Беларусь і Лукашусь

Этэр 4 сьнежня 2005 году.

Аўтар Сяргей Дубавец:

Пасьля прыняцьця паправак у крымінальны кодэкс у Беларусі стала магчыма засадзіць у турму любога чалавека. Дастаткова, напрыклад, гомельскай бабульцы ў тэлефоннай размове зь сястрой у Бранску між іншым згадаць, што сёньня адключылі гарачую ваду, каб праваахоўныя органы мелі ўсе падставы распачаць справу аб дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь на міжнароднай арэне, а тлебачаньне на ўсю краіну абвясьціла нашу бабульку баявіком аранжавай рэвалюцыі. 

З гэтага моманту беларускі чалавек трапляе ў дзіўную сытуацыю: ніколі нічога нікому ён не павінен казаць ані палітычнага, ані крытычнага. Чалавек павінен толькі радавацца, усьміхацца і казаць усім толькі праемнае?.. Стоп. А калі вы скажаце прыемнае пра бел-чырвона-белы сьцяг ці пра Занона Пазьняка ці пра Эўразьвяз?.. Таксама не праходзіць. Таму і пра ўсё, што было ў гісторыі, пра ўсё, што адбываецца за межамі, і пра ўсё, што датычыць апазыцыі, лепш ня згадваць. Калі задумацца, дык і гаворачы пра сваю працу чалавек можа ня так расставіць акцэнты, і гаворачы пра спорт таксама. Я ўжо не кажу пра любое ўзгадваньне ўлады, дзе нават самая шчырая пахвальба можа абярнуцца скандалам, бо камусьці падасца, што вы наўмысна перабольшваеце сваё захапленьне, каб выклікаць саркастычны эфэкт. Што ж застаецца? Справы сямейныя: суп на пліце, нявывучаныя ўрокі... “А калі было вучыць, пасьля ўрокаў пагналі на БРСМ”... Стоп. І тут пастка. Застаецца абмяркоўваць бразыльскія сэрыялы, не выходзячы за рамкі тэмы. А калі вы іх не глядзіце?.. Тады толькі адно. Шпацыруючы зь сябрам па цэнтральным праспэкце, паўтарайце зь лёгкай і добрай усьмешкай: ах якія ў нас чыстыя вуліцы, ах якія ў нас акуратныя вуліцы, ах якія ў нас...

У нас вуліцы чыстыя ўжо настолькі, што яшчэ крыху і менчукі змогуць паспаборнічаць з жыхарамі Пхеньяна. Безумоўна, у Паўночнай Карэі людзей, задаволеных сваім жыцьцём, нашмат болей, чым дзе-небудзь у Заходняй Эўропе ці нават у сёньняшняй Беларусі. Але, у адрозьненьне ад Эўропы, у Беларусі колькасьць такіх задаволеных нарастае. Пры гэтым нагоды для задавальненьня – тыя самыя, што і ў паўночных карэйцаў. Выхаванцы ідэалёгіі чу-чхе кажуць: не чапайце нас, у нас свой шлях, мы пачуваемся шчасьлівымі, як дзеці, таму што ў нас ёсьць Бацька – вялікі правадыр. Няхай мы жывем бядней за вас, але нас задавальняе наша жыцьцё. Мы шчасьлівыя, бо ні ў чым не сумняваемся. Зрэшты, у нас і не прынята сумнявацца ў правільнасьці абранага курсу. Таму ўсіх, хто сумняваўся, сярод нас даўно ўжо няма. Мы самі ачысьцілі ад іх нашы рады, каб яны не заміналі нам радавацца жыцьцю і пачувацца шчасьлівымі...

Карэйцы ўжо ачысьціліся ад незадаволенага элемэнту, які псаваў карціну ўсеагульнага шчасьця, а нам яшчэ толькі трэба будзе гэта зрабіць. Паспрыяць гэтаму і закліканыя новыя папраўкі ў крымінальны кодэкс – аб дыскрэдытацыі Рэспублікі Беларусь.

