САТЫСФАКЦЫЯ

Напрыканцы мінулай перадачы я закрануў тэму рэабілітацыі, як малазразумелай для мяне зьявы. Што гэта такое і навошта? Быццам можна праз рэабілітацыю вярнуць расстралянага, вылекаваць скалечанага, адкруціць назад паламаны лёс... А дадайце сюды тое, што рашэньне пра рэабілітацыю ці нерэабілітацыю прымаюць тыя самыя структуры, якія раней асудзілі на расстрэл, калецтва і зьнявечаны лёс. Гэта значыць, што колішняга “ворага народа” рэабілітуюць не перад Багам і людзьмі, а перад тымі самымі кабінетамі, у якіх і засудзілі, у той самай сыстэме каардынат, у якой толькі і магчыма было невінаватага назваць “ворагам народа” і катаваць, высылаць, страляць. Гэта значыць, што чэкісты новага пакаленьня апраўдваюць таго невінаватага ў сваіх вачах, перад уласнай сыстэмай і тым самым быццам сьцьвярджаюць, што ён для іх свой, такі самы. Выходзіць, рэабілітацыя – гэта з гледзішча нармальнага, здаровага розумам чалавека – ня што іншае, як дыскрэдытацыя. 

Калі я перачытваю біяграфіі рэпрэсаваных і рэабілітаваных, адчуваньне абсурду перагорнутага з ног на галавы сьвету становіцца маім пастаянным пачуцьцём.

МУЗ

Бондараў Фама Аляксандравіч, беларускі селянін з Сенненскага раёну, 52-х гадоў, за антысавецкую адукацыю 17 траўня 1933 году асуджаны на тры гады высылкі ў Бешкірыю. 15 верасьня 1937-га асуджаны да ВМП. Расстраляны. У 1957-м рэабілітаваны.

Жызьнеўскі Альфонс Язэпавіч, селянін Полацкай акругі, беларус, трыццаці гадоў. У 1925-м “асобай нарадай” асуджаны за шпіянаж на карысьць Латвіі на тры гады паразы ў правах. У 1938-м “тройкай” прысуджаны да ВМП. Расстраляны. У 1989-м рэабілітаваны.

Круценка Аляксандар Клімавіч, беларус, трыццаці гадоў, калгасьнік у Віцебскім раёне. 20 студзеня 1934 году асуджаны за антысавецкую агітацыю на пяць гадоў лягера. У 1937-м за тое самае атрымаў 10 гадоў лягера. У 1942-м у лягеры памёр. У 1989-м рэабілітаваны.

У прысудзе звычайна пісалі па тры, пяць ці нават 10 артыкулаў крымінальнага кодэксу, якія парушыў абвінавачаны. Чалавек расстрэльваўся ў адной з турмаў БССР ці незваротна высылаўся на катаргу ці сьлед ягоны прападаў на бяскрайніх прасторах Сібіры. А праз паўстагодзьдзя пасьля гэтага чыноўнікі з партфэлямі засядалі адмысловай камісіяй, каб разгледзець справу аб ягонай рэабілітацыі. Вывучалі кожны артыкул і выносілі забаўныя вэрдыкты. Вось частая фармулёўка (выбачаюся за канцылярыт): “Рэабілітаваны ў частцы ўчыненьня злачынства паводле артыкула 72 КК БССР”. Паводле астатніх трох, пяці або дзесяці артыкулаў чалавек заставаўся “ворагам народа”. Дакладней, заставаўся толькі вораг, бо самога чалавека найчасьцей даўно ўжо не было ў прыродзе. А калі й быў, дык што яму давала тая частковая рэабілітацыя?

Канстанцін Міхалавіч Біч, беларус, бартак па найму ў вёсцы Бабаевічы Нясьвіскага раёна. Асуджаны ў верасьні 1940-га за нелегальны пераход мяжы і антысавецкую агітацыю на 8 гадоў катаргі ў Каргопальлаг НКВД паводле артыкулаў 72 і 120 КК БССР. Праз сорак гадоў рэабілітаваны ў частцы артыкула 72.

