Вы слухаеце Радыё Свабода. У новай сэрыі перадач “Вострая Брама” – лёсы рэпрэсаваных беларусаў з сакрэтных архіваў КГБ

Вас тут няма

Беларускія адносіны да сталінскіх рэпрэсіяў у цэлым ніякія. Па-першае, надакучыла чуць і чытаць адно і тое ж. Па-другое, што нам да таго раскулачваньня і НКВД – забытая гісторыя. Па-трэцяе, Сібір і ГУЛАГ бясконца далёка ад нас, дзесьці за Ўральскім хрыбтом, пры чым тут мы? 

Дзяржаўная прапаганда ня толькі песьціць такое самапачуваньне, але й дадае ў яго новыя стымулятары забыцьця. Маўляў, рэпрэсіі былі неабходныя для пабудовы “мошчнай” індустрыі, а чэкісты ад перагібаў цярпелі разам з народам і ледзьве ня больш за яго, таму мы ўрачыста адзначаем кожную гадавіну іх слаўнай арганізацыі, а тых, каго яны расстрэльвалі, катавалі ды адпраўлялі ў канцлягеры, іхныя душы і лёсы, па-ранейшаму трымаем у сакрэтных архівах. Бо вы ж разумееце, калі асудзілі, значыць, нешта там было, было за што.

Інакш кажучы, беларускія адносіны да сталінскіх рэпрэсіяў дзяржава фармулюе з гледзішча тых, хто рэпрэсаваў. І справа тут не ў каварным разьліку ці палітычнай мэтазгоднасьці, а ў самой прыродзе цяперашняй улады.

Уявіце сабе такую сытуацыю. Сёньня ноччу да вас у кватэру прыходзіць спэцназ, вас безь ніякай прычыны забіраюць у невараць, у невядомасьць і забыцьцё. А заўтра ў вашай кватэры пасяляецца нешта іншы, хутчэй за ўсё, той, на падставе даносу якога вас і забраў спэцназ. Такім чынам, у спэктаклі тры суб’екты. Вы, спэцназ і той, што заняў вызваленае ад вас месца. Вось жа паводле прыроды сваёй сёньняшняя ўлада – гэта той трэці, захопнік-ціхар бяз сораму і годнасьці. А сьветаадчуваньне трэцяга навязваецца ў якасьці сьветаадчуваньня ўсёй беларускай нацыі.

* * *

У сярэдзіне 80-х гадоў у Гомелі нам удалося запісаць успаміны жонкі Аляксандра Ўласава -- пра мужа, цэнтральную постаць беларускага адраджэньня ХХ ст., першага рэдактара “Нашай Нівы”, адукаванага інтэлігента і чалавекалюба. Калі ў Заходнюю Беларусь у 1939 годзе прыйшлі бальшавікі, перамяніўся сьвет. Уласава пасадзілі ў турму ў Маладэчне. У камэры замест 7 вязьняў сядзелi 77. Жонка Ўласава ўспамінала:

ЦЫТАТА: Я дзяжурыла пад вокнамі турмы, дамагалася сустрэчы з мужам, але безвынікова. Дадому, у фальварак Мігаўка, вярталася пешкі. Было марозна, зорнае неба. Грукаюся ў дзьверы свайго дому, работнiца не адчыняе, адказвае: "Вас тут няма, дзецi ў суседкi".

Вас тут няма – так сёньня гучыць калектыўны адказ беларускай нацыі сотням тысяч сваіх рэпрэсаваных папярэднікаў. Быццам мы занялі іхныя кватэры і дамы, іхныя месцы. Вас тут няма. Але ў новай сэрыі перадач “Вострая Брама” мы паспрабуем узнавіць вашую прысутнасьць.

* * *

У Беларусі тэма сталінскіх рэпрэсій ніколі й не выходзіла на ўсенародны ўзровень. Як, скажам, у Расеі, дзе масава чыталі Салжаніцына ці ў Польшчы, дзе кожны ведае пра Катынь, ці ва Ўкраіне зь яе Галадаморам, ці ў Літве, дзе створаны нацыянальны музэй генацыду, а ў кожнай вёсцы стаяць помнікі рэпрэсаваным землякам зь пералікам ахвяраў пайменна. Вядома, і беларусы былі сярод чытацкай аўдыторыі “Архіпэлага ГУЛАГа”, і беларусы нешта чулі пра Катынь, і ў нас, бывае, згадаюць, што нехта там пацярпеў... Але ўсё больш гавораць пра Сібір, пра загады з Масквы, словам, пра тое, што адбывалася недзе, а ня тут. Таму неяк само сабою сфармаваўся вобраз сталінскага генацыду, як эпізоду далёкай і нават чужой гісторыі.

* * *

Дзеля справядлівасьці скажу, што мы ў гэтай справе маглі быць першымі. Мы й былі першымі. Кніжка Францішка Аляхновіча “У кіпцюрах ГПУ” выйшла яшчэ ў 1930-я гады і стала сапраўдным адкрыцьцём для астатняга сьвету, інакш чаму б яе зараз жа выпусьцілі на сямі мовах у Заходняй Эўропе і Амэрыцы вялікімі тыражамі. Як заўважае дасьледнік Анатоль Сабалеўскі, гэта быў “ці ня першы твор у сьвеце на гулаўскую тэму”. 

ЦЫТАТА: “Чытачы мае! Вы думаеце, што гэта лёгка прызнацца, што я, ужо не дзяцюк, даў так наіўна, так дурнавата, гэтак бязьмежна недарэчна ашукаць сябе! Мне цяпер сорамна, што я гэтак бескрытычна верыў тады ў савецкі міраж, што нават агентаў ГПУ прымаў за людзей, якім можна верыць, мала што не за сваіх прыяцеляў... Адны пыталіся: “За што ж канец канцоў бальшавікі пасадзілі гэтага Аляхновіча?” А іншыя казалі: “Э! Мусіць, нешта было... гэта нездарма... чалавека так нізашто ў астрог ня садзяць...”... Цяпер ведаеце, за што. Але цяпер, пасьля перажываньняў апошніх год, ужо, мусіць, ніхто й не задаваў бы гэткіх пытаньняў. Цяпер ужо ўсе – і ў Заходняй і Ўсходняй Беларусі – добра пазналі бальшавікоў і ведаюць, за што людзей садзяць у астрог... Як сыфілітычныя сьпірахеты ў арганізме, гэтак залазіць у душы паганая бальшавіцкая атрута. Няхай мае словы... аздараўляюць гэтых бедных духам людзей. Няхай вучацца на маім прыкладзе”.

Францішак Аляхновіч дае карціну раньняга савецкага ГУЛАГу, расклаўшы як па тэмах. Быт зьняволеных, карцэры і расстрэлы, доўгія допыты і праца стукачоў, праца на лесапавале, спроба ўцёкаў і прыезд на экскурсію Максіма Горкага, жаночая зона, могілкі, ізалятар, ерархія вязьняў і астрожны гумар. Апошні разьдзел – адзін з самых уражвальных, да яго я вярнуся крыху пазьней.

Праграмная кніжка слыннага драматурга, аднаго зь першых сядзельцаў на Салаўках, якому сёлета, дарэчы, споўнілася 125 гадоў, мусіла ўвайсьці ў школьныя праграмы ўжо хоць бы таму, што першае слова даражэй за ўсё наступнае шматслоўе. Але не ўвайшла. Беларусь, ведаеце, была тады падзеленая на Ўсходнюю і Заходнюю, а потым была вайна, калі Аляхновіча гэтага забілі, прычым невядома хто, можа быць нават і “нашы”, а тады – які ж ён герой... І гэтак далей. Расьцярушылася, загаварылася, папераблыталася, а ў выніку нічога й не засталося. Вас тут няма. І не зьдзіўляйцеся, што мы хацелі б хутчэй пра вас забыцца. І на вас, і на ГУЛАГ, і на рэпрэсіі. Даўняя і ня наша гэта гісторыя.

Хтосьці нешта чуў пра менскую “амэрыканку” ці пра жахі Вялейскай турмы ці пра тое, як пры перагоне з Глыбокага ў Віцебск былі проста на дарозе расстраляныя сотні бязьвінна асуджаных людзей. Але ні беларускага кніжнага бэстсэлера ні кінафільма, які маглі б прыпомніць усе, на гэтую тэму не існуе. 

