Вы слухаеце Радыё Свабода. У новай сэрыі перадач “Вострая Брама” – лёсы рэпрэсаваных беларусаў з сакрэтных архіваў КГБ

... І толькі надпіс “Вераніка”

Этэр 13 красавіка 2008 году

Аўтар Сяргей Дубавец

У нядаўнім апытаньні пра беларускія нацыянальныя каштоўнасьці чырвонай ніткай праходзіць такі адказ – усё, што зьязана з ВКЛ. Вялікае княства Літоўскае асацыюецца з росквітам беларускага жыцьця. Здабыткі кнігадрукаваньня, архітэктуры, мастацтва таго часу і сёньня – тое галоўнае, чым мы імкнемся прадставіць сябе сьвету. Але куды гэта ўсё падзелася? І што было пасьля Вялікага княства? Чаму мы так фатальна страцілі пераемнасьць ад той дзяржавы да сёньняшняй?

Каб адказаць на гэтыя пытаньні, заўважу, што Вялікае княства з усімі яго пладамі было творам беларускай арыстакратыі, што пасьля захопу тэрыторыі ВКЛ Расейскай імпэрыяй менавіта беларуская арыстакратыя на працягу 200 гадоў вынішчалася ўсімі магчымымі спосабамі – фізычна і гістарычна, маральна і матэрыяльна. Спачатку сядзібы радавітых беларускіх дваран занялі расейскія памешчыкі, а потым і іх змыла цунамі ўзбуджанага плебса.

Бачачы як тае на вачах гэтая сіла – арыстакратыя, надзея і апора ВКЛ – сыны зьбяднелае, а дакладней, зьбяднёнае шляхты Каліноўскі, Багушэвіч, Купала спрабавалі апэляваць да сялянства, але тое не ўсьведамляла свае гістарычнае ролі і не паверыла ім.

* * *
У сьпісах ахвяраў сталінскіх рэпрэсій гэтыя людзі здаюцца мне дыямэнтамі ў асноўнай масе народу. Іх хочацца ідэалізаваць і рамантызаваць, як гэта рабіў Уладзімер Караткевіч. Яны ўсёй сваёй прыродай супярэчаць той агульнай нігілістычнай хвалі неадукаванага ў масе сваёй і мала прыстасаванага да жыцьця пралетарыяту, які нічога толкам не стварыў, які перажываў экстаз ад бунту, рабаваньня і забойства ўсякіх ачкарыкаў высакалобых. 

Мае дыямэнты складаюцца з трох граняў. Гэта месца -- ўсходняя Беларусь, сацыяльны статус – дваранін, нацыянальнасьць – беларус. Неверагодна ўявіць такіх у 1920-я гады, у часы панаваньня камунаў, камбедаў, ваяўнічых бязбожнікаў і ГПУ. Яны – як іншапланетнікі сярод рабацягаў Асінторфу, пасярод разбуджанага пралетарыяту, які, як падаецца з савецкіх гістарычных кніжак, складалі ўвесь чалавечы матэрыял тагачаснае Беларусі. І тут раптам – дваранін. У яго асабістая гаспадарка. Дакладней, яго выцягнулі, як таго шыціка з трубачкі, з асабістае гаспадаркі, дзе ён сядзеў, нібы той шляхціц Завальня ў абсалютнай глушы, дзе ў яго была свая бібліятэка і сямейны архіў, дзе ён плянаваў архітэктуру сада з сажалкамі, вёў нарыхтоўку грыбоў, мёду, арэхаў... Арганізоўваў жыцьцё вакол сябе. І сялянам, якія ў яго працавалі, жылося па-людзку, бо гэта ж не чужы пан або памешчык, а свой, беларус. Хоць і дваранін.

За савецкім часам гэты выраз – дваранін беларус -- стаў аксюмаронам. Для многіх ён і сёньня гучыць як спалучэньне неспалучальнага.

Мне шмат разоў даводзілася падарожнічаць па рэках усходняй Беларусі. І там, у самых аддаленых кутках, паўсюль сустракаеш сьляды арганізаванага жыцьця. Колішнія паркі і месца, дзя стаяла сядзіба. Насамрэч нічога няма, але сам ляндшафт падказвае табе, як гарманічна былі ўпісаныя ў яго гаспадарчыя пабудовы, кветнікі, прысады і пад’езды. Зусім рэдка можна сустрэць і сам будынак, найчасьцей – на строме, на неабсяжным краявідзе драўляны або каменны палацык.