Маса неахайных ці проста непісьменных запісаў у справах ахвяраў часта дазваляе толькі здагадвацца пра дэталі біяграфіі чалавека. Што да рэабілітацыі, дык запіс пра яе мог рабіцца, дакладна ці недакладна, напрыклад, без даты, мог не рабіцца. Але асаблівым радком стаяць запісы пра адсутнасьць рэабілітацыі.

Напрыклад, Канстанціна Іванавіча Вішнеўскага, беларуса і селяніна з Любанскага раёна, судзілі за контррэвалюцыйную агітацыю, як гэта тады шырока практыкавалася, двойчы. Першы раз, у 1935-м, адправілі на шэсьць гадоў у Далёкаўсходні лягер, а ў 1938-м ужо дам, на Далёкім Усходзе расстралялі. І вось праз чвэрць веку ў справе Вішнеўскага, што захоўваецца ў архіве КГБ у Менску, робіцца запіс – не рэабілітаваны.

Хочацца паклікаць на дапамогу Кафку, Оруэла, а найлепей Эжэна Ёнэско, клясыка літаратуры абсурду, каб растлумачыў, што гэта ўсё значыць і чым займаюцца ўсе гэтыя кагэбэшныя людзі з сур’ёзнымі выразамі твараў у змрочных сталінскіх калідорах, дзе праз дзьверы на кабінэтах ці ня з тых яшчэ сталінскіх часоў вісяць таблічкі “Ідет допрос”.

Ленід Фёдаравіч Ластачкін, расеец, ветэрынарны лекар навукова-дасьледчай станцыі, г. Віцебск. Асуджаны ў 1937-м як член контррэвалюцыйнай арганізацыі да ВМП. Расстраляны 3 студзеня 1938 году. 8 жніўня 1990 году Вярхоўным Судом БССР рэабілітаваны за адсутнасьцю складу злачынства.

Аляксандра Банефацевіча Нядзьвецкага, беларуса, зь мяшчан, табельшчыка дэпо станцыі Ворша асудзілі ў 1938-м за антысавецкую агітацыю да ВМП з канфіскацыяй маёмасьці. Расстралялі. А ў 1989, праз паўстагодзьдзя, рэабілітавалі. Задачка з адным невядомым – а які лёс канфіскаванай маёмасьці? Сьмешна, праўда? А насамрэч у чалавека мог быць дом і зьберажэньні, якія ён назапашваў для дзяцей. Ну і паколькі зь мяшчан, а не з батракоў, дык ня выключаная і спадчына. Зусім нездарма тут згадваецца канфіскацыя. Вельмі рэдка гэтае слова сустракаецца ў справах “ворагаў народа”. Але ж чалавека рэабілітавалі, няхай і праз 50 гадоў, няхай і расстралянага. І калі рэабілітацыю лічыць аднаўленьнем справядлівасьці, дык вярніце тую канфіскаваную маёмасьць дзецям або ўнукам Нядзьвецкага, для якіх ён толькі і стараўся, зьбіраў свой скарб. Зноў сьмешна, праўда? 

Гервятоўскі Адольф Мацеевіч, беларус, селянін, 70-ці гадоў, аднаасобная гаспадарка на хутары Савін Дуб Лепельскага раёну. За антысавецкую агітацыю прысуджаны “тройкай” да ВМП. Расстраляны 6 верасьня 1937 году. У 1989 годзе рэабілітаваны.

На момант рэабілітацыі Адольфу Гервятоўскаму мусіў ісьці 121 год...

У Адольфа быў сын Казімір яго судзілі, вывозілі ў горад Ачынск, ён уцякаў, яго лавілі і зноў судзілі, цяпер ужо на катаргу. Яго таксама праз паўвека рэабілітавалі. Можа і добра, калі апраўдалі, хоць табе ўжо і за 80. Зь іншага боку – якая рэабілітацыя табе патрэбная? Прыбаўка да пенсіі? Ці, можа быць, рэабілітацыя “добрага імя”?