Адзіны агульнавядомы сымбаль сталіншчыны ў Беларусі, – Курапаты, які цаной неверагодных высілкаў група беларускай інтэлігенцыі ўзьняла на ўсенародны ўзровень -- стаў сымбалем вандалізму і адмаўленьня. Жменька людзей упарта ставіць на магілах расстраляных крыжы, а “нехта невядомы” гэтыя знакі нявечыць, быццам упарта і бяздумна паўтараючы сваё: “Вас тут няма”. Міліцыя або спэцназ – другі суб’ект фантасмагорыі – то разганяе абаронцаў народнага мэмарыяла, то заводзіць крымінальную справу паводле фактаў вандалізму, гэта значыць, прымае бок то тых, каго “няма”, то “некага невядомага”. Барацьба адбываецца нават не на паверхні, а ў самай глыбіні душы, у неўсьвядомленым, якое па дзіцячы бароніцца, працівіцца датычнасьці ўсёй беларускай нацыі да генацыду – як у ролі ахвяраў, так і ў ролі карнікаў. 

* * *

Між тым, гісторыя сталіншчыны – гэта цалкам беларуская гісторыя. Бо нашы гіганты прамысловасьці, кшталту МАЗа, былі такімі ж падразьдзяленьнямі ГУЛАГа, такімі ж “папраўча-працоўнымі” канцлягерамі, такімі ж мясарубкамі, як і знакаміты Беламорканал. Бо нашы людзі – усе, пагалоўна – бралі ўдзел у гэтым фантасмагарычным спэктаклі. У розных ролях, натуральна. Хтосьці казаў маналёгі, а ў кагосьці наогул не было словаў. Бо, нарэшце, нашы душы, наша псыхіка, наша сьвядомасьць нават у самага маладога сёньняшняга пакаленьня нясе на сабе выразныя апёкі тых люцыпаравых катлоў, у якіх гарам гарэла ўся беларуская нацыя ў часы бальшавіцкага татальнага вынішчэньня.

* * *

Некалі я дазволіў сабе сьцьвердзіць, што ў гады найбольшага ўздыму савецкага энтузіязму ў Беларусі кожны дзень расстрэльвалі 600-700 польскіх шпіёнаў. На такіх лічбах я спыніўся паводле адчуваньня, што ўзьнікла падчас перачытваньня біяграмаў дзясяткаў тысяч расстраляных. Напэўна, расстраляных магло быць меней альбо болей. Праўды ўжо не даведаецца ніколі й ніхто, бо статыстыкі не існуе. І пра гэта я скажу крыху пазьней. Але нават ня гэта – не статыстычная ўмоўнасьць – найперш абурыла маіх апанэнтаў. Іх абурыла тое, што з маіх лічбаў вынікае, быццам у другой палове 1930-х да фантасмагорыі ў Беларусі былі датычныя ўсе. Кожны беларускі чалавек, а значыць, усе нашы бабулі й дзядулі нейкім чынам мелі дачыненьне да сталінскіх рэпрэсій. Маўляў, пры агульным вобразе гэтага генацыду як чужога і далёкага нехта мае нахабства сьцьвярджаць, што і наша сям’я ў гэтым удзельнічала.

Але гэта праўда. Адных паводле даносаў другіх арыштоўвалі трэція, дастаўлялі ў турму і ахоўвалі там чацьвертыя, насілі ім перадачы пятыя, дапытвалі шостыя, судзілі сёмыя, везьлі на расстрэл восьмыя, расстрэльвалі дзявятыя – гэта быў сапраўды грандыёзны спэктакаль зь вялізнымі масоўкамі. Калі верыць афіцыйнай лічбе з энцыкляпэдыі, паводле якой у Беларусі было рэпрэсавана 600 тысяч чалавек, дык дадайце да кожнага астатніх фігурантаў і вы атрымаеце як мінімум увесь беларускі народ.

Пра прычыны недаверу да гэтага я ўжо сказаў. А тое, што інфармацыя не перадавалася ў сям’і з пакаленьня ў пакаленьне тлумачыцца яшчэ і простым нежаданьнем траўмаваць псыхіку дзяцей фактамі чалавечае подласьці і грэхападзеньня, а таксама жахлівымі сцэнамі расправы. Некалі мяне моцна зьдзіўляла, што мае аднагодкі з габрэйскіх сем’яў у Беларусі часта нічога ня ведаюць пра фашыстоўскіх генацыд, які габрэяў закрануў татальна. І тлумачылася гэта чыста пэдагагічнымі мэтамі.

Цяпер пра статыстыку.

Статыстыкі сталінскіх рэпрэсіяў у Беларусі не існуе. Ёсьць падлікі, прыблізны аналіз, і ёсьць лёсы, якія сукупнасьцю сваёй абвяргаюць усялякую статыстыку.

У чым тут справа? Дакумэнты, якія фіксавалі забойства людзей, маглі і не складацца карнікамі. Бо забойцы цалкам распараджаліся чалавечымі жыцьцямі – што хачу, то варачу. У масе сваёй карнікі мелі дзьве клясы адукацыі. Таму ў тых дакумэнтах, якія складаліся, пануе поўная неразьбярыха. І ня толькі ў прозьвішчах, назвах і датах, але таксама ў прычынах і мерах пакараньня. Выглядае, што паводле адной вэрсіі чалавека расстрэльвалі за антысавецкую агітацыю, а паводле іншай – за шпіянаж на карысьць Польшчы. Розьніцы не было ня толькі расстралянаму, але й карнікам. Бо ўсе ведаюць, што расстрэльваюць ні за што. Падобная сытуацыя зь сёньняшнімі прысудамі за брыдкаслоўе. Усе ведаюць, што абвінавачаньне хлусьлівае, але 5 ці дзесяць сутак, на якія чалавек трапляе ў турму – чыстая рэальнасьць.

Аднак апроч непісьменнасьці ды свавольства карнікаў існавала яшчэ адна зьява, якая ставіць пад сумнеў статыстыку. Гэта прамежкавы стан паміж жывым чалавекам і трупам. На нядаўняй прэзэнтацыі сваёй кнігі “Ахвяры і карнікі” ў Вільні пра такія гісторыі распавёў дасьледнік Леанід Маракоў. У прыватнасьці, ён прывёў прыклад зь лёсам Браніслава Тарашкевіча.

Тарашкевіч – інтэлектуал, выпускнік Піцерскага ўнівэрсытэта, аўтар першай граматыкі беларускай мовы, перакладчык “Іліяды” Гамэра, лідэр стотысячнай Беларускай грамады ў Заходняй Беларусі... Калі ён апынуўся ў СССР, дык як і абсалютная большасьць заходнебеларускіх дзеячоў патрапіў пад расстрэл. Дык вось, Маркову ўдалося ўстанавіць, што Тарашкевіча не расстралялі ў той дзень, які пазначаны ў дакумэнтах. Яго, не расстралянага, выкарыстоўвалі ў якасьці дапаможнага матэрыялу на допытах новых арыштаваных. Паколькі афіцыйна аўтар граматыкі быў ужо расстраляны, ён ператвараўся ў няўлічаны матэрыял. Яго прыводзілі ці там прыносілі на допыт і дабівалі. Арсэнал катаваньняў быў неабмежаваны, у літаратуры пра сталіншчыну можна знайсьці шмат натуралістычных падрабязнасьцяў пра зламаныя рукі, парваную скуру, выкалатыя вочы... І вось, уявіце сабе, студэнцік, які бачыць, як забіваюць чалавека, які для цябе – абсалютны аўтарытэт і нават кумір, перажывае адмысловыя пачуцьці. Зусім ня тое, калі катуюць цябе самога. І прызнаньне падпісваецца табою ледзьве не аўтаматычна. Ты трапляеш у статыстыку пакараных “ворагаў народа”, а Тарашкевіча тым часам перацягваюць у іншы кабінэт. Ён ужо па-за ўсялякай статыстыкай. І ставіць пытаньне – колькі ж было такіх Тарашкевічаў у беларускіх турмах – бессэнсоўна.