Нашчадкі стваральнікаў ВКЛ, зьбяднёныя і адрынутыя ўладай, стваралі на сваіх лапіках зямлі маленькія аазысы суладнага жыцьця – нібы аскепкі таго залатога веку.

Ўстае перад маім паглядам 
І вулка, веючая сном, 
І ціхі, старасьвецкі дом 
Зь цяністым, адзічэлым садам; 
Над ім шпакоўніца ў гары, 
А ўкруг схіліўся тын стары. 

Дом гэты да паноў Забелаў, 
Суседзяў нашых, наляжаў; 
Я змалку там штодзень гуляў, 
3ь дзяцьмі іх лез на дахі сьмела, 
Рваў яблыкі, рабіў садом 
І крыкам поўніў цэлы дом.

...............................

Так у гулянках пралятала 
Маё дзіцячае жыцьцё, 
А поруч ціхае дзіцё, 
Дачка Забелаў, узрастала. 
Яе я мала знаў: яна 
Ўсягды была сама, адна. 

Жылося цяжка Вераніцы 
(Хай так дзяўчыну будзем зваць): 
Яе памерла рана маць 
І не было саўсім сястрыцы, 
А бацька сэрца хоць і меў, 
Ды прытуліць яе ня ўмеў. 
  
Таму з маленства палюбіла 
Хавацца ў сад стары яна, 
Дзе веяла дыханьне сна, 
І цішыня ў паветры плыла, 
І нерухомы быў спакой, 
Маўляў у глыбіні марской.

(Ізноў пабачыў я сялібы)

Я кажу менавіта пра ўсходнюю Беларусь, бо дваранам з заходняй да вайны пад Польшчай было лёсам дадзена цэлых дваццаць гадоў, каб зразумець альбо адчуць, куды хіліцца пуціна гісторыі – не на іх карысьць. Можна было зьехаць, распрадаць майно, ну і, натуральна, запісацца палякамі. Да гэтага схіляла й тое, што беларускі рух пад польскай уладай быў афарбаваны ў чырвоны колер, бо нацыя вычувала, што цэнтрам аб’яднаньня стане камуністычны Менск. Беларус у Заходняй Беларусі стаў ледзьве не сынонімам бальшавіка, а таму двараніну неяк неадпаведна было заставацца беларусам. Тых, што засталіся, пасьля далучэньня заходняй да ўсходняй судзілі ўжо толькі за тое, што яны – дваране.

Ва ўсходнікаў жа часу на роздумы і вычуваньні не было. Верагодна, многія зь іх таксама запісаліся палякамі, бо не хацелі мець нічога агульнага з нацыяй, якая на вачах рабілася пралетарскай, адмаўляла дэмакратычныя свабоды і прыватную ўласнасьць, уласную гісторыю і культуру. Усе нязгодныя з гэтым траплялі пад рэпрэсіі. А калі паляк, дык ужо як бы і не зусім ваш, ня ў самым поўным вашым распараджэньні. Верагодна таксама, што многія паны выпраўлялі ў анкетах сваё паходжаньне на сялянскае, бо шмат яўна дваранскіх прозьвішчаў належыць сялянам. 

У савецкіх даведніках пра беларускіх пісьменьнікаў кідаецца ў вочы такое сацыяльнае паходжаньне – нарадзіўся ў беднай сялянскай сям’і. Проста ў сялянскай – мог быць і з сераднякоў, і з кулакоў і, крый бог, са зьбяднелае шляхты. Таму акцэнт рабіўся на слове –беднай. Быццам гэта нешта дадавала літаратару ў пляне адукацыі, рамяства і таленту. Вядома ж, не. Але гэта павялічвала ягоныя шанцы не загінуць. Тодар Кляшторны быў з проста сялянскай сям’і і яго расстралялі. А Міхась Клімковіч быў з беданай сялянскай і застаўся жыць.

У агульнай ерархіі сацпаходжаньня першае месца займаў варыянт – з рабочых (пралетарскі, значыць, чалавек), другое – зь сялян, трэцяе – са службоўцаў. Усе астатнія – зь мяшчан, з духоўнага саслоўя, з купцоў ці з дваран – апрыёры ня нашы людзі.

