Пакаяньне. Чарнобыль

Этэр 23 красавіка 2006 году.

Аўтар Сяргей Дубавец:

Тэма Чарнобыля праз 20 гадоў пасьля катастрофы адгукнулася ў беларускім грамадзтве тэмай прумусовага публічнага пакаяньня. Рэктары ўнівэрсытэтаў вымагаюць ад студэнтаў пакаяньня за ўдзел у акцыях пратэсту на Плошчы 19-25 сакавіка. Калі тыя не пакаюцца, іх выкінуць з вучобы. 

За Чарнобыль ніхто не пакаяўся. Як ніхто не пакаяўся і за сталінскія рэпрэсіі ды іншыя злачынствы 20 стагодзьдзя, што нібыта апраўдваліся ідэалёгіяй. І гэта, дарэчы, галоўны матыў, які тлумачыць паводзіны сёньняшніх рэктараў – яны перакананыя, што ідэалёгія – вышэй за ўсё: за Канстытуцыю, якая забараняе такі вось прымус да пакаяньня, за сумленьне, за праўду і чалавечнасьць.

Роля пакаяньня ў хрысьціянскім грамадзтве -- важная. Усе мы грэшныя, і душа ачышчаецца ад граху шчырым пакаяньнем. Прафанацыя таго пакаяньня, да якога змушаюць нашых студэнтаў, пачынаецца з прымусу. Значыць, яно ні ў якім разе ня можа быць шчырым. І нарэшце, самае галоўнае, -- у чым заключаецца грэх, ад якога трэба было б ачысьціцца? У тым, што ты дамагаўся справядлівых выбараў, праўды, перамен? 

Месца пакаяньня ў нашым жыцьці – гэта індыкатар, які дакладна вызначае стан грамадзтва і тое, куды яно ідзе. Калі перамагаюць сілы дабра, пакаяньне ня можа быць прымусовым. Бо прымусовае пакаяньне, паўтаруся, ня можа быць шчырым. І калі яно такое, значыць, верх узялі сілы зла, і грамадзтва рухаецца да свайго Страшнага Суду. На Радыё Свабода ўжо гучала думка пра тое, што прэлюдыяй сталінскіх рэпрэсіяў таксама былі прымусовыя масавыя пакаяньні.

Калі немцы на дзяржаўным ды ўсенародным узроўні пакаяліся за злачынствы нямецкага фашызму, за тое, што ўчынілі іхныя дзяды і бацькі, нацыя адчапілася ад свайго страшнага мінулага і пайшла наперад з чыстай душою. Калі беларусы ўсім народам не асудзілі Чарнобыль, яны застаюцца быццам прыкутымі да яго, залежнымі ад яго, несвабоднымі ад яго, у першую чаргу, маральна.

Галоўная праблема Чарнобыля праз дваццаць гадоў пасьля выбуху – не ў экалёгіі і хваробах, і нават ня ў тым, што, жывучы ў эпіцэнтры ягоных наступстваў, мы пра яго нічога толкам ня ведаем, а то й забыліся. Праблема ў тым, што мы ад яго не адчапіліся, не адарваліся ў нейкі рацыянальны, нармальны, прагматычны сьвет. Ён чадам сядзіць у нашых душах.

Чаму ўжо 10 гадоў нашы Чарнобыльскія Шляхі разганяюцца амонам? Чаму гэтае мерапрыемства ўсеагульнага ачышчэньня ад Чарнобыля, вызваленьня ад яго разглядаецца не як патрэба ўсёй нацыі і ўлады, а як апазыцыйная акцыя невялікай часткі народу? Чаму тыя вучоныя, якія маглі б даць такую інфармацыю, аналізаваць і дыскутаваць – чаму і яны, у лепшым выпадку, загнаныя ў апазыцыю, якая ў нашых умовах азначае падпольле, а ў горшым – у турму?

Замест таго, каб думаць пра Чарнобыль, які ён ёсьць, мы адчуваем страшны душэўны дыскамфорт ад непразрыстае палітыкі ўладаў, адсутнасьці інфармацыі і імкненьня душыць нашы сьветлыя парываньні. Бо што ёсьць Чарнобыльскі Шлях, як ня дзейсны спосаб нацыянальнае псыхатэрапіі, агульнага эмацыйнага выплеску, безь якога чалавечая супольнасьць рассыпаецца на дэпрэсіўныя адзінкі, якія адно цяжка ўздыхаюць, адчуваючы сваю асуджанасьць на марны, невядомы і яўна нешчасьлівы лёс?