* * *

Трагедыя паўтараецца як фарс. Адна сьмерць трагедыя, сотні тысяч – статыстыка. Гэтыя сэнтэнцыі выглядаюць зусім па-дзіцячаму ў кантэксьце бальшавіцкага генацыду. Ён быў бессэнсоўны настолькі, што абяссэнсіў і статыстыку пра сябе. Гэта як калі нешта зашкальвае, дык ужо ня важна, наколькі. Бо мы ня ведаем, якія там дзяленьні на лінарцы ў сьмерці.

Жыцьцё ўвогуле ня мае ніякага сэнсу. Кожны прыдумляе нешта сваё. Калі ва ўсіх адзін сэнс жыцьця, тады нехта намі маніпулюе. Можа быць, адпраўляе нас на вайну з захопнікамі, а можа быць – на вайну супраць саміх сябе. Жыцьцё настолькі ж бессэнсоўнае, наколькі бясцэннае. Абсалютныя велічыні – нішто і ўсё. Рэальны сэнс і рэальная цана жыцьця ствараюцца канкрэтным чалавечым лёсам.

Гартаючы сотні і тысячы лёсаў, дзе пунцірам праходзіць слова “расстрэл”, урэшце ловіш самога сябе на ўсьмешцы. Калі-небудзь будзе напісаная і такая кніга пра сталінскія рэпрэсіі.

Натуральна, гэта ўсьмешка, якая выклікае горыч. Каб адчуць праўду гісторыі ва ўсёй яе велічы, трэба ўсьміхацца. Нічым іншым наш зьмярцьвелы душэўны стан не пераадольваецца. Калі ж толькі паўтараць пра трагедыю народа, пра ямы, запоўненыя трупамі ні ў чым не вінаватых суайчыньнікаў, пра зьнішчэньне ўсёй нацыянальнай інтэлігенцыі, непазьбежна атупееш, ачарсьцьвееш душою альбо дойдзеш да нэрвовага зрыву. Тым часам тая ўласаўская работніца, якая пераўвасобілася ў сёньняшнюю ўладу, будзе па-ранейшаму далдоніць “Вас тут няма” і распараджацца тваім лёсам.

Адзіны спосаб разьвітацца з абсурдам – гэта сьмех. Горкі, празь сьлёзы, немагчымы, але – сьмех. Толькі ў такой інтэрпрэтацыі гісторыя сталінскага генацыду сёньня можа нейкім чынам крануць абсалютную большасьць нашых суайчыньнікаў і пераканаць іх, што гэта іхная ўласная асабістая, сямейная, нацыянальная гісторыя.

Хіба ня сьмешна, калі на пяць гадоў ГУЛАГУ асуджаюць немаўля? У графе прафэсія пазначана: не працаваў. Альбо вось – беларускія габрэі, якія адтуль, зь ямы ўжо толькі прозьвішчамі сваімі нібы падказваюць нам спосаб разьвітаньня з абсурдам – у аднаго прозьвішча Арбуз Шмуля Аўсеевіч – яго пасадзілі ў 1940-м за эміграцыйныя намеры, а ў другога – Апэльсын Язэп Шлёмавіч – яго расстралялі ў Віцебскай турме ў 1937-м як польскага шпіёна. Побая з экзатычнымі “фруктамі” – цэлае дрэва беларусаў з прозьвішчам Груша. Ці не адсюль гэтае назыўное імя чалавека – фрукт.

А вось – Чычыкаў Васіль Сьцяпанавіч, беларус зь вёскі Новы Доўск Гомельскай вобласьці. У нашым выпадку – ня скупшчык мёртвых душ, а сам – мёртвая душа. Працаваў машыністам паравога млына ў мястэчку Лебедзева пад Маладэчнам. Ключавое слова – працаваў, другое ключавое слова – пад нямецкай акупацыяй. Гэтага было дастаткова, каб ў 1945-м загрымець у лягер у Комі АССР.

А вось – Агароднікаў Аляксей Алаевіч, беларус зь вёскі Слабада Полацкага раёну. Чарговы польскі шпіён, расстраляны 26 кастрычніка 1938-га. Маю ўвагу прыцягнула яго прафэсія – стрэлачнік станцыі Полацак. Памятаеце – вінаваты ва ўсім стрэлачнік. Вось ён і адказаў. Усяго ў нашым сьпісе на 60 тысяч пэрсон стрэлачнікаў – сто пяць.

Ці вось яшчэ прыклад. На гэты раз – сюжэтны. Чалавек родам з Расеі працуе ў Менску. У самы разгар рэпрэсіяў ён чамусьці вырашыў, што ў Беларусі спакайней, і забраў да сябе з Калінінскай вобласьці старога бацьку-пэнсіянэра. І вось што з бацькам адбылося.

“Багданаў Зьміцер Уладзімеравіч, нарадзіўся 24 кастрычніка 1876 году ў вёсцы Брытвіна Новасакольнікаўскага р-ну Калінінскай вобласьці, расеец, зь сялян, пэнсіянэр. Адрас: Менск, Нова-Сьвярдлоўскі зав. 4, кв. 1. Арыштаваны 22 красавіка 1938 году. Асуджаны 21 верасьня 1938-га «тройкай» як агент польскай разьведкі паводле арт. 68, 69 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 25 верасьня 1938 году”. 

Кажуць: і сьмех і грэх. А тут наадварот: і грэх і сьмех. 62-гадовага расейскага пэнсіянэра расстралялі як польскага шпіёна. Праўда, гэты выпадак даволі звычайны. У нас наперадзе яшчэ мноства сапраўдных “рэкордаў” і парадоксаў, якія я зьбіраюся выцягнуць з забыцьця. Трансфармацыя страшнага ў сьмешнае складае зьмест таго Аляхновіцкага “Астрожнага гумару”, пра які я абяцаў распавесьці крыху больш падрабязна. Зьвярніце ўвагу – з 20-х гадоў мінулага стагодзьдзя нішто асабліва і не састарэла:

ЦЫТАТА: “Чалавек гэтак хутка датарноўваецца да новых, ненармальных абставінаў жыцьця, прыроджаная патрэба сьмеху гэтак моцна дапамінаецца сваіх правоў, што нават тыя, якім заўтрашні дзень нясе цяжкое вандраваньне этапам на Салаўкі, якія ніколі ўжо не пабачаць сваіх блізкіх, ды нават тыя, каго заўтра са зьвязанымі рукамі і заткнутым ротам павязуць на месца экзэкуцыі, дзе іх чакае з нагана, -- сёньня, бывае, бестурботна нешта напяваюць...

Шчырым гумарам вее ад слоў афарызму, які трэба было б напісаць над уваходам у савецкі астрог:

Входящий не грусти!
Выходящий не радуйся!”

Натуральна, гаворка ідзе не пра жывёльны рогат вандала і не пра зубаскальства, а пра адну з самых тонкіх рысаў чалавечае натуры – пачуцьцё гумару. Яно не ўласьцівае ані цынічнай уладзе, ані змрочным змагарам, якія чэрствасьць і трагічныя міны лічаць сваёй галоўнай доблесьцю і праз гэта не перамагаюць ніколі. Пачуцьцё гумару, якое ў сёньняшняй Беларусі аказалася ў поўным дэфіцыце – гэта сапраўдная звышзброя супраць дыктатуры, супраць бяспамяцтва, супраць вандалізму ў Курапатах і пампэзных юбілеяў стаўных чэкістаў. Бо ўсё, што ня мае гэтага пачуцьця, ня мае і адпаведнае зброі, а таму баіцца яго ці ня больш за ўсё на сьвеце. 