Верагодна, многім усё ж удалося нейкім спосабам уцячы зь Беларусі, пакінуўшы свае сядзібы. Таму гэтыя, што засталіся на радзіме, што захавалі сваё і дваранства і сваю беларускасьць, выклікаюць патройную павагу. Ня ведаю, ці адчувалі яны, што асуджаныя як клас, што ідуць на страту маёмасьці, радзімы і жыцьця. Напэўна, не маглі не адчуваць. Але трымаліся сваёй сацыяльнай адказнасьці – яны, маральныя гаспадары гэтай зямлі, яе культуры і спракаветнага парадку: “Старыны ня рушыць, навіны ня ўводзіць”.

За савецкім часам любілі высьмейваць шляхту, маўляў, павыраджалася яна ды сьпілася ў сваіх забытых Богам маёнтках. Але сталінскія рэпрэсіі парадаксальным чынам высьвецілі тых, хто ня вырадзіўся, каму спадчынны рыцарскі гонар не дазволіў ані перапісацца ў іншую нацыянальнасьць, ані назвацца селянінам, ані ўцячы з радавога маёнтку.

Гарадзкія дваране-беларусы былі адарваныя ад радавых котлішчаў, яны патрапілі ў больш разрозьненае людзкое асяродзьдзе, таму іх лёсы цяжка назваць тыповымі. Што ж тычыцца дваран на зямлі, засьцянковае шляхты, гаспадароў сядзібаў, дык многія зь іх дзіўным чынам датрывалі да калектывізацыі трыццатых гадоў у сваіх уласных маёнтках. Вось тут і пачалося.

Іван Язэпавіч Акаловіч з хутара Сілічы Лагойскага раёну – беларус, з дваран -- у свае 56 гадоў лічыўся калгасьнікам у калгасе імя Дзяржынскага, калі напачатку 1933-га “тройка” за антысавецкую прапаганду прысудзіла яго да 10-ці гадоў канцлягера. У заўвагах да прысуду сказана: “Сям’ю выслаць у Паўночны край на 3 гады”. Колькі было той сям’і ў Івана Язэпавіча не ўдакладняецца. Звычайная для тагачаснага справаводзтва зьява. Галоўнае, Акаловічаў у гэты час і ў гэтым месцы ссеклі пад корань усіх.

А вось Аколавых – беларускіх дваран з хутара Дуброва ў Чэрвеньскім раёне пералічваецца шмат. Іх ліквідацыяй заняліся ўлетку 1929-га. Паўліна Вікенцеўна атрымала за садзеяньне мужу ў антысавецкай дзейнасьці тры гады Сібіры, Яніна Адамаўна, Антон Адамавіч і Вінцэсь Адамавіч – за садзеяньне бацьку – тры гады Сібіры. Васіль Сьцяпанавіч за садзеяньне брату таксама тры гады. Цяпер застаецца даведацца, што атрымаў галоўны фігурант справы – Адам Сьцяпанавіч. Разам зь сям’ёй ён адправіўся на тры гады ў Нарымскі край. Пасьля ў 1933-м яго ўжо там асудзяць на паразу ў правах... Пра далейшы лёс сям’і архівы не распавядаюць. Хоць з аналягічных прыкладаў вядома, што дзьве судзімасьці часьцяком прыводзілі ў 1937-м да трэцяй, якая ставіла ў лёсе чалавека канчатковую кропку.

У 1933-м за антысавецкую прапаганду быў адпраўлены ў Казахстан беларускі дваранін Іван Фэліцыянавіч Аляшкевіч з паселішча Зафранцуская Грэбля Ігуменскага павету. І далей, і далей. 

Складзем тут невялкі мартыралёг беларусаў дваран, што апынуліся ў самым эпіцэнтры савецкага энтузіязму.

Анкудовічы. Беларусы. З дваран Заслаўскага раёну Менскай вобласьці. Ніна Ігнатаўна. 25-ці гадоў. Напачатку 1931-га за шпіянаж на карысьць Польшчы прысуджаная да ВМП. Расстраляная. Робэрт Язэпавіч 26-ці гадоў за тое самае атрымаў пяць гадоў папраўча-працоўных лягераў. Франц Язэпавіч, 32-х гадоў, – 10 гадоў катаргі.

Анцыпяровічы. Аранскія. Бараноўскія...

