Папса

Беларуская папса не сьпяваецца па-беларуску. У гэтым сэнсе мы цалкам адрозьніваемся ад усіх нашых суседзяў. Можа быць, у гэтым наш асаблівы шлях? Ці чыясьці наўмысная воля? 

Этэр 22 студзеня 2006 году.

Аўтар Сяргей Дубавец:

“Калі гадоў пяць таму ў “Вострай Браме” мы гаварылі пра беларускую музычную папсу, якой па сутнасьці не было, дык зусім не ўяўлялася, што за гэтыя пяць гадоў папсы ў нас стане аж занадта, што запрацуюць цэлыя канвэеры вытворчасьці мясцовых зорак і шлягераў, што ўсё гэта без выключэньня будзе па-расейску і што вядучыя выканаўцы гэтай прадукцыі наадрэз адмовяцца даваць інтэрвію Радыё Свабода, матывуючы адмову сваёй боязю патрапіць у сьпіс нядобранадзейных грамадзянаў. Тым ня менш, менавіта так усё і адбылося. І калі галоўнае пытаньне пяць гадоў таму гучала так: а можа быць і ня трэба нам беларускамоўнае папсы, можа і добра, каб уся культура была высокай, дык сёньня яго варта перафармуляваць: што замінае вырабляць і сьпяваць папсу па-беларуску і якім чынам гэтую перашкоду адолець?

Словам, гаворка сёньня пойдзе пра папсу. І ад пачатку нам трэба вызначыцца з тэрмінам. У адрозьненьне ад твораў высокай культуры, якія маюць сваю адносна вузкую аўдыторыю і становяцца этапамі нацыянальнай гісторыі, трапляюць у энцыкляпэдыі і падручнікі, папса – гэта тэхналягічны прадукт без прыкметаў паэтычнае і музычнае арыгінальнасьці, разьлічаны на самага шырокага народнамасавага спажыўца. Папса – гэта пустата і банальнасьць зьместу пры кічова-яркай форме. 

Адсутнасьць папсы па-беларуску цалкам адпавядае палітыцы кіраўніка краіны -- выгнятаньню беларушчыны з усіх, у першую чаргу, функцыянальных сфэраў жыцьця, што маюць выхад на шырокія масы народу. У выніку беларуская мова ў Беларусі не ўспрымаецца як паноўная, а гэта, на думку музыкі Рамана Арлова, першая прычына таго, што папсы па-беларуску няма”.

(Арлоў: ) “Папса -- гэта зьява постсавецкая. Таму, што ў эўрапейскім кантэксьце поп-музыка – гэта нешта іншае. Я думаю, гэта таму, што, прынамсі, у Расеі, на велізарнай прасторы, нікому ня трэба даводзіць, што пануючай мовай зьяўляецца расейская. Я думаю, што гэтая велізарная праслойка -- сотні тысяч “мусі-пусі”, яны зьяўляюцца зьявай фонавай. І асноўны рынак у гэтых выканаўцаў – гэта так званыя “карпаратыўныя заказьнікі”. Такая “мусі-пусі” Каця Лель купляецца, каб на нейкім стагодзьдзі сталеліцейнага камбінату прасьпяваць “мусі-пусі”. Што тычыцца Беларусі, то ня ведаю, колькі яшчэ гадоў прыйдзецца даводзіць, што пануючай мовай, я веру што так станецца, будзе беларуская. Стаіць праблема выжываньня. І фонавая музыка, якая зьяўляецца тады, калі ўжо ўсё добра, яна цяпер і тут папросту ня можа зьяўляцца”. 

(Дубавец: ) “Музыка Лявон Вольскі зьвязвае адсутнасьць беларускамоўнай папсы з жорсткай арыентацыяй беларускага спажыўца на расейскі музычны рынак і на Расею ўвогуле”.

(Лявон Вольскі: ) “У малаадукаванай масе лічыцца, што беларуская мова -- яна такая калгаснаватая і гэтак далей. А трэба раўняцца на якасна нешта вышэйшае. А якасна вышэйшае -- ясна, што не Варшава, бо ніхто ня слухае Касю Насоўскую, напрыклад. А слухаюць Пугачову, Алеграўну і гэтак далей. І таму лічыцца, што на гэта трэба раўняцца. І зараз не адрозьніш нашых ад нянашых”.