У новай сэрыі перадач “Вострая Брама” мы перагорнем сьпісы рэпрэсаваных беларусаў з сакрэтных архіваў КГБ. Адтуль мы даведаемся, чаму ў Беларусі дагэтуль прабуксоўвае татальная русіфікацыя, прачытаем пра лёсы рэпрэсаваных сваякоў сёньняшніх гучных палітыкаў – Лукашэнкі, Мілінкевіча, Казуліна. Адзін Лукашэнка, дарэчы, праходзіў у справе як латышскі шпіён. Прааналізуем сацыяльны, прафэсійны, нацыянальны склад рэпрэсаваных, а ўрэшце прыйдзем да нечаканай высновы. Калі вас цікавіць ваш радавод, ваша асабістае генеалагічнае дрэва, дык з большай пэўнасьцю вам варта шукаць продкаў не ў гістарычных архівах, а ў сьпісах рэпрэсаваных, якія захоўваюцца ў КГБ. Яны, праўда, засакрэчаныя. Таму, відаць, у адрозьненьне ад суседніх народаў, беларусаў ніяк не апануе генэалягічны бум. Гаворка не пра пускую цікавасьць, а пра правы на спадчынную зямлю, на нерухомасьць, на тое, што некалі было кімсьці набыта ці збудавана, пасьля стала нічыім, а сёньня зноў апынулася ў чыёйсьці ўласнасьці. Толькі ня тых, каму належала колісь. Бо тых, колішніх іх, нас, вас -- тут -- няма.

* * *

не забудзься таксама пра нас сёньня  -- вяртаньне сталіна (бліжэй да 9 мая). пар пастаянныя разбурэньні курпатаў -- і пра тое што СБ (!) паведамляла пар гэта на 1 старонцы, з фота.

канцлягер або к/лягер – да вайны ўжывалі і да савецкай турмы.

БАРАВІК Павал Фэліцыянавіч, нар. 1905 у г. Менск, паляк, сярэдняя адук., беспрацоўны. Жыў: Менск, вул. Грушаўская 73, кв. 1. Арыштаваны 29.04.25. Асуджаны 29.06.17 калегіяй ОГПУ за тое, што ў 1920 з адступаючымі палякамі сышоў у Польшчу, затым нелегальна вярнуўся ў Менск, паводле арт. 58/6 КК РСФСР на 3 гады канцлягера, г. Кем, Карэльскай рэсп. 92.03.03 Бел. ваенная пракуратура. КГБ БССР 32354-с

Машынальна прачытаў “Расстраляны ў Варшаўскай турме”. Насамрэч – у Аршанскай турме. Гэтак выпадкова ўбачыў падабенства назваў: Варшава і Ворша. На новы лад сталіцу Польшчы трэба было б пісаць Оршава.

назва вёскі

БАРАВІК Кірыла Трахімавіч, нар. 1869 у в. Вечнасьць Круглянскага р-ну БССР, беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Антонава Аршанскага р-ну. Арыштаваны 30.02.14. Асуджаны 30.03.12 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 72 КК БССР на ссылку (тэрмін не ўказаны). 89.12.12 справа пераглядалася Пракуратурай Віцебскай вобл. УКГБ Віцебскай вобл. 20939-п

лёсы

БАНЬКОЎСКІ Франц Францавіч, нар. 1863 у в. Банькі Гарадзенскай губ., беларус, зь сялян, непісьменны, повар сталоўкі інвалідаў, г. Менск. Арыштаваны 25.11.30. Асуджаны 26.04.22 судовым ворганам як агент польскай выведкі паводле арт. 66ч1 КК БССР да ВМП. Расстраляны 26.05.08. 97.10.28 справу пераглядала Вайск. калегія ВС РБ. КГБ РБ 37062-С
БАНЬКОЎСКІ Фэлікс Францавіч, нар. 1905 у в. Банькі Гарадзенскай губ., беларус, зь сялян, не працаваў, г. Менск. Арыштаваны 25.09.23. Асуджаны 26.04.22 судовым ворганам як агент польскай выведкі паводле арт. 66ч1 КК БССР да ВМП. Расстраляны 26.05.08. 97.10.28 справу пераглядала Вайск. калегія ВС РБ. КГБ РБ 37062-С

БАРАБОША Ніл Цітавіч, нар. 1886 у в. Ярохі Гарадоцкага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Ярохі. Арыштаваны 32.11.17. Асуджаны 32.12.02 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 72, 76 КК БССР на 5 гадоў ППЛ. 89.10.10 справа пераглядалася пракурорам Віцебскай вобл. У студзені 1933 уцёк са зьняволеньня. УКГБ Віцебскай вобласьці

геаграфічная фантастыка:

БАЛЬШАКОЎ Павал Максімавіч, нар. 1874 у в. Локары Венірынскага р-ну БССР, беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, кладаўшчык к-су «Вольное жыцьцё» ў в. Гарадзец Лёзьненскага р-ну. Арыштаваны 37.10.30. Асуджаны 37.10.29 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР як агент польскіх выведворганаў паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Калоцкай турме 37.11.18. 60.07.06 справа пераглядалася ВТ БВА. УКГБ Віцебскай вобл. 9534-п

дзіця

БАГДАНОВІЧ Мікалай Антонавіч, нар. 1941 у в. Малінаўка Лагойскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, утрыманец у в. Малінаўка. Асуджаны 45.12.26 «асобай нарадай» як член сям’і здрадніка Радзімы. Дыр. НКВД і Заг. N252 на 5 гадоў высылкі. 92.10.19 справа пераглядалася Пракуратурай РБ. КГБ РБ 34796-с

шмат расстраляных канвоем пры пераправе з Глыбокага ў Віцебск

калі “паміралі” ў ППЛ ці турме? Пераважна ў 43-м

сямейны шпіянаж

АШКЕР Міхал Самуйлавіч, 18.12.1906 у в. М.Жыберычы Крупскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, бухгалтар Ігрушскага сельпо, жыў у в. М.Жаберычы. Арыштаваны 37.08.24. Асуджаны 37.10.20 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР за шпіянаж на карысьць польскай разьведкі паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Аршанскай турме 37.11.10. 58.07.07 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 11946-с
АШКЕР Надзея Самуйлаўна, нар. 1907 у в. М.Жыберычы Крупскага р-ну Менскай вобл., беларуска, зь сялян, непісьменная, калгасьніца к-су «Перамога» у в. М.Жаберычы. Арыштаваная 37.10.07. Асуджаная 37.10.20 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР за шпіянаж на карысьць польскай разьведкі паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляная ў Аршанскай турме 37.11.10. 58.07.07 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 11935-с
АШКЕР Рыгор Самуйлавіч, нар. 1912 у в. Ксаберычы Крупскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, кладаўшчык Камнедрабільнага заводу, г. Ворша. Арыштаваны 37.03.22. Асуджаны 37.10.20 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР за к/р дзейнасьць паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Аршанскай турме 37.11.10. 58.07.14 справа пераглядалася ВТ БВА. УКГБ Віцебскай вобл. 7142-п
АШКЕР Самуіл Сямёнавіч, нар. 1870 у в. М.Жыберычы Крупскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, непісьменны, калгасьнік к-су «Перамога» ў в. М.Жаберычы. Арыштаваны 37.08.24. Асуджаны 37.10.20 за пасобніцтва агентам польскай разьведкі паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Аршанскай турме 37.11.10. 58.07.07 справа пераглядалася ВТ БВА. Дзеці Міхал і Надзея, у 1937 расстраляныя як польскія шпіёны. КГБ РБ 11947-с
АШКЕР Соф’я Ермалаеўна, нар. 1877 у в. Шаўры Крупскага р-ну Менскай вобл., беларуска, зь сялян, непісьменная, калгасьніца у к-се «Перамога» ў в. М.Жаберычы Крупскага р-ну. Арыштаваная 37.10.07. Асуджаная 37.10.22 «тройкай» як агент польскай выведкі паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляная ў Аршанскай турме 37.11.10. 58.07.14 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 12001-с

Усяго 21 швэйцар:

АСТРАМОВІЧ Васіль Францавіч, нар. 1880 у в. Навасады Віленскай губ., паляк, зь сялян, швэйцар Дому Чырвонай Арміі, г. Віцебск. Арыштаваны 37.11.23. Асуджаны 37.12.28 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР як член к/р арганізацыі паводле арт. 72, 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны 38.02.25. 59.03.26 справа пераглядалася ВТ БВА. УКГБ Віцебскай вобл. 7572-П

шматлікія памылкі паказваюць, паміж іншым, на тое, што запісваліся зьвесткі “з голасу”. Дзе нарадзіўся, калі – часта ў адной біяграме назвы і гады не супадаюць. Адна і тая ж справа можа фіксавацца па-рознаму, асабліва што да фармулёвак віны. У адным месцы – а/с агітацыя, у іншым – сац-небясьп. элемэнт.