Бараноўскія – вялікі род са Случчыны, аднаасобныя гаспадары, настаўнікі, лекары, “члены кулацкай групоўкі”, арыштаваныя ў 1929-30 годзе, асуджаныя да розных тэрмінаў канцлягеру – ад трох да дзесяці гадоў, Іван Васілевіч, 45-ці гадоў, і Іван Міхалавіч, 32-х, як кіраўнікі арганізацыі – да расстрэлу.

Бачылы. Беразоўскія. Бранавіцкія. Бржазоўскія. Бурыя. Буэлі. Быліны. Бялькевічы...

Асноўны пэрыяд рэпрэсіяў беларускага дваранства – 1929-30 год. Апошніх падгрэблі ў 1933-м. Да 1937-га не датрываў амаль ніхто. А вось раней, да 1929-га сустракаюцца паасобныя выпадкі. Напрыклад, Адама Іванавіча Вайніловіча, памешчыка 60-ці гадоў, узялі на ягоным хутары Роскі Сялец Коханаўскага раёну яшчэ ў 1927-м. За антысавецкую агітацыю. І далі тры гады высылкі ў Казахстан. А Лявона Казіміравіча Аранскага зь Дзісенскага павету судзілі яшчэ ў 1920-м. За антысавецкую дзейнасьць. І пасадзілі ў канцлягер да сканчэньня грамадзянскай вайны. Тыповы выпадак. Тады бальшавікі афіцыйна ўжывалі слова “канцлягер”, гэта пасьля вайны яго трывала асацыююць толькі з нацысцкімі лягерамі сьмерці, а свае, савецкія, пачнуць называць папраўча-працоўнымі. Яны й самі разумелі, што нікога яны не “паправяць”, але гучала больш гуманна. Памешчыка Ўладзіслава Іванавіча Віткоўскага з маёнтку Збаровічы пад Менскам у 1920-м расстралялі. Як агента польскай контрразьведкі. Таксама тыповы выпадак.

Пісьменьнік Кастусь Тарасаў у сваёй працы “Крыж памяці, меч лёсу” прыводзіць такі факт, цытую: “1 жніўня 1920 году ў Менску пачаў функцыянаваць канцэнтрацыйны лягер «для прадстаўнікоў варожых клясаў», якімі лічыліся былая шляхта, землеўладальнікі, чынавенства, сьвятары. У лягеры было ня меней за 300 зьняволеных”. Канец цытаты.

Ватацы. Вечары. Высоцкія. Гаеўскія. Гарэцкія. Гедройц-Тоўсьцікі. Грабоўскія. Грушы. Гускія. Гурыновічы. Гушчынскія. Дашкевічы. Дзічкоўскія. Доўгія. Драбушэўскія. Драздовічы. Дуброўскія. Дыдыркі. Ермалінскія. Жураўскія. Жыдовічы. Заблоцкія. Забродзкія. Замбржыцкія. Зубовічы. Іваноўскія. Казелы. Камінскія. Кандыбы. Катырлы. Кернажыцкія. Корбуты...

Гісторыкі сьцьвярджаюць, што на выхадзе з ВКЛ беларускі народ на 10 адсоткаў складаўся з дваран – гэта значыць са шляхты, з арыстакратыі, з рыцарства. А ў бальшавіцкай будове сьвету гэтыя 10 адсоткаў не прадугледжваліся. Таму судзілі, высылалі і расстрэльвалі іх часьцяком нават не за антысавецкую прапаганду і контррэвалюцыйную дзейнасьць, а проста – як “сацыяльна небясьпечны элемэнт”.

Корзуны. Крукоўскія. Крэпскія. Кузьмінскія. Кулакоўскія. Кунцэвічы. Лагацкія...

Перад вачыма ўстаюць жывыя мёртвыя сцэны. Сьледчы НКВД, дзьве клясы адукацыі, абясьсілены бясконцымі допытамі й катаваньнямі, пачынае распрацоўваць чарговага “ворага народа”. 

-- Фамілія-імя-отчаства?

-- ЛЕНАРТОВІЧ Камілія Фэліцыянаўна.

-- Гдзе і кагда вы радзілісь?

-- 1875 год, вёска Волевічы Чэрвеньскага раёну.

-- Нацыянальнасьць

-- Беларуска

-- Праісхаждзеніе

-- З дваран.

