Сёньня -- завяршальная перадача з сэрыі да 20-х угодкаў адкрыцьця праўды пра Курапаты. У гэтай сэрыі разглядаліся канкрэтныя лёсы рэпрэсаваных беларусаў з 60-тысячнай картатэкі, што захоўваецца ў архіве КГБ. Мінула даволі шмат часу, каб мы маглі ня толькі ацаніць тое, што адбылося, але і пераацаніць гэта з гледзішча прыярытэтаў і зацікаўленьняў найноўшага часу. Сэрыю курапацкіх “Вострых Брам” можна назваць дасьледаваньнем, але я не шукаў ніякай сыстэмы і аддаваў перавагу пошуку тых нэрваў гэтай трагедыі, якія дагэтуль азываюцца у душы цяперашніх пакаленьняў, асабліва ў душы наймалодшых, і будуць азывацца яшчэ вельмі і вельмі доўга. Такіх нэрваў шмат. Магчыма, дваццаць і сорак гадоў таму яны папросту не заўважаліся, ім не надавалася значэньня, бо надта жывы быў боль стратаў і жах катаваньняў. Сёньня гэтыя адчуваньні прытупіліся, але на іх месцы ажывіліся іншыя.

Возьмем, да прыкладу, маёмасны аспэкт. Абсалютная большасьць рэпрэсаваных – сяляне. У часы хутарызацыі дваццатых гадоў яны расьсяляліся на аднаасобныя гаспадаркі і, як правіла, ператвараліся ў заможных гаспадароў. Калі ж пачалася калектывізацыя, натуральна, што абсалютная большасьць самастойных гаспадароў не пажадала аддаць сваё нажытае майно ў калектыўны кацёл і застацца, па сутнасьці, без штаноў. Хто б сёньня на такое згадзіўся добраахвотна? А тады кожная малатарня ці кожная карова была найвялікшай каштоўнасьцю сям’і. Як адабраць? Нязгодны гаспадар, натуральна, супярэчыў лініі савецкай улады, таму за антысавецкую прапаганду ішоў у турму ці ссылку. На год ці на тры. Вось да вас заўтра прыйдуць і скажуць, што рашэньнем уладаў вы павінны здаць вашу кватэру ў агульны фонд і пераехаць у барак. Натуральна, вы запярэчыце, скажаце, што вы ня супраць уладаў, але так дорага вам дасталася гэтая кватэра, і ня столькі пра сябе вы думалі, калі яе будавалі, а пра дзяцей. Дык трэба кампэнсаваць выдаткі. Але кампэнасацыі не прадугледжаны. Увесь народ жыве няпроста. Трэба яшчэ пяцігодку ўсім нам памучыцца, а там лягчэй будзе... Не, скажаце вы, я ня згодны. У мяне і дакумэнты на кватэру... А яны ануляваныя прэзыдэнцкім указам. Ваш пратэст нарастае і вось ужо няцяжка кваліфікаваць яго як брыдкаслоўе ці хуліганства. І вы атрымліваеце 1 год калоніі. Як, напрыклад, Аляксей Іванавіч Барысавец.

... Барысавец Аляксей Іванавіч, 1889 году нараджэньня, беларус, селянін. Меў аднаасобную гаспадарку ў вёсцы Паўлаўка Слуцкага раёну. У 1931 годзе асуджаны “тройкай” за антысавецкую агітацыю на 1 год ППЛ. 

... Барысавец Аляксей Іванавіч, 1889 году нараджэньня, беларус, селянін. Калгасьнік калгасу імя Куйбышава ў вёсцы Паўлаўка Слуцкага раёну. У 1935 годзе за контррэвалюцыйную агітацыю асуджаны на шэсьць гадоў катаргі ў Дзімітраўлаг НКВД СССР.

Як Піліп Іванавіч Ляўданскі з вёскі Юр’ева Смалявіцкага раёну, аднаасобны гаспадар, які ў сакавіку 1931 году быў асуджаны “тройкай” за антысавецкую прапаганду.