позьнія:
ЯСЕЛЕВІЧ Гірш Сролевіч, нар. 1915 у г. Менск, габрай, трэнжр спарт. т-ва «Чырвоны сьцяг», г. Менск. Удзельнік ВАВ, узнагар. мэдалём «За баявыя заслугі». Арыштаваны 58.12.11. Асуджаны 59.04.29 судовым ворганам за а/с прапаганду паводле арт. 7 КК БССР на 6 месяцаў ППЛ. 64.12.30 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда СССР. КГБ РБ 19121-с

БАРАНОЎСКІ Мікалай Мікалаевіч, нар. 1920 у в. Застружжа Аршанскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, не працаваў, м. Копысь. Арыштаваны 57.05.21. Асуджаны 57.12.09 судовым ворганам як член а/с групы паводле арт. 72б КК БССР на 10 гадоў ППЛ, на 5 гадоў п/п, Мардовія. 93.04.09 справа пераглядалася Віцебскім аблсудом. 31.05.1946 асудж. на 10 гадоў ППЛ паст. паводле арт. 63-2 КК БССР з канф. маём. УКГБ Віцебскай вобл. 23028-П

хуткі прыгавор:
АНТОНАЎ Уладзімер Раманавіч, нар. 1880 у в. Земкавічы Алексеніцкага с/с Сеньненскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, калгасьнік к-су «Земкавічы» ў в. Земкавічы. Арыштаваны 38.01.07. Асуджаны 38.01.09 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 72 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 38.02.08. 89.10.31 справа пераглядалася пракурорам Віцебскай вобл. УКГБ Віцебскай вобласьці

“прамежкавыя” гады:

АЛЯХНОВІЧ Рыгор Фёдаравіч, нар. 02.02.1901 у в. Мяжэвічы Слонімскага павету Гарадзенскай губ., беларус, зь сялян, выш. адук., студэнт Выш. пэдін-ту, г. Менск. Жыў: Менск інтэрнат студгарадка ВПІ. Арыштаваны 33.08.10. Асуджаны 34.01.09 калегіяй ОГПУ як член к/p арг-цыі БНЦ паводле арт. 58-6, 11 КК РСФСР да ВМП. Расстраляны 34.05.21. 56.04.18 справа пераглядалася вайсковым трыбуналам БВА. КГБ РБ 10182-с

дзед:
АЛЯХНОВІЧ Адольф Сьцяпанавіч, нар. 1850 у в. Цна Лагойскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін. Аднаасобная гасп-ка на х. Чабатары Лагойскага р-ну. Арыштаваны 29.05.19. Асуджаны 30.02.09 “тройкай” за хаваньне зьвестак паводле арт. 66, 68 КК БССР на 3 гады ППЛ. 66.12.16 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 19622-с

ШПАКОЎСКІ Рыгор Фёдаравіч, нар. 1889 у в. Дубнавічы Пінскага павету, беларус, зь сялян, вагонны майстар чыг. ст. Менск. Жыў: Менск, вул. Маскоўская 45. Арыштаваны 38.02.01. Асуджаны 38.02.23 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР як агент японскай разьведкі паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Смаленскай турме 38.03.07. 89.03.27 справу пераглядала Пракуратура БВА. КГБ РБ 21336-с

АЛЯКЕВІЧ Павал Адольфавіч, нар. 1875 на х. Выдрычы Койданаўскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін. Асабістая гаспадарка на х. Выдрычы. Арыштаваны 28.07.28. Асуджаны 28.09.22 «асобай нарадай» за к/р агітацыю паводле арт. 58-10 КК РСФСР на 4 месяцы ППЛ, г. Менск. 92.02.28 справа пераглядалася Пракуратурай РБ. КГБ РБ 32933-с

АЛЯКЕВІЧ Павал Адольфавіч, нар. 1875 на х. Выдрычы Заслаўскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Выдрычы. Арыштаваны 30.02.02. Асуджаны 30.02.23 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 66, 72 КК БССР да ВМП. Расстраляны. 89.04.30 справа пераглядалася Пракуратурай Менскай вобл. КГБ РБ 23059-с

Трыццаць выпадкаў супадзеньня. “Раньнія” масавыя расстрэлы. 

ЭРДМАН Вікенці Бэнэдыктавіч, нар. 1876 у в. Кухарава Валынецкага р-ну Полацкай акругі, паляк, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Кухарава. Арыштаваны 30.02.01. Асуджаны 30.02.26 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны. 89.08.28 справа пераглядалася Пракуратурай Віцебскай вобл. УКГБ Віцебскай вобласьці

40 выпадкаў супадзеньня

10 выпадкаў – дзед:
АРТЫНСКІ Вікенці Антонавіч, нар. 1850 на х. Ліпкі Заслаўскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, непісьменны, селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Ліпкі. Арыштаваны 30.01.22. Асуджаны 30.02.13 «тройкай» за сувязь з польскімі разьведворганамі, за а/с агітацыю паводле арт. 66, 68, 76 КК да ВМП. 63.06.14 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 18935-с

яшчэ:

АРМОНІК Георгі Вісарыёнавіч, нар. 1870 у в. Макароўшчына Лепельскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Макароўшчына. Арыштаваны 30.01.21. Асуджаны 30.03.09 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 66, 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны. 89.07.31 справа пераглядалася Пракуратурай Віцебскай вобл. УКГБ Віцебскай вобласьці

позьні:

АКСЁНАЎ Пётра Фёдаравіч, нар. 1909 у в. Рынкаўка Чэрыкаўскага р-ну Магілёўскай вобл., беларус, зь сялян, пэнсіянэр. Жыў: Менск, вул. Чырвоназорная 5, кв. 43. У 1941-45 удзельнік ВАВ, узнагароджаны 4-ма ордэнамі. Арыштаваны 58.01.06. Асуджаны 58.02.13 судовым ворганам за а/с агітацыю паводле арт. 72а КК БССР на 10 гадоў ППЛ, на 5 гадоў паразы ў правох. 65.10.26 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда СССР. 11.07.1958 Вярх. судом БССР асуджаны на 3 гады пазбаўленьня волі без паразы ў правох. КГБ РБ 19355-с

СТАТКЕВІЧ Павал Адамавіч, нар. 1893 на х. Вандоліна Гарадзецкага с/с Менскага р-ну, паляк, зь сялян, нясконч. пачатк. адук., лясьнік Менскага лясгасу на х. Вандоліна. Арыштаваны 38.02.09. Асуджаны 38.02.14 «тройкай» за тое, што варожа настроены да Сав. улады, выказваў тэр. намеры ў адр. кір. партыі і ўраду, паводле арт. 72 КК да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 38.03.07. 56.02.14 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 5934-с

сюжэт:

ЧАРТАЛЫСАЎ Аляксандар Якаўлевіч, нар. 1908 у в. Ціты Межанскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Ціты. Арыштаваны 30.11.26. Асуджаны 31.03.11 «тройкай» за замах на жыцьцё камсамольца паводле арт. 70 КК БССР на высылку (тэрмін не ўказаны) ва Ўсходне-Сібірскі край. 54.09.01 Камісія Віцебскай вобл. па пераглядзе спраў. УКГБ Віцебскай вобласьці
ЧАРТАЛЫСАЎ Міхал Якаўлевіч, нар. 1905 у в. Ціты Межанскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Ціты. Арыштаваны 30.11.26. Асуджаны 31.03.11 «тройкай» за замах на жыцьцё камсамольца паводле арт. 70 КК БССР на высылку (тэрмін не ўказаны) у г. Ігарка 54.09.01 Камісія Віцебскай вобл. па пераглядзе спраў. УКГБ Віцебскай вобласьці
ЧАРТАЛЫСАЎ Якаў Ігнатавіч, нар. 1870 у в. Ціты Межанскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Ціты. Арыштаваны 30.11.26. Асуджаны 31.03.11 «тройкай» за замах на жыцьцё камсамольца паводле арт. 70 КК БССР на высылку (тэрмін не ўказаны) ва Ўсходне-Сібірскі край, Урал. 33.00.00 памёр у ссылцы. 54.09.01 Камісія Віцебскай вобл. па пераглядзе спраў. УКГБ Віцебскай вобласьці