Вось тут яго ўсяго натуральна клініла. Гэты самы аксюмарон. Беларуска з дваран. Ладна беларуска, я тожа беларус, а што з дваран, памешчыца значыць ці сільна разумная, універсіцетка... Вось дзе ярасьць хваляю закіпае ў душы. Крывапійца на целе пралетарскага класа...

Камілія Фэліцыянаўна была адпраўленая ў Сібір не за эксплуатацыю, не як памешчыца ці сацыяльна- небясьпечны элемэнт, не як кулачка – відаць, ні на што такое самім выглядам сваім “не цягнула”. Яе асудзілі за садзеяньне сыну ў антысавецкай дзейнасьці. Гэта значыць, па самым апошнім рахунку, па якім толькі маглі зьвінаваціць жанчыну – за тое, што яна маці.

Ліпніцкія. Лютаровічы. Лядзкія. Ляшкевічы. Ляшчынскія. Малахоўскія. Маліноўскія. Малышэўскія. Мардовічы. Масальскія. Мастовічы. Матусевічы. Мінкевічы. Мукасеі. Невяроўскія. Некрашэвічы. Пагоскія. Пагумірскія. Паўловічы. Петражыцкія. Плышэўскія. Праляскоўскія...

Іван Іванавіч Праляскоўскі, 40 гадоў, беларускі дваранін зь вёскі Пахомаўшчына Менскага павету, гэта цяпер Дзяржынскі раён, быў арыштаваны на самым пачатку 1930-га і прысуджаны “тройкай” да ВМП. За антысавецкую агітацыю. Паводле артыкулаў 66 і 72 КК БССР. Расстраляны.

Пржэсецкія. Пшонкі. Пятрышчы. Рагалевічы. Радзевічы. Рыжыя. Рымашэўскія. Рытары. Рэйнгальды. Рэўты. Саковічы... 

У працяг гісторыі 1920 году – выпадак з Ільлёй Фёдаравічам Саковічам. Прафэсія --землеўладальнік. А схапілі яго ў маёнтку на хутары Дубовікі Барысаўскага павету. Фармулёўка прысуду, які вынесла калегія ОГПУ такая: буйны памешчык, лічЫць ворагам народа. ВМП. Ані што зрабіў Ільля Фёдаравіч, ані што сказаў – не фіксуецца. Проста – лічыць ворагам і расстраляць. Што, натуральна, і было выканана без затрымкі.

Саўчанкі. Семянтоўскія. Сікорскія. Скуратовічы. Смольскія. Станкевічы. Статкевічы. Стэфановічы. Сьвідэрскія. Сеўрукі. Тамаровічы. Тамковічы. Тарлоўскія. Татуры. Тоўсьцікі. Трайкоўскія. Туміловічы. Усачэнкі. Хаткевічы. Хаўстовічы...

Язэпа Сьцяпанавіча Хаўстовіча, 42-х гадоў зь вёскі Кулакі Старобінскага раёну асудзілі ў 1930-м, як кулака, на ссылку – на Кіраўскі прыіск у Чыцінскую вобласьць. Тэрмін ссылкі не ўказаны. Больш за 10 гадоў у тым часе не давалі, а калі давалі больш, дык толькі расстрэл, значыць, выйсьці ён мусіў у 1940-м. Аднак ГУЛАГаўская бездань часьцяком забірала чалавека ўсяго і без астатку. Пра што сьведчыць і наступны запіс у справе Язэпа Хаўстовіча. У 1954-м памёр у ссылцы. Праз чатырнаццаць гадоў пасьля таго, як мусіў вярнуцца...

Царэвічы. Цімінскія. Чайкоўскія. Шаблоўскія. Шабуні. Шкурды. Шляхціцы. Шмакавы. Шпакоўскія. Шпілеўскія. Шуневічы. Шыбекі. Шыманскія. Шыпілы. Шэмет-Палачанскія. Эйсманты. Юнацкевічы і Юнацэвічы. Якубоўскія. Яновічы і Яноўскія...

Зразумела, што ліквідацыя беларускіх дваран як кляса праводзілася татальна – гэта значыць забіралі і вывозілі не кагосьці канкрэтнага, а ўсю сям’ю. Альбо кагосьці расстрэльвалі, а астатніх вывозілі. І калі сялянам яшчэ можна было спадзявацца на вяртаньне, а многія і павярталіся з высылкі, дык гэтым – не. Іх сьвет, усё іхнае сваё і звыклае, дзе было месца ім, зьнішчаўся разам зь імі аднойчы і назаўсёды. Як у спэктаклі “Ідылія” купалаўскага тэатра, дзе паны сядаюць урэшце на паветраны шар і адлятаюць у невараць. Канец ідыліі.