Сюжэт, які я распавядаю, самы тыповы для сталінскіх рэпрэсіяў у Беларусі. Больш тыповага няма. Гэта дзясяткі й дзясяткі тысяч лёсаў, скалечаных паводле адной і той схемы.

Дапусьцім, праз год вы вяртаецеся з калоніі. Куды? Натуральна, да сябе дадому. А вашага дому больш няма. Няма ў вас больш кватэры. Вядома, людзі розныя. Нехта зьмірыцца і апусьціўшы галаву, пабрыдзе ў барак. Нехта кінецца на амбразуру, схопіць упраўдома за грудкі і зараз загрыміць пад фанфары на ўсе 10 гадоў катаргі, а то й пад расстрэл. Аднак большасьць, панурыўшы галаву, ішла ў барак зь перапоўненай абурэньнем душою і настройвалася чакаць, калі якая-небудзь партыя ці які-небудзь Сталін нешта там перадумаюць і справядлівасьць будзе адноўленая.

Так і наш Піліп Іванавіч Ляўданскі. У новай крымінальнай справе, якую завялі ў 1937-м ён ужо не аднаасобны гаспадар, а калгасьнік калгасу “Культура” ў роднай вёсцы Юр’ева Смалявіцкага раёну. Нехта з колішніх гаспадароў другі раз “пападаўся” рабочым на фабрыцы ці на чыгунцы ці проста – бяз пэўных заняткаў. Але найчасьцей станавіліся калгасьнікамі, як Піліп Іванавіч. Тыя, хто гэтую палітыку праводзіў, выдатна разумелі, што ня зьмірыцца грамадзянін Ляўданскі са стратай майна, што ня ўсім сэрцам ён адданы бальшавіцкай справе чалавек, ёсьць у ім чарвяточынка. А значыць, калі ў 1937-м арыштоўваць пачалі ўжо паводле разнарадкі, такія былі першым аб’ектам перасьледу. І ў кастрычніку 37-га за контррэвалюцыйную прапаганду “тройка” асудзіла Піліпа Іванавіча на 10 гадоў катаргі ў Бурлаг. Бурэйскі лягер разьмяшчаўся на Далёкім Усходзе. І там 23 кастрычніка 1941 году Піліп Іванавіч памёр.

Магчыма, сярод нашых слухачоў раптам акажацца нехта з нашчадкаў селяніна Ляўданскага зь вёскі Юр’ева. Цяпер вы разумееце, чаму дагэтуль закрытыя архівы КГБ? Зразумела, працуе карпаратыўная салідарнасьць, трэба даць спакойна адысьці тым катам і карнікам, што праводзілі рэпрэсіі. Гуманны крок. Але найперш таму, што там – сьляды аднаасобнай гаспадаркі Піліпа Іванавіча і соцень тысяч іншых рэпрэсаваных сялян, продкаў цяперашніх беларусаў. Што за гаспадарка? Вядома, не Нафтахім. Але гаспадарка, прадпрыемства са сваімі актывамі, запасамі, будынкамі, замлёю, абаротнымі сродкамі. Вы думаеце, што пасьля рэпрэсіі Піліпа Іванавіча гэта ўсё ператварылася ў нішто? Дык і рэпрэсавалі ж для таго, каб адабраць. Без кампэнсацыяў. І што цяпер? Справядлівасьць адноўленая? Камусьці нешта кампэнсавалі? Кажаце, забытая гісторыя. Ды не забытая. І грошыкі селяніна Ляўданскага паводле закону захаваньня матэрыі шмат павялічыліся і працуюць на сілу і мошч ужо чарговае ўлады. Бо адабраная маёмасьць, а яшчэ раней – зямля – нікуды ня дзелася, яна працавала, множылася, пераўвасаблялася ў іншыя формы, яна працуе і сёньня. Уявіце сабе, калі б увесь народ пажадаў аднаўленьня справядлівасьці, гэта пацягнула б за сабой радыкальную зьмену дзяржаўнае палітыкі. І без ніякай ідэалёгіі. Толькі -- справядлівыя кампэнсацыі.