ну вось яны, дваране-беларусы з усходніх абшараў:

ХАЕЦКІ Іван Рафаілавіч, нар. 1881 у в. М.Трасьцянец Барысаўскага р-ну Менскай акр., беларус, з дваран, пачатк. адук., селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Валянцінава Барысаўскага р-ну. Арыштаваны 30.02.25. Асуджаны 30.03.03 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны. 89.05.06 справа пераглядалася Пракуратурай БССР. КГБ РБ 23948-с

ХАЕЦКІ Пётра Рафаілавіч, нар. 1875 на х. Гумнішча Барысаўскага р-ну Менскай акругі, беларус, з дваран, пачатк. адук., селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Валянцінава Барысаўскага р-ну. Арыштаваны 30.02.13. Асуджаны 30.03.03 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны. 89.05.06 справа пераглядалася Пракуратурай БССР. КГБ РБ 23948-с

БАРАНОЎСКІ Мікалай Феафілавіч, нар. 1888 у в. Таль Бабруйскага павету Менскай губ., беларус, з памешчыкаў, выш. адук., не працаваў, жыў: Нясьвіж, замак Радзівіла. Арыштаваны 40.05.09. Асуджаны 40.11.29 «асобай нарадай» як сац. небясьп. элемэнт паводле арт. 74 КК БССР на 8 гадоў ППЛ у Каргопальлаг. 41.03.16 памёр у ППЛ. 89.05.06 справа пераглядалася Пракуратурай БССР. КГБ РБ 29595-С

і яшчэ -- Бараноўскія

яшчэ дваране:

АКОЛАВА Паўліна Вікенцеўна, нар. 1875 у в. Слабодка Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларуска, з дваран, непісьменная, сялянка, аднаасобная гаспадарка на х. Дуброва Чэрвеньскага р-ну. Асуджаная 29.06.19 “асобай нарадай” за садзеяньне мужу ў а/с дзейнасьці паводле арт. 58/10 КК РСФСР на 3 гады паразы ў правох. 61.04.11 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда БССР. КГБ РБ 17107-с
АКОЛАВА Яніна Адамаўна, нар. 1912 на х. Дуброва Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларуска, з дваран, непісьменная, сялянка, аднаасобная гаспадарка на х. Дуброва. Асуджаная 29.07.19 «асобай нарадай» за садзеяньне бацьку ў а/с дзейнасьці паводле арт. 58/10 КК РСФСР на 3 гады высылкі ў Сібірскі край. 61.04.11 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда БССР. КГБ РБ 17107-с
АКОЛАЎ Адам Сьцяпанавіч, нар. 1870 на х. Дуброва Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларус, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Дуброва. Арыштаваны 29.04.17. Асуджаны 29.07.17 калегіяй ОГПУ за а/с дзейнасьць паводле арт. 58/10 КК РСФСР на 3 гады высылкі, Навасібірская вобл., Нарымскі край. 10.06.1933 тройкай ПП ОГПУ Заходняга края асуджаны да паразы ў правох. 61.04.11 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда БССР. КГБ РБ 17107-с
АКОЛАЎ Антон Адамавіч, нар. 1913 на х. Дуброва Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларус, з дваран, пачатк. адук., селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Дуброва. Асуджаны 29.07.19 «асобай нарадай» за садзеяньне бацьку ў а/с дзейнасьці паводле арт. 58/10 КК РСФСР на 3 гады высылкі ў Сібірскі край. 61.04.11 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда БССР. КГБ РБ 17107-с
АКОЛАЎ Васіль Сьцяпанавіч, нар. 1885 на х. Дуброва Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларус, з дваран, пачатк. адук., селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Дуброва. Асуджаны 29.07.19 «асобай нарадай» за садзеяньне брату ў а/с дзейнасьці паводле арт. 58/10 КК РСФСР на 3 гады высылкі ў Сібірскі край. 61.04.11 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда БССР. КГБ РБ 17107-с
АКОЛАЎ Вінцэс Адамавіч, нар. 1908 на х. Дуброва Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларус, з дваран, пачатк. адук., селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Дуброва. Асуджаны 29.07.19 «асобай нарадай» за садзеяньне бацьку ў а/с дзейнасьці паводле арт. 58/10 КК РСФСР на 3 гады высылкі ў Сібірскі край. 61.04.11 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах Вярх. суда БССР. КГБ РБ 17107-с

Што б вы сказалі пра краіну, у якой штодня расстрэльваюць 600-700 польскіх шпіёнаў?

“паўната” зьвестак:

АДАМОВІЧ Фёдар Авакумавіч, нар. 1878, беларус, зь сялян, калгасьнік у Бешанковіцкім р-не. Арыштаваны 37.06.00. Асуджаны 37.10.06 «тройкай» як член к/р групоўкі паводле арт. 70, 72, 74 КК БССР да ВМП. Расстраляны 37.10.24. 60.11.19 справа пераглядалася Віцебскім аблсудом. УКГБ Віцебскай вобл. 10651-П

АДАМОВІЧ Франц Адамавіч, нар. 1889 у в. Спаруны Ёдзкай вол. Браслаўскага павету Віленскай губ., беларус, зь сялян, непісьменны, дарожны майстар, Браслаўскі дарожны аддзел, в. Спаруны. Асуджаны 41.03.29 за сувязь з польскай паліцыяй паводле арт. 72, 74 КК БССР. Расстраляны работнікамі турмы-28 пры этапаваньні. 92.05.29 справа пераглядалася Пракуратурай Віцебскай вобл. УКГБ Віцебскай вобласьці

АДАМЕЦ Алена Язэпаўна, нар. 1903 на х. Згожац (в. Суліна Рыбніцкага пав.), Польшча, полька, з рабочых, няск. сярэд. адук., цырульніца, беспрацоўная. Жыла: Браслаў, вул. Леніна 6. Арыштаваная 40.06.20. Асуджаная 40.09.13 „асобай нарадай“ за нежаданьне жыць у СССР паводле арт. 6-39 КК БССР на 5 гадоў ППЛ у Сіблаг. 89.11.15 справа пераглядалася Пракуратурай Віцебскай вобл. УКГБ Віцебскай вобл. 170710П

самастойны:

МІЦІН Васіль Кузьміч, нар. 1932 у в. Любош Дзьмітраўскага р-ну Арлоўскай вобл., расеец, з рабочых, няск. сярэд. адук., навучэнец 7 клясы Кустовіцкай ПСШ, жыў у в. Варатынічы Антопальскага р-ну Берасьцейскай вобл. Арыштаваны 48.07.24. Асуджаны 48.08.13 судовым ворганам за а/с агітацыю паводле арт. 72а КК БССР на 8 гадоў ППЛ, Віцебская дзіцячая прац. калёнія. 94.11.29 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах ВС БССР. УКГБ Берасьцейскай вобл. 13638-С

Падсьвядома разумелі, што – не крымінал? У “прымячаньнях”:

КАЗЕЙ (Ветраў) Канстанцін Фаўставіч, нар. 20.12.1909 у в. Станькава Дзяржынскага р-ну Менскай вобл., беларус, з рабочых, студэнт Біяфаку БДУ, г. Менск. Арыштаваны 35.04.19. Асуджаны 35.07.19 «асобай нарадай» за к/р дзейнасьць паводле арт. 72, 105б КК БССР на 5 гадоў ППЛ, Ухтпечлаг. 70.09.25 справу пераглядала Суд. кал. па крым. справах ВС БССР. Был судим за угол. прест. КГБ РБ 20190-с

МІСКЕВІЧ (Міськевіч) Іван Конанавіч, нар. 1867 у в. Лапацічы Слуцкага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адук., вартаўнік Кучынскай МТС, в. Каліта Слуцкага р-ну. Арыштаваны 37.08.22. Асуджаны 37.12.27 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР як член дывэp. паўст. арг-цыі “Бpатство pусской пpавды”, за а/с агітацыю паводле арт. 72, 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Слуцкай турме 38.01.24. 58.04.29 справа пераглядалася вайсковым трыбуналам БВА. КГБ РБ 11723-с