У кагэбэшных сьпісах самым недарэчным радком выглядае запіс пра рэабілітацыю. Расстраляны – рэабілітаваны. Сасланы – рэабілітаваны. Пасаджаны ў канцлягер – рэабілітаваны. Карнікі і іх нашчадкі так і не зразумелі, што адабранае жыцьцё і пакалечаны лёс рэабілітацыі не падлягае. А тут напісалі і быццам грэх замалілі ці якую памылку выправілі – рэабілітавалі. У сваіх вачах, у сваёй сыстэме каардынат, у сваім сьветапоглядзе апраўдалі. Хоць відавочна, што так да канца і не паверылі, што той, расстраляны, для іх цяпер свой, чысты, такі самы. 

Мяне дзівяць захады аб пасьмяротнай рэабілітацыі Ларысы Геніюш. Ці вялікая паэтка, катаваная ў ГУЛАГу мусіць быць рэабілітаваная? Кім? Перад Богам і людзьмі больш чыстага ды сьветлага чалавека цяжка знайсьці. Што ж да рэабілітацыі перад сыстэмай, перад бюракратыяй, перад чэкістамі ўжо нашых дзён, дык такая рэабілітацыя – як просьба аб залічэньні ў рады гэтых самых бюракратаў і чэкістаў. Вазьміце мяне ў свае каардынаты, спадары пракуроры і кагэбісты, прыміце мяне за сваю, прабачце маю ад вас адрознасьць... – гэтак просіцца вялікая паэтка, жанчына і маці Ларыса Геніюш – мы чуем яе голас з захадаў аб рэабілітацыі. Гэта тая Геніюш, якая ўсё жыцьцё жыла пад перасьледам органаў, але жывучы ў БССР, наадрэз адмовілася прымаць савецкае грамадзянства. Гэта значыць, адмовілася ад гэтай чужой і ганебнай для яе сыстэмы каардынат. Гэта значыць, што захады аб рэабілітацыі Геніюш кардынальна супярэчаць яе ўласным прынцыпам, сьветапогляду, жыцьцю.

Ёсьць рэабілітацыя для кампэнсацыі за панесеныя маральныя і матэрыяльныя страты, але Геніюш гэта ня тычыцца. І пра тэму кампэнсацыяў мы пагаворым іншым разам. Што да рэабілітацыі ў шырокім сэнсе гэтага слова, дык прасіць яе ні ў кога ня трэба. Тут іншая важная справа. Беларускаму народу для нармальнага разьвіцьця востра патрабуецца рэабілітацыя свайго беларускага дваранства. 

Цяпер у нас пішуць часам і пра Радзівілаў і пра Тышкевічаў, і пра Сапегаў. То нашчадкі іхныя прыедуць з далёкага сьвету, то камяніцу іхную возьмуць на рэстаўрацыю, то раптам успомняць, што нашы Радзівілы ў свой час былі найбагацейшым родам у Эўропе. Усё гэта так, але я не пра тое. Гаворка не пра асобных яркіх пэрсанажаў нацыянальнай гісторыі, а пра рэабілітацыю ўсяго беларускага дваранства як класа. І ня недзе ў судах і архівах, а ва ўласных галовах. Можна скласьці цэлы кодэкс прынцыпаў беларускай арыстакратыі і навучаць гэтым прынцыпам дзяцей. Але найперш завучыць тыя прынцыпы павінны дарослыя. Прычым самым першым, бо на сёньня ён самы актуальны, самым аварыйным прынцыпам трэба прызнаць наступны: не ламай тое, чаго не будаваў. Ня лезь туды, у чым не разьбіраесься. Не абвяргай таго, чаго да канца не разумееш. Парушэньне гэтых асноватворных прынцыпаў ляжыць сёньня ў аснове нашага па-ранейшаму пралетарскага – бязроднага і бязвольнага жыцьця. Эпохі на нашых вачах зьмяняюцца бяз нашага ўдзелу. А мы па-ранейшаму са скрухай паўтараем словы вялікага паэта: “Няма таго, што раньш было”.