(Дубавец: ) “У поглядзе на папсу сутыкаюцца два процілеглыя меркаваньні. Маладасьведчаная публіка, якая ўласна і ёсьць спажыўцом папсы, лічыць, што беларушчына – гэта нізкі стыль, тое, што не дацягваецца да патрэбнага ўзроўню. Тым часам, людзі дасьведчаныя мяркуюць, што папса – гэта нізкі стыль, да якога элітарная беларушчына не апускаецца. Гэткую думку мае і мовазнаўца Вінцук Вячорка”.

(Вячорка: ) “Людзі, якія прынцыпова ўжываць беларускую мову ў творчасьці, альбо прыходзяць да гэтага, як Кулінковіч да гэтага прыйшоў, гэта сур’ёзныя, адказныя творцы з пачуцьцём пэўнай місіі. А заставацца верным беларускай мове – гэта значыць, выконваць пэўную місію. Прадуцэнты папсы – людзі далёкія ад місіі. І тут я спадзяюся на той жа самы эфэкт, які ухапілі аўтары беларускамоўных візуальных рэклямаў. Спачатку гэта быў Самсунг, а цяпер чым далей, тым болей. Мэта – зьвярнуць увагу, вылучыцца і згуляць на пэўнай, калі заўгодна, прэстыжнасьці. Такі самы эфэкт, я думаю, неўзабаве распашырыцца і на сфэру аўдыёмасавай культуры”.

(Дубавец: ) “Мастак і паэт Міхал Анемпадыстаў глядзіць на праблему не з боку тых, хто стварае беларускую культуру, а з гледзішча тых, хто яе спажывае. Гэта яны дыктуюць узровень. Аднак, усё зноў жа зводзіцца да шырыні ўжываньня беларускае мовы”.

(Анемпадыстаў: ) “Узровень спажыўцоў гэтага прадукту высокі. Ён вышэйшы за агульны ўзровень. І проста для гэтых беларускамоўных спажыўцоў патрабуецца іншы ўзровень музычнага прадукту. Ім не патрэбная папса такога кшталту, такога ўзроўню, пра які мы гаворым. Таксама можна сказаць, што яны ня ўсе слухаюць альтэрнатыўную музыку альбо сымфанічную музыку, дык у іх і папса таксама іншая, на больш высокім узроўні. І тут паўстане пытаньне – а што такое папса? Калі мы будзем падымацца вышэй і вышэй, то заўсёды будзе нешта такое, што будзе называцца папсой, нешта клясыкай, а нешта авангардам. Калі пашырыцца арэал ужываньня беларускай мовы і калі па-беларуску загавораць людзі з больш нізкім узроўнем адукацыі, больш нізкім узроўнем культуры, тады паўстане такая махровая беларускамоўная папса”. 

(Дубавец: ) “Давайце ўявім сабе гэты момант і пералічым тыя складнікі і перадумовы, што патрэбныя для зьяўленьня папсы па-беларуску. У тым, што такая папса зьявіцца павінна, ні ў кога з удзельнікаў сёньняшняе перадачы сумневаў няма”. 

(Вольскі: ) “Калі будзе палітыка адраджэньня беларускай мовы, безумоўна, трэба фінансаваць беларускамоўную папсу. Кідаць вялікікя грошы туды. Безумоўна, гэта не духоўнасьць. Але гэта папулярызацыя мовы ў масах малаадукаваных альбо людзей, якія ня здольныя слухаць рок-музыку. Калі б была такая палітыка дзяржаўная, гэта першае, з чаго трэба было б пачынаць. Папса для шырокіх масаў. Але калі сельская гаспадарка на першым месцы, ці станкабудаўніцтва, тады яна на халеру не патрэбная, гэтая беларускамоўная папса. І наогул, гэтыя спрадвечныя скуголеньні пра мову людзям дзяржаўным незразумелыя. Што гэта? Што яны лезуць? Плюс яшчэ, чаму папсачы не бяруцца? Я думаю, што на дадазены момант гэта ўсё асацыюецца зь нечым апазыцыйным. І, ня дай Бог, зь нечага будзе якая думка прасочвацца. Гэтага ўсе баяцца”. 

(Дубавец: ) “Апроч палітычнага кантэксту ў гэтай справе ёсьць яшчэ і кантэкст моды, дакладней моднасьці – у музыцы, пранамсі, на што зьвяртае ўвагу Раман Арлоў”.