Дыскрэдытацыя – гэта калі ня можаш адказаць адэкватным чынам. Альбо сам ня здольны, альбо табе не даюць. Яскравы прыклад – асьвятленьне Кангрэсу дэмсіл на БТ з дапамогай падасланых артыстаў, што выабражалі зь сябе геяў. У краіне, дзе ёсьць свабода слова, вядучыя мусілі пасьля гэтага сюжэту зьвярнуцца да спадара Мілінкевіча па камэнтар, а глядач сам рабіў бы высновы. Але гэтага не адбылося. У выніку апазыцыя была дыскрэдытаваная. Аднак вось праблема, дыскрэдытацыя беларускай апазыцыі – гэта таксама дыскрэдытацыя Беларусі, у тым ліку на міжнароднай арэне. 

Калі дыскрэдытацыі баіцца ўлада, пра што і сьведчаць новыя крымінальныя папраўкі, гэта значыць, што яна ня здольная адэкватна адказваць на закіды. Колькі ні вылузваецца БТ, каб паказаць, што ў ЗША сытуацыя з правамі чалавека горшая, чым у РБ, у гэтую дубаломную прапаганду мала хто верыць. Бо калі ў цябе пытаюцца пра палітычныя забойствы, паўтараць у адказ “сам дурак” яўна недастаткова.

Лукашэнка мае ўсе магчымасьці адказаць на ўсе закіды, нават мае фору – яго гатовыя выслухаць і нават выслухаць прыхільна. Але тут праблема не ў абставінах. Ён сам ня здольны на адэкватны адказ. Ягоны сьветапогляд радыкальна адрозьніваецца ад сьветапогляду тых, хто яго “дыскрэдытуе”.

Ня раз ужо заўважана, што ніхто так не дыскрэдытуе Беларусь на міжнародай арэне, як яе кіраўнік. Абраўшы мэтад маніпуляцыі паняткамі, ён сам збудаваў вакол сябе сьвет крывых люстэркаў і вось тая блытаніна, якую ён 10 гадоў заплятаў у розумах беларусаў, цяпер азвалася і ў ягонай уласнай галаве. Ён, які аб’яўляе, што галасаваць за Беларусь – гэта значыць за яго, ён, які ў царкве на “Хрыстос уваскрос” адказвае не “ваісьціну”, а “спасіба”, дайшоў, бадай, да самае вяршыні канцэнтрацыі ўлады ва ўласных руках і цяпер што пра яго ні скажы, можна трактаваць так, а можна і наадварот. Можна як асану, а можна і як ганьбу, за якую прадугледжана крымінальная адказнасьць.

Рэч ня толькі ў тым, што Лукашэнка дыскрэдытуе Беларусь, Бог зь ім – чалавечы век нядоўгі, але рэч у тым, што праз падмену паняткаў, а найперш – праз задушэньне незалежнае думкі – ён пазбавіў саму Беларусь магчымасьці адказваць на шматлікія выпады, якія дыскрэдытуюць нацыю і краіну ў сьвеце. Беларусь быццам страціла імунітэт, згубіла сілы і ня здольная бараніцца ад натуральнай культурнай экспансіі іншых нацыяў. У выніку нас быццам і няма, калі ў Расеі сьвяткуюць вызваленьне ад нашых уласных продкаў. Нас быццам і няма, калі “Нямецкая хваля” нясе нам дэмакратычнае слова ў каляніялісцкай абгортцы суседняй дзяржавы. Нас быццам няма, бо наша дзяўчынка на Эўравізіі прадстаўляе зусім ня нас, як краіну, нацыю і культуру, а адну з расейскіх правінцый і называецца пры гэтым нашым імем – Беларусь. Мы доўга не маглі з усім гэтым разабрацца – дзе тут мы і наша, а дзе ня мы і чужое, але ўрэшце, як у тым анэкдоце, прыцярпеліся і пачалі сьледам за замежнымі мэдыямі казаць пра беларускі рэжым, беларускага прэзыдэнта і беларускую палітыку, хоць у душы разумеем, што гаворка ідзе пра антыбеларускую палітыку антыбеларускага кіраўніка. Варта ўдумацца: беларускі прэзыдэнт зьнішчыў апошнюю ў беларускай сталіцы беларускую школу толькі за тое, што яна беларуская...