Уявіце сабе, калі б Нямеччына да сёньня заставалася нацысцкай і мы падалі дакумэнты на рэабілітацыю Канстанціна Заслонава ці Веры Харужай ці Марата Казея. І іх рэабілітавалі, аднавілі іх “добрыя імёны”. Абсурд? Абсурд.

Мяне дзівяць захады аб пасьмяротнай рэабілітацыі Ларысы Геніюш. Ці паэтка, катаваная ў ГУЛАГу мусіць быць рэабілітаваная? Кім? Перад Богам і людзьмі ёй апраўданьня не патрабуецца. Што ж да рэабілітацыі перад сыстэмай, перад бюракратыяй, перад чэкістамі ўжо нашых дзён, дык такая рэабілітацыя – як просьба аб залічэньні ў рады гэтых самых бюракратаў і чэкістаў. Гэта тая Геніюш, якая ўсё жыцьцё цярпела пад перасьледам органаў, але жывучы ў БССР, наадрэз адмовілася прымаць савецкае грамадзянства. Гэта значыць, адмовілася ад гэтай чужой і ганебнай для яе сыстэмы каардынат. Гэта значыць, што захады аб рэабілітацыі Геніюш кардынальна супярэчаць яе ўласным прынцыпам, сьветапогляду, жыцьцю.

Вострая Брама

Пасьля кожнай усенароднай бяды людзям патрэбная сатысфакцыя. Інакш здаецца, што няма ў сьвеце ані праўды, ані справядлівасьці. І як з гэтым жыць? Як, скажам, Нямеччыне жыць у вобразе нацысцкай краіны? Колькі ні даказвай, што яна іншая, што зьмяніліся пакаленьні, што іх і так на кожным кроку папракаюць масавым псыхозам іхных дзядоў, а ўсё адно, як той мужык вясковы ў нас любіць паўтараць: Э-э, хлопцы, немец яшчэ вернецца. Цяпер, калі Нямеччына выплаціла кампэнсацыі вязьням канцлягераў і тым, каго прымусова вывозілі туды на працу, ужо не здаецца, што немец прыйдзе.

Сатысфакцыя. Літаральна з лаціны перакладаецца, як задавальненьне за прыніжаную годнасьць.

Праўда, што ў іншых проста, у нас не. Скажам, у выпадку ўсенароднага прыніжэньня гаворка мусіць ісьці пра нацыянальную годнасьць, а яна ў нас ня толькі праніжалася за царом, за Сталіным, у вайну, але й сёньня прыніжаецца па поўнай праграме. Якая ж можа быць сатысфакцыя?

Беларускі народ у ХХ стагодзьдзі зьведаў многа бед, але ні разу ня зьведаў сатысфакцыі. Білі, плакаць не давалі і ня выбачыліся. Сталінскія рэпрэсіі – пад замком. Краіна – адзіная ў антыгітлераўскай кааліцыі – выйшла з вайны са стратамі тэрыторыі. Гэта не таму гаворыцца, каб тэрыторыі вярнуць, а таму, што гэта праўда і таму, што сатысфакцыі за страты не было. Грымнуў Чарнобыль, і людзі дагэтуль ня ведаюць, ці нармальна яны жывуць ці пад пагрозай сьмерці. Ляснулі савецкія ўклады, ну і канцом дзела. Няма сатысфакцыі.

Між тым, па вялікім рахунку, зусім не пералік нашых трагедыяў патрэбны нам для жыцьця, для будучыні, а гэтая самая сатысфакцыя, якая дазваляе закрыць адзін этап гісторыі і перайсьці ў іншы без камня на сэрцы. Але зрабіць так можна толькі тады, калі насельніцтва пачуваецца нацыяй – гаспадаром свайго ўласнага лёсу.