МІРМЫЛЬ Мікалай Сьцяпанавіч, нар. 1917 у в. Гарадзішча Бярэзінскага р-ну, беларус, зь сялян, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Гарадзішча. Арыштаваны 35.04.02. Асуджаны 35.06.23 за прычыненьне цялесных пашкоджаньняў за крытыку ў газэце паводле арт. 70 КК БССР на 5 гадоў ППЛ. 92.05.15 Вярхоўны суд РБ. КГБ РБ 35215-с

БЕЛЫ Леанід Міхалавіч, нар. 1927 у в. Мікалаеўшчына Стаўпецкага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, выкладчык Менск. лесатэхніч. інст-ту. Жыў: Менск, вул. Сьвярдлова 34-26. Арыштаваны 57.04.19. Асуджаны 57.06.27 судовым ворганам за а/с агітацыю паводле арт. 72а КК БССР на 10 гадоў ППЛ, на 5 гадоў п/п; зам. на 6 гадоў ППЛ, Дуброўлаг. 92.06.18 Пленум ВС РБ. КГБ РБ 34949-с
БЕЛЫ Міхал Міхалавіч, нар. 1933 у в. Мікалаеўшчына Стаўпецкага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, студэнт Інстытуту нар. гаспадаркі. Жыў: Менск, вул. Бабруйская 20, кв. 303. Арыштаваны 57.04.19. Асуджаны 57.06.27 судовым ворганам за а/с агітацыю паводле арт. 72а КК БССР на 7 гадоў ППЛ, 3 гады п/п; зам. на 4 гады ППЛ, Дуброўлаг, п/с жх 385/7. 92.06.18 Пленум ВС РБ. КГБ РБ 34949-с

Верагодна, масавыя расстрэлы адбываліся ўжо ў 1929-м:

ЛІПЕНЬ Іван Францавіч, нар. 1904 у в. Замасточча Сьмілавіцкага р-ну БССР, паляк, зь сялян, пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка на х. Рассохі Смалявіцкага р-ну. Арыштаваны 29.08.17. Асуджаны 29.11.03 калегіяй ОГПУ за к/р дзейнасьць паводле арт. 58/2,/4,19-58/9 да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 29.11.14. 59.10.15 справа пераглядалася ВТ БВА. КГБ РБ 18973
ЛІПЕНЬ Язэп Францавіч, нар. 1899 у в. Прудзішчы Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., паляк, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Прудзішчы. Арыштаваны 29.08.17. Асуджаны 29.11.13 калегіяй ОГПУ як член к/р арганізацыі паводле арт. 58-2,4,19-58-9 да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 29.11.14. 96.10.10 справу пераглядала Пракуратура БВА. КГБ РБ 18973

На ўсе разборкі – тры дні і ВМП – шмат выпадкаў у тыя ж дні

КУХЦЕНКА Фёдар Сьцяпанавіч, нар. 05.06.1900 у в. Затробнія Лёзьненскага р-ну Віцебскай вобл., беларус, зь сялян, сярэдняя адук., тэхнік арцелі картанаж. Жыў: Віцебск, 8-я Мопраўская 1/а. Арыштаваны 38.01.05. Асуджаны 38.01.08 «тройкай» за а/с агітацыю,террнамерения паводле арт. 72 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 38.02.09 89.11.30 справа пераглядалася Пракуратурай Віцебскай вобл. УКГБ у Віцебскай вобл. 17231-П
ЛІПЕНЬ Іван Фэліцыянавіч, нар. 1898 у в. Заямачнае Менскага р-ну і вобл., паляк, зь сялян, брыгадзір цясьляроў саўгасу «Чырвоны сувязіст» у в. Загор’е Менскага р-ну. Арыштаваны 38.02.09. Асуджаны 38.02.14 «тройкай» за а/с дзейнасьць паводле арт. 72 КК да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 38.03.07. 61.09.30 справа пераглядалася Прэзідыюмам Менскага аблсуду. КГБ РБ 17292-с

Фармулёўкі ЗА ШТО часта блытаюцца і не супадаюць у паўторах

ФРАНКЕВІЧ Язэп Іванавіч, нар. 1901 у в. Навасёлава Львоўскай вобл., паляк, зь сялян, няск. сярэд. адук., заг. транспарту Гаркамгасу, аддзел ачысткі ў Пінску. Жыў: Пінск, вул. Школьная 3, кв. 4. Арыштаваны 41.01.31. Асуджаны 41.05.31 «асобай нарадай» за а/с агітацыю паводле арт. 72а, 74 КК БССР на 8 гадоў ППЛ у Севвастлагу. 89.06.30 справу пераглядала Пракуратура Берасьцейскай вобл. УКГБ Берасьцейскай вобл. 8752-СС

ФОРШТЭР Хома Мэераўна, нар. 1907 у г. Беласток, габрайка, з рабочых, няск. выш. адук., студэнтка мэдін-ту ў Менску. Арыштаваная 37.08.24. Асуджаная 38.01.21 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР за нелег. пераход мяжы паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляная ў Менскай турме 38.02.20. 89.08.15 справу пераглядала Пракуратура БВА. КГБ РБ 27321-с

ФІЯЛКА Аляксей Барысавіч, нар. 1905 у в. Палюдавічы Ветрынскага р-ну, беларус, зь сялян, калгасьнік у к-се “Чырвоная Полаччына” ў в. Палюдавічы. Арыштаваны 37.11.06. Асуджаны 37.11.28 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР як агент іншаразьведкі (у арыг. иноразведки – як іномаркі...) паводле арт. 68 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Полацкай турме 38.01.05. 59.05.09 справа пераглядалася ВТ БВА. УКГБ Віцебскай вобл. 7955-П

ФЁДАРАЎ Апанас Фёдаравіч, нар. 1874 (64 гады) у г. Гарадок, беларус, зь сялян, нясконч. пач. адук., жыў у г. Гарадок. Арыштаваны 38.03.05. Асуджаны 38.03.14 «тройкай» за а/с выказваньні, тэр. намеры паводле арт. 72 КК БССР да ВМП. Расстраляны 38.04.06. 89.08.12 УКГБ Віцебскай вобласьці

БЯССОНАЎ Ігар Зьмітравіч, нар. 1899 у г. Томск, расеец, са службоўцаў, сярэд. адук., рахункавод к-су «Арганізатар». Жыў: Менск, вул. Вакзальная 58. Удзельнічаў у ліквідацыі арміі Врангеля. Арыштаваны 33.01.18. Асуджаны 33.04.14 «тройкай» за садзеяньне шпіёнскай сувязі сваёй цешчы паводле арт. 24-68 КК БССР на 10 гадоў ППЛ. 89.05.31 справа пераглядалася Вайсковай пракуратурай БВА. КГБ РБ 25542-с

ФЁДАРАЎ Фядот Фёдаравіч, нар. 1883 у в. Слабада Вяліскага р-ну Зах. вобл., расеец, зь сялян, пачатк. адукацыя, рулявы парахода “Вяліса” ў Віцебску. Арыштаваны 37.09.20. Асуджаны 37.09.26 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 72 КК БССР на 10 гадоў ППЛ у Севжэлдарлагу. 42.08.18 памёр у ППЛ. 65.11.13 справа пераглядалася Віцебскім аблсудом. УКГБ Віцебскай вобл. 13202-П

ФЕДАРОВІЧ Аляксандар Сямёнавіч, нар. 1900 у в. Паддзягцярна Пухавіцкага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, сярэдняя адук., студэнт Пэд. ф-ту БДУ. Жыў: Менск, вул. Скураная 16, кв.2. Арыштаваны 24.09.30. Асуджаны 25.02.20 калегіяй ОГПУ як член а/с студэнцкай арг., за а/с агітацыю паводле арт. 64 КК БССР на 5 гадоў ППЛ у Салаўкі. 92.06.02 справа пераглядалася Пракуратурай РБ. 22.10.28 г. Калегіяй ОГПУ датэрмінова ад зьняволеньня вызвалены і высланы ў Казахстан на 3 гады. КГБ РБ 33835-с