Між іншым, паводле новых крымінальных паправак маё апошняе выказваньне ўжо цягне на дыскрэдытацыю, хоць усё ў ім адначасова і праўда, і абсурд. Словам, усе ўмовы для таго, каб засудзіць, створаныя. На працэсе вам гарантуецца поўная страта магчымасьці адрозьніваць, кажучы словамі Маякоўскага, “што такое харашо, а што такое плоха”.

Дыскрэдытацыя падкрадаецца з самых нечаканых і падступных бакоў. Хіба мог чакаць Лукашэнка, што запрошаныя ім расейскія журналісты пасярод дыфірамбаў менскаму Кім-Чэн-Іру надрукуюць у сваёй газэце памфлет пра беларускую мову. Маўляў, усё ў Беларусі выдатна, толькі мова беларуская – гэта, прабачце за цытату, мова падонкаў. Ну, маўляў, і малако мы пішам з памылкамі і “Мэбля” ў нас на краме вялікімі літарамі. Вось казус! Давялося пасольству ў Маскве паслаць журналістам ноту, маўляў, Лукашэнку хваліце, малайцы, але беларускую мову абражаць ня трэба. І што вы думаеце, ці атрымаўся адэкватны адказ? Не. Атрымалася дыскрэдытацыя. Журналісты толькі пасьмяяліся з пасла Грыгор’ева, маўляў, дык у вас жа ніхто на гэтай мове не гаворыць, і вы самі і сам Лукашэнка, які сам не аднойчы даваў беларускай мове нетврапрыемныя характарыстыкі. Што тут скажаш? Паводле новых крымінальных паправак такіх журналістаў трэба выдвараць, а не запрашаць, як гэта робіцца на практыцы.

А вось яшчэ камэнтатар на БТ распаляецца. “Да как это так, в Польше закрывают белорусскіе школы! Мы не дадзім в обіду этніческіх белорусов!” Вось табе і клопат пра супляменьнікаў у перакуленым сьвеце. Каб паставіць усё з галавы на ногі, варта зазірнуць у статыстыку – на колькі за гады праўленьня Лукашэнкі ў Беларусі зьменшылася колькасьць беларускіх клясаў і школ, а пасьля паспрабаваць уявіць сабе паведамленьні з Польшчы пра масавае закрыцьцё польскіх школ. Ото была б дыскрэдытацыя. Мы б сказалі, што Польшча сама сябе выставіла ў непрыглядным сьвятле. Сама сябе дыскрэдытавала...

Дыскрэдытацыя Беларусі -- як краіны, нацыі і культуры і дыскрэдытацыя Лукашэнкі -- як асобы, ідэалёгіі, рэжыму – гэта розныя, часам дыямэтральна процілеглыя рэчы. 

Дзеля прыкладу дыскрэдытацыі, на якую Беларусь сёньня ня можа даць адэкватнага адказу (і таму, што ня выпрацавала, і таму, што пазбаўленая такой магчымасьці), я абраў кнігу, якая нядаўна выйшла ў Варшаве.

Гэта агромністая таміна Кшыштафа Ясевіча пад назвай “Першыя пасьля д’ядба. Савецкія эліты ў акупаванай Польшчы 1939-1941 (Беласточчына, Наваградчына, Палесьсе, Віленшчына)”. Інакш кажучы, гэта сьпіс усяго савецкага начальства, якое заняло кіраўнічыя пасады ў Заходняй Беларусі пасьля 17 верасьня 1939 году. Абсалютная большасьць зь іх – беларусы, безапэляцыйна названыя аўтарам першымі пасьля д’ябла. Іх сабраныя па архівах біяграфіі складаюць больш за тысячу дзьвесьце старонак выданьня. 