Можа быць з Чарнобыля і пачаўся наш Страшны Суд, які ўсе гэтыя дваццаць гадоў набухаў у душах прагаю яснасьці і парадку. Не навукі і гармоніі, а менавіта – яснасьці і парадку, жалезнага кулака, які павінен нарэшце сплюшчыць гэтыя надакучлівыя і непрыемныя варушэньні ў нашай народнай душы.  

* * *

На мінулым тыдні ў Менску адбылася прэзэнтацыя кнігі “Чарнобыль”. Вялізны фотаальбом з сотнямі здымкаў і старонкамі зьвестак пра ўсе бакі мінулага і цяперашняга жыцьця гэтага рэгіёну. Аўтар праекту – фотамастак і этнограф Дзяніс Раманюк, які неаднойчы ўдзельнічаў у нашых перадачах, – паспрабаваў да 20-х угодкаў аварыі сказаць пра Чарнобыль усё, максымальна ўсё, каб кожны, хто возьме ў рукі гэтую кнігу на беларускай, ангельскай і нямецкай мовах, атрымаў поўную карціну, наколькі поўнай яна можа быць на сёньняшні дзень. 

Тут вясковыя вуліцы, якія ўжо ня ўгадваюцца – настолькі зарасьлі дзікім лесам. Тут кінутая хата, у якой на вас ашчэрваецца новы яе гаспадар – воўк. Тут неверагодна прыгожыя краявіды поймы Прыпяці. Тут ручнікі, маляванкі і вышыванкі, якіх цяпер ужо ня робяць нідзе ў сьвеце. Тут старажытныя абрады і промыслы. Тут падрабязная гісторыя аварыі і мапы, якія ўражваюць сваёй нелягічнасьцю: паводле ўзроўняў радыяцыі і колькасьці адселеных ды пахаваных вёсак найбольш пацярпеў рэгіён на поўнач ад Гомеля, а зону зрабілі толькі на поўдні. Нарэшце, тут – людзі Зоны і анкалягічна хворыя дзеці Зоны, тыя, якім пашчасьціла выжыць, і тыя, якім не.

Карціна намалявалася. Але разам з выхадам гэтай кнігі стала зразумела, што ў нас, беларусаў, няма агульнага Чарнобыля. Такога, які мы маглі б разумець аднолькава. І ад духоўных наступстваў якога маглі б такім чынам вызваліцца. Быццам улада наўмысна разьдзяляе народ так, як аддае Чарнобыльскі клопат на водкуп апазыцыі, і так, як расколвае з дапамогай амону Чарнобыльскія Шляхі, і так, як расьсяляе чарнобыльцаў з заражаных тэрыторыяў – ня цэлымі вёскамі, а раскідаючы адну вёску па розных паселішчах, -- каб ня надта кідалася ў вочы статыстыка сьмерці.

У выніку ў кожнага Чарнобыль -- свой. 

Вось некалькі чарнобыльскіх гісторыяў, якімі я праілюструю гэтую думку, а вы паспрабуйце, як той казаў, прымераць гэтыя гісторыі на сябе.

Пісьменьнік Барыс Пятровіч сам сябе называе чарнобыльцам:

(Пятровіч: ) “Я тады працаваў у “Гомельскай праўдзе”, жыў у Гомелі і памятаю, што 26-27 – гэта былі выходныя і на 27-га мы паехалі да цешчы, 30 км ад Гомеля на лецішча, пасадзілі бульбу. Дзень быў сонечны, цёплы, вясна. Жонка нашчыпала першага шчаўя, цыбулькі, якая толькі наклюнулася. Прыехалі дамоў. А я дужа люблю шчаўёвы боршч. Жонка наварыла. Я прысеў на кухні, уключыў замежныя галасы. Тады была такая мода – слухаць радыё. Адкуль яшчэ можна было чэрпаць інфармацыю? Пакруціў ручку, настроіў на нешта нейкае незнаёмае. Не Свабода, не Бі-Бі-Сі. І там сказалі, што адбылася аварыя, нават выбух на Чарнобыльскай АЭС. І настойліва раілі ўсім, хто жыве непадалёку, зрабіць ёдатэрапію (што гэта такое, я ня ведаў) і ні ў якім выпадку не ўжываць ні маладой цыбулькі, ні шчаўя, ніякога зяленіва. І тады я ўзяў гэты боршчык, аднёс у прыбіральню і выліў. Страшна шкадуючы аб зробленым...