(Арлоў: ) “Зараз мы жывем у эпоху татальнага экспарту турэцкай папсы. А таксама, традыцыйна яшчэ з часоў Сан-Рэма, італьянскай. Якая менавіта таму і прадаецца, што нацыянальна-арыентаваная. Я думаю, што ў Беларусі патрэбна свая папса, але гэтая папса ня можа быць такою, як на постсавецкай прасторы. Прынамсі, у Расеі. Таму што зоркі над Беларусьсю крыху іншыя. Не такія. І зараз гэтая тусоўка, назавем яе “Песьня года Беларусі”, яна робіць велізарную памылку. Маўляў, мы такія самыя, як у Маскве, можа, крыху горшыя. Але ж затое свае. Павінна зьявіцца, і яна зьявіцца, такая зьява, якая будзе прадавацца ў Эўропе, і гэта будзе поп-музыка, але больш блізкая да тых варыянтаў, якія мы слухаем на італьянскай мове. Гэтая музыка павінна несьці нейкі пасыл”. 

(Дубавец: ) “Беларуская папса павінна несьці пасыл... Гэта не пасланьне высокае культуры, але пэўная афарбоўка фону жыцьця, на якім чалавек адчувае, што ён патрапіў не куды-небудзь, а менавіта ў Беларусь”.

(Вячорка: ) “Калі рэзка звужаць тэрміналягічнае поле і мець на ўвазе пад папсой тое, што ў Польшчы называюць “дыско-полё”, то я думаю, што неўзабаве гэта будзе. Будуць беларускамоўныя варыянты гэтага прымітыву. І гэта будзе добра. Таму што калі беларуская мова паўнавартасная, а яна такая ёсьць, то яна мусіць абслуговаць усе без вынятку сфэры жыцьця беларускага народу. Нейкі час таму я быў у Львове. І на мяне зрабіла проста прыгнятальнае ўражаньне, што ў кавярні гучала гэтая самая расейская папса зь нейкай эфэмкі. Мы абурыліся. Папрасілі памяняць хвалю. Нам яе памянялі. Мы пачулі там украінскі рэпэртуар, які ёсьць. Ёсьць украінская папса. Нават пачулі рэкляму: “А ты знаеш, як воны называюць наша пыва? Як? Гайнэкэн бір”. І якраз гэтая рэкляма разам з прымітыўнай, з кампутарна-праграмаванай, але ўкраінамоўнай папсой, яна вярнула мне нармальны стан духу. Вярнула мне гармонію часу, месца і акустычнага асяродзьдзя. Хаця, безумоўна, не люблю я папсу і ніколі ў жыцьці ні кампакт не куплю, ні на ФМ-станцыі не затрымаюся, калі кручу ручку прыймача. Тым ня менш, трэба даць людзям, у якіх музычны густ на гэтай ступені, магчымасьць быць беларусамі. І даць магчымасьць беларускай мове рэалізаваца ў гэтых дрындушках”. 

(Дубавец: ) “Міхал Анемпадыстаў бачыць у зьяўленьні беларускамоўнай папсы яшчэ і выхаваўчы момант – тое, чаго ў сёньняшніх падробках пад расейскі шоў-бізнэс няма”.

(Анемпадыстаў: ) “У любой культуры патрэбна папса, бо людзі ёсьць з розным узроўнем адукацыі, з розным узроўнем культуры. Усё роўна яны будуць слухаць іншую музыку і для іх такая музыка патрэбная.  Дык хай яны слухаюць тое, што робяць прафэсійныя кампазытары, сьпяваюць людзі з музычнай адукацыяй, якія умеюць рухацца, чымся гэта будзе нешта жахлівае, нецэнзурнае і гэтак далей. Бо яно можа прыняць абсалютна розныя формы, самыя пачварныя. Прыгадайце папсу пачатку стагодзьдзя. “Яблочко” з мацернымі куплетамі пра буржуяў”.

(Дубавец: ) “Мастак Артур Клінаў бачыць у беларускамоўнай папсе і нацыятворчую ролю, бо папса, у адрозьненьне ад элітарнай культуры, абслугоўвае не абраных інтэлектуалаў, а ўвесь народ”.