Цяпер больш ні слова пра трагедыі. Бо чую голас апанэнта – сатысфакцыя-сатысфакцыя, а як ты сабе тое ўяўляеш? Уяўляць можна ўсё што заўгодна. Лепей узяць рэальную сытуацыю. Вось найбольш блізкая нам і ў гісторыі і ў геаграфіі і ў агульнай сытуацыі – Літва. Мой сёньняшні суразмоўца – Валянцін Стэх – той чалавек, які ў Літве на практыцы ажыцьцяўляе тую самую сатысфакцыю.

Заўважу, што, у адрозьненьне ад Беларусі, Літва пасьля 1991 году канчаткова разьвіталася з камунізмам. Там былі распачатыя працэсы рэстытуцыі – вяртаньня людзям адабранае камуністамі маёмасьці і люстрацыі – выкрыцьця тых, хто супрацоўнічаў з камуністычным рэжымам, хто фактычна і спрычыняўся да рэпрэсіяў. Літва аб’яднала ўвесь пэрыяд з 1940 году, калі апынулася ў складзе СССР па 1990 год, калі з гэтага складу выйшла адной назваю – савецкая акупацыя. Усе, хто пацярпеў за гэты час дамагаюцца статусу пацярпелых і адпаведных грашовых кампэнсацыяў. У іх лік уваходзяць і раскулачаныя сяляне, і зьняволеныя з антысавецкую агітацыю, і тыя, каго паслалі на вайну ў Афганістане, і ліквідатары наступстваў Чарнобыльскай катастрофы... – усе гэтыя людзі ўвасабляюць сабою найбольш пакрыўджаную частку нацыі, а кампэнсацыі, якія выплачвае ім літоўская дзяржава – гэта сатысфакцыя ўсяго народа, які сам распараджаецца сваім лёсам. Як дзейнічае гэты мэханізм – распавядае мой суразмоўца Валянцін Стэх.

Я працую ў прававой камісіі па справах удзельнікаў супраціву пры цэнтры дасьледаваньня генацыду і рэзістэнцыі насельніцтва Літвы. Кола пытаньняў гэтай установы даволі шырокае. Мы ж цяпер павядзем размову аб тых людзях, якія падчас акупацыі 1939-1990 гадоў пацярпелі ад акупацыйных рэжымаў, гэта значыць, ад нацысцкай Германіі і ад Савецкага Саюзу. Адны зь іх баранілі незалежнасьць і тэрытарыяльную цэласнасьць краіны, іншыя раскулачаны, сасланыя ў Сібір...

Калі Літва аднавіла сваю незалежнасьць у 1991 годзе, тут жа быў прыняты шэраг законаў аб частковай кампэнсацыі тых стратаў, якія панесьлі жыхары Літвы. Да прыкладу, быў прыняты закон аб прававым статусе ўдзельнікаў супраціву, закон аб аднаўленьні правоў асоб, рэпрэсаваных за супраціў акупацыйным рэжымам, закон аб дзяржаўнай падтрымцы ўдзельнікаў узбройнага супраціву, быў прыняты закон аб прававым ці юрыдычным статусе тых асоб, якія пацярпелі па палітычных матывах, гэта значыць, выказалі нязгоду з акупацыйным рэжымам, але зброі ў рукі ня бралі, тым ня менш, былі зьняволеныя, пасаджаныя ў турмы, альбо вывезены ў Сібір, альбо праз гэта страцілі здароўе, былі паранены, зьнявечаны і гэтак далей. Гэтыя законы прадугледжваюць наданьне статуса пацярпелага жыхарам Літвы. Гэтымі пацярпелымі прызнаюцца асобы, якія былі зьняволены, вывезены ў Сібір, паранены і згубілі здароўе, не маглі набыць адукацыі альбо працаваць па спэцыяльнасьці, якія бралі ўдзел у ліквідацыі наступстваў Чарнобыльскай аварыі, якія служылі ў Афганістане, якія былі праселеныя яшчэ напярэдадні вайны з Польшчы ў Літву.

-- Колькі такіх асоб?

Магу сказаць толькі, што на сёньняшні дзень да нас зьвярнулася звыш 80-ці тысяч. Гэта ня ўлічваючы непасрэдных удзельнікаў супраціву, тых людзей, якія адстайвалі незалежнасьць Літвы са зброяй у руках. Ну а ўсяго, я думаю, недзе тысяч каля ста.