ФЕДАРОВІЧ Вікенці (Вінцусь) Фэліксавіч, нар. 1893 у в. Покрашава Грэскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пачатк. адукацыя, селянін, аднаасобная гаспадарка ў в. Покрашава. Арыштаваны 38.01.11. Асуджаны 38.03.29 пастановай НКВД СССР і Пракурора СССР як член ПАВ, банды Балаховіча паводле арт. 72, 76 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Менскай турме 38.04.25. 89.04.21 справа пераглядалася Пракуратурай БССР. КГБ РБ 22377-с

ДУБІНІНА Людміла Васілеўна, нар. 1944 у Нямеччыне, беларуска, зь сялян, на ўтрыманьні ў в. Шавернічы Бярэзінскага р-ну. Асуджаная 46.12.11 «асобай нарадай» як член сям’і здрадніка Радзімы на 5 гадоў высылкі ў Краснаярскі край. 96.02.08 справа пераглядалася Пракуратурай Менскай вобл. КГБ РБ 31816-с
ДУБІНІНА Марыя Мікалаеўна, нар. 1922 у в. Шавернічы Бярэзінскага р-ну Менскай вобл., беларуска, зь сялян, няск. сярэд. адук., калгасьніца к-су імя Леніна ў в. Шавернічы. Асуджаная 46.12.11 «асобай нарадай» як член сям’і здрадніка Радзімы на 5 гадоў высылкі ў г. Адакан. 91.09.23 справа пераглядалася Пракуратурай Менскай вобл. КГБ РБ 31816-с
ДУБІНІНА Тамара Васілеўна, нар. 1946 у в. Шавернічы Бярэзінскага р-ну Менскай вобл., беларуска, зь сялян, на ўтрыманьні маці ў в. Шавернічы. Асуджаная 46.12.11 «асобай нарадай» як член сям’і здрадніка Радзімы на 5 гадоў высылкі ў Краснаярскі край. 96.02.08 справа пераглядалася Пракуратурай Менскай вобл. КГБ РБ 31816-с

МАРОЗАЎ Васіль Уладзімеравіч, нар. 1901 у в. Раманаўка Курмышскага р-ну Горкаўскай вобл., расеец, зь сялян, тэхнік-плянавік в/ч 34490. Жыў: Берасьце, вул. Маякоўскага 8. Удзельнік грам., фінскай, айчыннай войн. Арыштаваны 57.08.09. Асуджаны 58.03.03 судовым ворганам за а/с агітацыю паводле арт. 72 КК БССР на 5 гадоў ППЛ, 3 гады п/п у Мардоўскай АССР, п/а Явас, п/с 385/11. 80.04.18 Пленум ВС СССР. УКГБ Берасьцейскай вобл. 7220-С

МАРОЗІК Міхал Сідаравіч, нар. 1867 у в. Дыя Чэрвеньскага р-ну Менскай вобл., беларус, зь сялян, нясконч. пач. адук., калгасьнік у к-се “Гута пpалетаpы” ў в. Дыя. Арыштаваны 37.07.18. Асуджаны 37.08.25 «тройкай» за а/с агітацыю паводле арт. 72 КК БССР да ВМП. Расстраляны ў Чэрвеньскай турме 37.09.02. 59.06.27 справу пераглядаў Прэзідыюм Менск. аблсуда. КГБ РБ 14527-с

ФІЛІПОВІЧ Вацлаў Іванавіч, нар. 1894 у в. Кміты Жымінскай вол. Ковенскай губ., беларус, зь сялян, непісьменны, адк. pэдактаp газэты «За пpацу», Вільня. Арыштаваны 28.12.01. Асуджаны 29.12.03 калегіяй ОГПУ за шпіянаж на карысьць Польшчы паводле арт. 58-6 КК РСФСР на 10 гадоў ППЛ. 92.04.24 Военпpокуpатуpа РБ. КГБ РБ 33575-с

+ ваенгандаль!

+ пры гэтым “справы” называліся нават не крымінальнымі, а – “ваеннымі”

Мой таленавіты сябра Юркавец у сваіх апошніх тэкстах пісаў пра тое, што стварэньне “лініі Сталіна” не падмацаванае гістарычнымі фактамі. На жаль, своечасова адкрыць дыскусію я не пасьпеў...

<lj-cut>

Заслаўскі Іосіфлэнд – гэта забаўляльны парк і чыста бізнэсовае прадпрыемства. Так бы мовіць, у правай руцэ “сьнікерс”, у левай руцэ “марс”. І любы гід гэтага лэнду ў прыватнай размове скажа вам, што Сталін, вядома, тыран і што ніякай “лініі” ў гісторыі не было, прынамсі, была яна ці не – неістотна. Дый нас ня факты задзіраюць найперш, а тое, чаму ў нас гэта ўсё магчыма і вока нікому асабліва ня коле. А ўся рэч у тым, што вайна ў нас, што б мы пра яе ні думалі, не сканчалася ні ў 1945-м, ні пазьней. Я маю на ўвазе атмасфэру вайны – настолькі звыклую, што нават і незаўважную.

Мы жывем у Беларусі, а можна сказаць і так – у Беларускай вайсковай акрузе. Стоп. Давайце правільна прачытаем шыльду – у Беларускай ваеннай акрузе. Ваенны – гэта тое, што належыць вайне, а вайсковы – войску, арміі. Што тады значаць нашы ванны трыбунал і ваенная пракуратура? Нашы дзеўкі любяць не вайскоўцаў, а – ваенных (людзей вайны), вы носіце ў кішэні ваенны білет, армія займаецца ваенным будаўніцтвам, а ў школах ды інстытутах праходзяць ваенную падрыхтоўку і ваенную катэдру...

Здавалася б, якая розьніца, як называць. Галоўнае зьмест. Дык вось жа пра зьмест і гаворка. Таварыш Сталін, як вядома, некаторыя праблемы вырашаў з дапамогаю вапросаў мовазнаўства. Такім чынам у 1930-я гады ўсё, што было армейскае, вайсковае і да т.п., усё стала ваенным. Нібыта нязначная падмена, але цяпер мільённыя патокі рэпрэсаванага цывільнага насельніцтва можна было пусьціць у ваеннае рэчышча, што выглядала апраўданым з гледзішча ўсенароднасьці вайны як такой. Дзіўнавата было б вайсковаму трыбуналу разглядаць справу нейкага непісьменнага селяніна-пастуха ці прафэсара-батаніка, якія да войска ня мелі ну аніякага дачыненьня. Але селянін ішоў за антысавецкую агітацыю (супраць калгасаў), а прафэсар – як японскі шпіён (праца ў яго была навуковая пра сакуру). І ішлі яны праз ваенны трыбунал – з усёй уласьцівай трыбуналу вайсковаму суворасьцю. Першы атрымліваў 25 гадоў ГУЛАГу, другі – ВМП.

Але, скажаце, рэпрэсіі збольшага скончыліся недзе ў 1950-я гады. Правільна. Але ваенны трыбунал і ваенная пракуратура нікуды ня дзеліся. І мільёны рэпрэсіўных справаў у іх трэба было і трэба зараз пераглядаць, рабіць выпіскі, даваць даведкі. І сядзяць людзі ў пагонах і вывучаюць важную “ваенную” справу якой-небудзь хатняй гаспадыні, якая нешта там сказала на мужа, бо той нешта сказаў на цешчу і атрымалася з таго а/с прапаганда і было гэта недзе ў Цюцюкевічах, у 1937-м годзе. Тады ж усіх расстралялі. Але справа засталася, патрабуе перагляду.

Хітрая Сталінская падмена ўсяго вайсковага на ваеннае працягвае прасякаць усё наша жыцьцё. Вось вас заўтра выклічуць у ваенную пракуратуру і вы, прасякнуўшыся важнасьцю ўсенароднага клопату, рушыце на гутарку са сьледчым. Калі б выклікалі ў пракуратуру вайсковую, можна было б сказаць – якой халеры, я да войска ніякага дачыненьня ня маю.

Калі б ты жыў у 37-м і табе вышэйшую меру замянілі на 10 гадоў лягера ў Кзыл-Ардзе, што б ты адчуў? Радасьць?