(Клінаў: ) “На мой погляд, абсалютна, адназначна патрэбна. Чаму? У сучасным сьвеце адбываецца жорсткая канкурэнцыя культураў. Мы жывем у цывілізацыі, калі ў вольнай інфармацыйнай прасторы немагчыма ад гэтага закрыцца межамі. Гэта можна параўнаць з вольным рынкам. Вольны рынак культураў. І спажывец на гэтым рынку, ён так ці іначай мае доступ да такога прадукту, які яму падабаецца. І калі мы не прапануем нашаму спажыўцу свой папсовы прадукт, ён усё роўна яго атрымае, але гэта будзе расейскі прадукт, амэрыканскі, які заўгодна. А спажывец гэтага прадукту – гэта 90 адсоткаў. Бо спажывец элітарнага – гэта, можа, 5, можа, 10. І калі мы не дамо гэтым 90 адсоткам беларускага папсовага культурнага прадукту, мы гэтых людзей для беларускай культуры губляем. А калі мы губляем гэтых людзей, у пэрспэктыве мы губляем народ. Бо народ, які губляе сваю культуру, ён проста зьнікае. І таму мусіць быць у Беларусі прасунуты папсовы прадукт, мусіць быць прасунуты элітарны прадукт. Бо ў гэтай канкурэнцыі перамагае менавіта прасунуты, менавіта навейшы прадукт. І калі мы яго атрымаем, калі будзе свой, наш, прасунуты, няхай і папсовы прадукт, нацыя з гэтага толькі выйграе. Чаму зараз яго няма? Хутчэй за ўсё, таму што на сёньня беларуская культура – гэта справа элітаў. Элітарная справа. І натуральна, што эліты, яны прадукуюць элітарны культурны прадукт. Калі гэта стане ня справай элітаў, калі гэта стане справай шырокай, нашмат больш шырокіх колаў, тады зьявіцца і беларуская папса. Я на гэта спадзяюся. Справа часу”. 

(Дубавец: ) “Справа часу, і, мабыць, тэхнолягаў, якія пачнуць пісаць па-беларуску і запускаць у народ банальныя рыфмаванкі. Дагэтуль у Беларусі той, хто піша тэксты для песень – гэта заўсёды паэт, а паэт стварае вершы, а не безаблічныя дрындушкі. Зьвярніце ўвагу, як моцна адрозьніваюцца беларускамоўныя і расейскамоўныя тэксты ў песьнях беларускіх выканаўцаў дзе-небудзь на славянскім базары. Гэта адрозьненьне паэтычнага твору ад простае рыфмаванкі. Беларускія тэксты заўсёды складаныя, часта нават занадта, у іх трэба ўслухоўвацца, каб зразумець сэнс песьні. А тое, што сьпяваецца па-расейску, – наадварот, аж занадта простае, каб было што слухаць ды абдумляць. І справа тут зусім не ў складанасьці адной мовы і прастаце другой. Цалкам можна ўявіць сабе песьню па-расейску, над тэкстам якой трэба засяродзіцца, і песьню па-беларуску, у якой мова выконвае функцыю кампутарнай рытм-сэкцыі.

... Спасіба, встречайте, я не віжу вашых рук... Рускамоўныя канцэрты беларускіх поп-выканаўцаў нагадваюць выкрунтасы дзіцяці перад люстэркам, гульню ў “дарослых” (гэта значыць – расейскіх) артыстаў, яны несапраўдныя, бо другасныя, несамастойныя. І якраз рускамоўнасьць – галоўная зарука іх другаснасьці і правінцыйнасьці.

Аднак пытаньне ў тым – чаму тэхнолягі не прыходзяць у гэтую сфэру? Ці яны яшчэ не нарадзіліся? Ці гэта сама сфэра адпрэчвае іх?

Гледзячы на папсу літоўскую, расейскую ці польскую, нельга не заўважыць у ёй выразны нацыянальны характар, а гэта значыць, ідэалёгію. Папса сапраўды прывучае шырокія масы народу да таго, што гэтыя масы павінны лічыць сваім і якім чынам мусяць самі сябе вызначаць у агульным сьвеце. Вось жа ў адрозьненьне ад літоўцаў, расейцаў і палякаў беларусам з падачы кіраўніка дзяржавы іх уласная папса накідае фантомныя “славянскія” рысы. Фантомныя, бо яны толькі называюцца славянскімі, а насамрэч гэта рысы другаснае расейскае поп-культуры. І тое, што ў нас сьпяваюць на Дажынках, у радыё альбо вывозяць на міжнародныя конкурсы, гэта насамрэч прадукт валагодзкі, саратаўскі ці тамбоўскі, толькі непраўдзівы, падроблены, фальшывы, бо склеілі яго не расейцы ў Тамбове, а беларусы ў Менску. У выніку адзіная функцыя, якую сёньня выконвае беларуская папса, апроч уласьцівае для любой папсы функцыі заніжэньня густу, гэта функцыя дэнацыяналізацыі і русіфікацыі. Седзячы на такім гукавым фоне дзе-небудзь у менскай сталоўцы, ты, дзякуючы гэтаму фону, заўсёды будзеш адчуваць сябе ня дома, а дзесьці ў далёкай расейскай правінцыі альбо і наогул – нідзе”.