У адной зь перадач гэтай сэрыі ішла гаворка пра суседнюю Літву, дзе пасьля абвяшчэньня незалежнасьці дзяржава адразу прыступіла да выплаты такіх кампэнсацый. У нас саму гэтую ідэю гатовыя зараз жа растаптаць перасьмешнікі з БТ ці дзяржаўных газэт. Але бог зь імі. Галоўнае, адказ на пытаньне пра тое, чаму празь 70 гадоў пасьля рэпрэсій па-ранейшаму закрытыя архівы КГБ, мы ведаем.

Не ідэалёгія тут галоўнае. Ці будзем мы правымі ці левымі, ці прарасейскімі ці празаходнімі – ня важна. Вярнуць людзям маёмасьць – гэта і значыць даць адэкватную ацэнку сталінскіх рэпрэсіяў. Іншых варыянтаў няма.

ВБ

Адкрыцьцё праўды пра Курапаты стала “откровеніем”, мяжою, якая падзяліла беларускі сьвеі на да і потым.

Тады ўсё раптам зьмяшалася – і прага перамен, і артыкул “Курапаты – дарога сьмерці” і Дзяды з вадамётамі, і ўзьлёт беларускіх музычных гуртоў.

Доўгі Брод...

Бродам называлася мясцовасьць, якой Зянон Пазьняк даў назву Курапаты. Я нават зірнуў на год напісаньня гэтай песьні пра Доўгі Брод – 1988. Ну, нездарма ж яна прыйшла мне ў галаву. Калі здараецца “одкровеніе”, яно, нібы выбух сьвятла, працінае сабою ўсё і ўся. Я нават спытаўся ў аўтара гэтых словаў Фэлікса Аксёнцава – ці няма тут сувязі. Вось што ён адказаў:

“Тэкст 'Пляц Францыска' быў напісаны ўвосень 1988-га. Як і ўсе іншыя улісаўскія тэксты 1988-1994, ён рабіўся на гатовую мелодыю. У гэтым выпадку - Сяржука Краўчанкі. Яму належыць і ідэя тэкста, і два першапачатковыя дробныя фрагменты:
'пляц францыска' і 'завулак кветак і траў'. Памер тэкста патрабаваў: '-/-, завулак кветак і траў'.
На месца '-/-' прасілася нешта каляровае, з беларускім старажытным, гарадскім водарам.
У маёй галаве ўзнікла 'Доўгі Брод' - Даўгабродская вуліца, якая бярэ назоў ад урочышча ці фальварку Доўгі Брод. 
Той факт, што гістарычная, натуральная назва была замаскіравана  'вуліцай Казлова',  нам усім падабаўся.
Бо радок 'Доўгі Брод, Завулак Кветак і Траў' фактычна гаварыў, што Доўгі Брод - жывы, як і кветкі з травамі. 
А вось ''вуліца Казлова' - фікцыя, мёртвыя пустыя словы.

Чаму я раблю акцэнт на гэтых словах, бо хачу зь іх вывесьці спосаб актуалізацыі Курапат як такіх і Курапат як сымбаля сталінскіх рэпрэсій, у сёньняшнім і заўтрашнім дні.

Артыкул “Курапаты – дарога сьмерці” стаў водападзелам, які разьмежаваў тое, што было да яго і тое, што настала пасьля. Дык вось, тое, што пасьля носіць ужо нібыта кананічны характар, гэта дасьледаваньні і ўражаньні ў сьвятле гэтага артыкула. Як хрысьціянства да і пасьля Эвангельля. Усё, што пасьля – гэта вучэньне ў кананічнай плыні. А ўсё, што да – пэўная апактыфічная частка, якая захоўвае ў сабе энэргію эпасу. Бо да артыкула кожная згадка пра Курапаты, нават паміж радкоў, была подзьвігам.

Цяпер зразумела, чым павінны былі б стаць Курапаты для беларусаў у заўтрашнім дні. Гэта ня кажучы пра навуковыя дасьледаваньні, будаўніцтва народнага мэмарыялу і ўрокі праўды, што само сабою будзе працягвацца. Але Курапаты заўтра павінны стаць эпасам, складзеным з фактаў, сьведчаньняў дакананічнае пары.