Якім чынам гэта ўсё выглядае? Чалавек зьвяртаецца, вы разглядаеце і чалавеку прызначаецца кампэнсацыя...

Сваё права на гэты статус яны павінны падмацаваць дакументамі, да ліку якіх у першую чаргу адносяцца архіўныя даведкі, калі ў архіве такіх зьвестак не захавалася, яны могуць зьвярнуцца ў суд па месцы свайго жыхарства, тады справа разглядаецца на падставе рашэньня суда і пасьля таго, як усе гэтыя дакумэнты паступаюць да нас, камісія вырашае, каму зь іх прызнаць гэты статус, а каму не.

Іх некалькі, гэтых статусаў. Скажам, ёсьць прававы статус палітычнага зьняволенага альбо асобы, прыраўненай да яго. Ёсьць прававы статус ссыльнага, альбо асобы, прыраўненай да яго, статус асобы пераселенай, галоўным чынам, маецца на ўвазе з Польшчы ў Літву, прававы статус былога непаўналетняга, які застаўся ў выніку рэпрэсіяў без апекі бацькоў. Ёсьць прававы статус проста пацярпелага, да якога адносяцца, у тым ліку, тыя аўганцы, як мы іх называем ці чарнобыльцы.

-- Возьмем такі прыклад. Калі ў чалавека дзед быў арыштаваны і расстраляны за антысавецкую агітацыю, і гэты чалавек зьвяртаецца да вас і што вы яму кажаце?

Калі гэта быў дзед, то ўнукі ніякіх правоў ня маюць. А вось дзеці – так. Дзеці могуць зьвяртацца да нас (і яны гэта робяць) з просьбай надаць ім той ці іншы статус. Калі, да прыкладу, бацька ці маці былі засуджаны па славутым 58-м артыкуле Расійскай Федэрацыі, а сям’я не магла ў выніку гэтага заставацца жыць на сваім ранейшым месцы, вымушана была хавацца, жыць па чужых людзях, то дзеці вось гэтага пацярпелага таксама маюць права на гэты прававы статус. І пры выхадзе на пенсію маюць права на надбаўку да пенсіі, якая на сённяшні дзень складае 200 літаў альбо па сёньняшнім курсе звыш 90 даляраў. Ёсьць і іншыя кампэнсацыі. Напрыклад, аднаразовыя. Ёсьць дзяржаўныя пэнсіі першай, другой ступені. Але гэта адносіцца да ўдзельнікаў менавіта ўзброенага супраціву.

-- Як быць з тым, што Вільня была адкрытая да Беларусі і тут жыве шмат беларусаў? Якім чынам абмежаваныя магчымасьці пацярпелых тэрытарыяльна? Мяжа двух краін складае 650 км. Рух насельніцтва ніколі не спыняўся, а ўлады мяняліся як у калейдаскопе. 

Для таго, каб атрымаць статус пацярпелага, не абавязкова было нарадзіцца на тэрыторыі сучаснай Літвы. Неабавязкова было мець літоўскае грамадзянства. Калі на сёньняшні дзень асоба мае грамадзянства Літоўскай Рэспублікі, дык незалежна ад таго, якое грамадзянства яна мела раней, яна мае права на гэты статус. Зразумела, пры ўмове, што яна зможа даказаць.

А калі сын, сучасны грамазянін Літвы, зьвяртаецца да вас і кажа, што ў яго ў 30-я гады на тэрыторыі сучаснай Беларусі пацярпеў бацька, які ня быў грамадзянінам Літвы...

Так, мы разглядаем такія заявы. 