Гэта было 27 красавіка. А 28-га мы выйшлі на працу. Звычайная газэтная цякучка. Трэба рабіць першамайскі нумар. Трэба пісаць першамайскі рэпартаж. А рабілася гэта заўсёды загадзя. І неяк забыліся мы пра Чарнобыль пра гэты. Па тэлебачаньні і радыё не было ніякай інфармацыі абсалютна. Першага ў Гомелі адбылася дэманстрацыя і пра Чарнобыль сапраўды пачулі мы толькі недзе пад Вялікдзень, 4-5 траўня. Прыблізна ў гэты час пачалося адсяленьне на Гомельшчыне – Нароўля, Хойнікі, Брагін...

Даводзілася пісаць пра гераізм. Тады адбылася першая мая публікацыя ў “Камсамольскай праўдзе”, што для правінцыйнага журналіста нібыта было за гонар на той час. Але сёньня мне сорамна за тую публікацыю, бо пісаў я пра мужнасьць гомельскіх камсамольцаў, якія вахтавым мэтадам працавалі на праполцы буракоў на палях калгасаў, якія былі адселеныя. Урэшце гэтая зона трапіла за калючы дрот. Але...”

(Дубавец: ) “Сталы ўдзельнік “Вострае Брамы” Зьміцер Бартосік згадвае сёньня пра Чарнобыль такой вось гісторыяй”.

(Бартосік: ) “Першага беларуса, які ня меў ніякага камплексу з нагоды сваёй прыроднай мовы, я сустрэў напрыканцы 80-х на Валагодчыне. У страйбаце, дзе два гады дзеці розных народаў узводзілі будынак мясцовага КГБ. Шараговец Сяргей Бардышаў, вядома, ня быў ніякім палітычна сасьпелым нацыяналістам. Ён ня мог нічога ведаць ні пра “Пагоню” і бел-чырвона-белы сьцяг. І моваю сваёю ён ніколі не дэкляраваў сваю беларускасьць. Ён быў абсалютна здаровым ва ўсіх сэнсах чалавекам. Нават ва ўмовах савецкага страйбату, які больш быў падобны на сярэднеазіяцкую зону, чым на чырвоную армію, Сяргей Бардышаў заставаўся чалавекам натуральным. Яго нельга было назваць прыгажуном-мужчынам, у тым, апэрэткавым сэнсе гэтага слова. Але ён быў мужык-прыгажун. Моцна зьбіты торс, дужыя рукі, магутная шыя і, галоўнае, шэрыя, добрыя вочы. Гледзячы ў іх, заўжды хацелася ў адказ усьміхнуцца, расказаць анэкдот, прапанаваць цыгарэту, адным словам, зрабіць што-небудзь прыемнае для такога прыемнага чалавека. Ён быў з той нярэдкай у Беларусі пароды людзей, якія цалкам натуральна глядзяцца і за плугам у грубай кашулі, і з келіхам шампанскага ў смокінгу на высокіх прыёмах. Сярога Бардышаў зь вёскі Галузы. 

Больш за ўсё я любіў слухаць ягоныя ўспаміны пра тое, што “Дзімон, якая гэта была вёсачка!” І далей на мове прашчураў ішоў жывапіс кожнага куточка і ракурса, які Сярога меў шчасьце запамінаць ад моманту свайго нараджэньня. Зь ягоных апісаньняў Галузы паўставалі ледзь ня раем зямным. І гэта не была салдацкая туга па радзіме. Гэта была настальгія іншага, больш высокага гатунку. Справа ў тым, што вёска Галузы ў 86-м годзе падпала пад чарнобыльскую дэпартацыю. Чыстае месца былым галузоўцам знайшлося за дваццаць кілямэтраў ад радзімы. Дарэчы, Чарнобыль у нашых размовах узьнікаў толькі з гэтай нагоды. Загубленай вёскі Галузы. І, зразумела, галоўнаю тэмаю размоваў быў дзембель, які набліжаўся з кожным днём і з кожным днём гэтае казарменнае слова набывала моц і чароўнасьць казачнага “сім-сіма”. Бо за ім адкрывалася нешта неверагоднае. Жыцьцё – суцэльная самаволка. Без анучаў і казармаў. Дзе за абрыдлым КПП усе шляхі адкрытыя, выбірай любы і не памылішся. Але і дзембелі ў нас былі розныя. Бо я, чый адрас ня дом і ня вуліца, мучыўся праблемай выбару шляху паміж Ніжнім Ноўгарадам, Масквою і ледзь не Магаданам. А ў Сярогі выбару ня было. Толькі радзіма. Але ж не Галузы. І гэта была драма.