У адной зь перадач гаворка ішла пра зарок маўчаньня. Беларусы татальна маўчалі пра сталінскія рэпрэсіі аж да зьяўленьня артыкула пра Курапаты. І любая згадка ў друку, адшуканая намі ў гэтым заложным маўчаньні – была подзьвагам і важыць як золата.

Лёд забыцьця не вакол нас і не перад намі, калі б мы хацелі растапіць яго. Ён за нашымі сьпінамі. Трэба пільней угледзецца. Калі вакол гінуць сотні тысяч людзей, а пры тым усе твае сябры і паплечнікі, ты ня можаш не пакінуць ніякага сьведчаньня пра гэта – няхай толькі намёкам ці самім табою неўсьвядомленай эмоцыяй. Інакш кажучы, трэба вельмі грунтоўна перагледзець жыцьцё да адкрыцьця Курапат і няхай па крупіцах сабраць тое, што разам стала б эпасам нашага народу.

Наўрад ці гэта былі б сьведчаньні падтрымкі рэпрэсаваных ці дапамогі іх блізкім. Як, да прыкладу, пра Купалу згадваюць, што калі Аляксандра Ўласава этапавалі цягніком празь Менск, паэт распарадзіўся аддаць арыштаванаму рэдактару ўсе свае кажухі... Сёньня такія сюжэты ўспрымаюцца хутчэй як анэкдоты з жыцьця знакамітых людзей. За імі няма ўсьведамленьня маштабаў трагедыі. Нашмат хутчэй мы знойдзем такія сьведчаньні ў вершах Купалы. Прычым ня ў сталінскіх, а ў дарэвалюцыйных вершах прарока, дзе тэма Курапат праходзіць чырвонай ніткай. Яна не адпраўляе нас у гісторыю і не абапіраецца на факты сучаснасьці, яна – прарочыць будучыню.

Гэтак яшчэ ў 1907 годзе паэт прарочыць страшную будучыню.

Я змогся. Ногі больш служыці 
Мне не хацелі, чуць цягнуў. 
І ўсеўся на курган спачыці, 
І на кургане я заснуў. 
………………………….. 
Я сьніў. А ўсё як бы наяве 
Кругом мяне жыло жыцьцём: 
Той абымаў, той нож крывавіў, 
Той спаў летаргу зводным сном. 

Збуджэньня дух махаў крыламі, 
Няпамяць свой скідала пыл, 
Вякі пражыты за вякамі 
Ўставалі з попелу магіл. 

Далей пачынаецца ўласна прароцтва, у якім мы ў дэталях пазнаем карціны сталінскага аптымізму.

Сьпіхала ў долы праўду здрада, 
За быт, за шчасьце йшла вайна, 
Парад цягнуўся за парадам, 
Жыла, ўмірала старана. 

Альбо гісторыя зь Якубам Коласам, апісаная Сьцяпанам... Тут ужо распазнаецца дакладная тапаніміка апісаных Зянонам Пазьняком Курапат.

Сёньня кажуць – чаго няма ў інтэрнэце, таго няма ўвогуле. А яшчэ раней – у фальклёры... А паколькі да адкрыцьця Курапатаў у 1988 інтэрнэту не было, значыць, шукаць зьвесткі пра іх трэба ў літаратуры. І гэта зусім не пустая задача. Мне думаецца, гэта вялікая задача – знайсьці сьведчаньні пра Курапаты ў літаратуры.

чаму так настойваюць, што рэчы вытворчасьці Польшчы ці Латвіі? Чаму – што там палякі, габрэі ды латышы? Бо з пазіцый руска-савецкага стандарту для людзей. А трэба ўлічваць, што Беларусь – на сямі вятрах. Што тут не магло быць той аднстайнасьці, як у Расеі, куды не пускалі габрэяў і дзе не было мяжы з Польшчай і Літвой.