Каму не надаецца па вызначэньні. У Беларусі цяпер КГБ культывуе думку, што ледзьве ня больш за астатніх пацярпелі самі карнікі, якія асуджалі і расстрэльвалі невінаватых грамадзян, а потым самі адпраўляліся сьледам за імі. Такія выказваньні можна сустрэць на сайце КГБ у інтэрнэце або ў інтэрвію прадстаўнікоў гэтай арганізацыі. Як па мне, дык гэта працяг старога абсурду. Цягнуў воўк, пацягнулі і ваўка. У тым, што расстралялі забойцу няма нічога добрага, але і нічога звышнатуральнага няма. Зусім ненатуральна таго ваўка ўпісваць сёньня ў мартыралёгі авечак – мірных грамадзян, якія былі абсалютна незаконна вырваныя з жыцьця. Як у Літве разьбіраюцца з пацярпелымі карнікамі, ці даюць ім надбаўку да пэнсіі?

Гэты статус не надаецца былым супрацоўнікам карных органаў – што нацысцкай Нямеччыны, што Савецкага Саюзу. Да гэтага кола людзей у тым ліку адносяцца і сакратары цэнтральнага камітэта кампартыі Літвы, раённых камітэтаў, загадчыкі аддзелаў, інструктары, вызваленыя партыйныя сакратары на прадпрыемствах, ва ўстановах, арганізацыях.

Гэта значыць, усе, хто непасрэдна самі мелі дачыненьне да рэпрэсіўнай сыстэмы.

Абсалютна так.

Культывуецца думка, што Беларусь – не Літва, што так нейкае ўсё іншае, літоўцы – нацыяналісты і ўвогуе ледзь ня немцы нейкія. Насамрэч, гэта ня так. І пасьляваенная савецкая гісторыя ў іх нічым не адрозьніваецца ад нашай. Іншая рэч, што яны разабраліся са сваім мінулым і ўжо сёньня сьпяшаюцца кампэнсаваць сваім грамадзянам страты савецкага часу, пакуль людзі тыя жывыя – з уласнага бюджэту, бо перамовы з Масквой на гэтую тэму могуць цягнуцца колькі заўгодна і ні чым ня скончыцца. А вось людзі ня вечныя і таму трэба сьпяшацца.

Тое, што ўсе пацярпелыя за гэты пэрыяд сабраныя ў адну групу і трактуюцца менавіта такім чынам, залежыць ад таго, што ўвесь гэты пэрыяд ацэнены як акупацыйны. Ці магчымае такое ў Беларусі? Не. Бо ўвесь савецкі пэрыяд не разглядаецца ўладамі як адно цэлае і пры тым супярэчнае нацыянальным інтарэсам беларускага народу. Кажуць – гэта наша гісторыя, якая б яна ні была. Фраза прыгожая, але хлусьлівая. Дастаткова ўдумацца – наколькі гэта наша гісторыя, наколькі ад нас залежаў выбар улады, наколькі наша ўсё – мова, гісторыя і культура – шанаваліся. Не. Гэта якраз ня наша гісторыя. Гэта гісторыя, у якой беларуская нацыя была то гарматным мясам, то паслухмяным электаратам, але ніколі – суб’ектам сваёй уласнай гісторыі. У літоўцаў тая самая сытуацыя, толькі яны сказалі сабе – гэта ня наша гісторыя. Гісторыя пра нас, з нашым удзелам – так, але ня наша. Акупацыйная адносна нас гісторыя. Калі так, то зьяўляюцца рэальныя ажказныя за слачынствы савецкага пэрыяду і рэальныя пацярпелыя.

У прымірэнчай, на першы погляд, трактоўцы пра “нашу гісторыю” не знаходзіцца месца сотням тысяч нашых суайчыньнікаў, што пацярпелі ад незаконных і антычалавечых дзеяньняў улады, а значыць, няма нікога, каго трэба было б пакараць альбо каму трэба было б кампэнсаваць страты. Трактоўка пра “нашу гісторыю, якой бы яна ні была” – гэта насамрэч загаворваньне зубоў, якія улада і яе прапаганда адказваюць на магчымыя заклікі да кампэнсацыяў і сатысфакцыі. Народ застаецца жыць не адпомшчаны і не адудзячаны, без сатысфакцыі. Як сірата.