Калі ў 1991-м я вяртаўся ў Беларусь, я вяртаўся ня толькі да маці, да школьных сяброў і даармейскіх прыяцеляў. Я заўжды памятаў пра чалавека зь вёскі Галузы. А навярнуўшыся ў беларушчыну, згадваў яго ўсё часьцей. І разам з тым адцягваў свае пошукі. Мне хацелася, каб сустрэча была ў чыстым жанры. Былыя сябры-аднапалчане сустракаюцца праз гады, каб узгадаць у новым жыцьці сябе колішніх. Сівы пісьменьнік у рагавых акулярах і мудры селянін з глыбокімі зморшчынамі на твары. Вось такой літаратуршчыны мне хацелася дадаць у рэальнае жыцьцё. Таму я і адцягваў пошукі свайго саслужбоўца  на гады. Я нават песьціў надзею на выпадковую сустрэчу, што было б самым удалым паваротам. Але менш за ўсё я чакаў ад лёсу наступнага сюжэту. 

Год назад, падчас прыступу настальгіі па прамінулым юнацтве я пазваніў у даведку Краснапольскага раёну і запісаў тэлефоны ўсіх тамтэйшых Бардышавых. Набраў першы нумар. На тым канцы дроту адказала нейкае дзяўчо. Я спытаў, ці ня тут жыве Сяргей Бардышаў. “Папа даўно умер”, адказала дзяўчынка. Я зразумеў, што патрапіў не туды і ўжо зьбіраўся прабачыцца і разьвітацца. Зазначыўшы, што ён ня мог даўно памерці. Ён нават у войску служыў нядаўна. Нейкіх 15 гадоў таму. “Да, -- адказала дзяўчо, -- служыў. Недзе на Севяры. А умер даўно, два года назад”. Я не памыліўся. Гэта быў яго дом. Я гаварыў зь ягонай дачкой. Пасьля пагутарыў яшчэ зь яе маці, Сярогавай удавой. Ён быў такім самым, як і ў войску. Вясёлым здаравяком, жыцьцялюбам. І памёр вельмі хутка. Дактары, як адпіску, пастанавілі прычынаю сьмерці “сардэчную недастатковасьць”. Што ў выпадку Сярогі гучыць трагікамічна. Прычына ягонай сьмерці вядомая і бязь іх. Ён быў асуджаны яшчэ ў 86-м. І два гады таму прыгавор быў прыведзены ў выкананьне. Вось такая атрымалася жыцьцёвая гісторыя. Але чаму менавіта ён? І колькі яшчэ такіх прысудаў чакаюць свайго выкананьня? І за што спадар Бог такі добры да гэтай зямлі і яе людзей? Напэўна, адказ на гэтае пытаньне ёсьць. І ён, напэўна, ужо вядомы Сяргею Бардышаву. Калі-небудзь ён адкрыецца і нам”. 

(Дубавец: ) “Апошняя Чарнобыльская гісторыя – пра сьлівы і “добрага” дзядулю. Барыс Пятровіч”.

(Пятровіч: ) “Паколькі там жылі мае бацькі, мне даводзілася бываць даволі часта ў Хойніках. І вось такая карцінка. Недзе ліпень – пачатак жніўня. Я іду па горадзе, а год быў вельмі ўраджайным. Асабліва на вішні, сьлівы. І я памятаю, што проста над вуліцай зьвісаюць галіны, якія ажно ломяцца ад такіх прыгожых, такіх смачных сьліў. І мне захацелася падскочыць і сарваць адну сьліўку. І я падскочыў, сарваў, азірнуўся і ўбачыў, што стаіць дзед. Назірае за мной. І я ўяўляю, калі б гэта было раней, як бы ён адрэагаваў на гэтую сытуацыю. А тут ён убачыў, што я трошкі нібыта зьніякавеў, і кажа: “Еж, сынок, еж-еж”. Так па-добраму... А я заціснуў гэтую сьліву ў кулаку, так пранёс яе... Уяўляю, якая там радыяцыя была, у гэтай сьліве... І я ня змог яе зьесьці. Я яе проста пранёс і потым недзе выкінуў”.

(Дубавец: ) “Калі б ня радыяцыя, “шчодры” дзядуля мог бы і дубцом пачаставаць няпрошанага госьця. Калі б не радыяцыя, Бартосік сустрэў бы свайго вайсковага сябра – у чыстым жанры. Калі б не радыяцыя... Гэты сьпіс можна працягваць да бясконцасьці, бо ў кожнага з нас будзе свой працяг і свая гісторыя. Нехта зьехаў з радзімы, нехта страціў блізкіх, а нехта напісаў кнігу.
У літаратуры і духоўнасьці мы звычайна ўзбагачаемся ад таго, ад чаго страчваем у рэальным жыцьці”.