Ёсьць тут, натуральна, і партыйнае начальства і пракуроры, упаўнаважаныя і опэры НКВД і КГБ, камсамольскія актывісты і старшыні гвалтам створаных калгасаў – гэта значыць, безумоўныя функцыянэры савецкай рэпрэсіўнай сыстэмы, якія проста не маглі не гвалтаваць і не забіваць людзей... Але пераважаюць прызначэнцы іншага кшталту, чыёй асноўнай задачай было жыцьцезабесьпячэньне ў сфэрах вытворчасьці, фінансаў, аховы здароўя, адукацыі... Гэта начальнікі прадпрыемстваў, дырэктары школ, начальнік пошты ў Радашкавічах і выкладчык Пінскага пэдінстытуту, кіраўніца раённага аддзяленьня дзяржбанку ў Новай Мышы і машніст станцыі Лунінец...

Ціхан Дубовік, 1902 году нараджэньня, беларус, член ВКПБ з 1939, адукацыя сярэдняя, Дырэктар лясьнічай школы ў Івянцы, быў прызначаны на пасаду 17 сакавіка 1941 году. Ягоны ці то сваяк ці аднафамілец Віктар Дубовік, беспартыйны, быў начальнікам Івянецкага райаддзелу сувязі. Нехта Дашкевіч быў прызначаны дырэктарам Берасьцейскага абласнога Дому народнай творчасьці. Калгасьніца калгаса імя 17 верасьня ў Пінскай вобласьці Хрысьціна Бурак трапіла ў першыя пасьля д’ябла, бо была прызначаная народным засядацелем у судзе. Што яна там рабіла і колькі лёсаў паламала ці выратавала, ня ўказваецца. Гаўрыла Анішчык, 1908 году нараджэньня, беларус, член ВКПБ з 1928 году, зь сялян, адукацыя няпоўная пачатковая, з аддзелу прапаганды “Гомельскай праўды” быў пераведзены ў аддзел партыйнага жыцьця газэты “Вілейская праўда”...

Як правіла, усё гэта кадры, прысланыя з усходняй Беларусі, найчасьцей з Гомельшчыны. Варта згадаць, што менавіта туды ў міжваенны пэрыяд пасылаліся на працу заходнебеларускія падпольшчыкі-камуністы, сярод якіх, да прыкладу, была дасьледніца гісторыі Аляксандра Бергман, якая ў 30-я гады працавала на Гомсельмашы.

Словам, тысячы імёнаў, якія аб’ядноўвае тое, што ўсе былі прызначаныя на свае працоўныя месцы партыйнымі органамі. Але ж і іншага спосабу атрымаць кіраўнічую працу тады не было. Натуральна, глядзеліся характарыстыкі, правяралася лаяльнасьць. Але з гэткага гледзішча мы павінны і ўсіх сёньняшніх лесьнікоў, начальнікаў пошты і дырэктараў фабрык, якія пайшлі на службу да рэжыму Лукашэнкі, назваць першымі пасьля д’ябла.

Д’ябал – гэта не нацыянальнасьць, не час і месца, і нават не партыйнасьць, а перадусім – дзеяньне. Каб заслужыць такую намінацыю, трэба прынесьці некаму шкоду. 

Няма сумневу, што многія з гэтых людзей у Беларусі сёньня патрапілі ў раённыя кнігі “Памяць”, толькі не як першыя пасьля д’ябла, а як славутыя землякі. 

Для польскага дасьледніка ўсе яны ўвасабляюць уладу акупацыйную, а беларускі дасьледнік адназначнага вызначэньня яшчэ ня мае. Хто яны для нас? Для цяперашняга рэжыму, безумоўна, героі, бо чым страшнейшы быў той сьледчы НКВД, тым большая яму слава. З нармальнага чалавечага гледзішча, усе каты самі дыскрэдытавалі сябе. Але такіх, паўтаруся, у польскай кнізе ня большасьць.

Па сутнасьці “першыя пасьля д’ябла” прыйшлі на месца тых, хто ажыцьцяўляў уладу перад імі, толькі прадстаўляў уладу польскую. Для беларускага чалавека хрэн быў мала саладзейшы за рэдзьку. Рэпрэсіі супраць школьніцтва, палітычныя забойствы, турмы, канцлягеры... Азвацца беларусам за палякамі для многіх аказалася страшней, чым за саветамі, якія ў свой першы прыход яшчэ й заігрывалі ў нацыянальным пытаньні. І, як ні круці, нацыя аб’ядноўвалася разам, таму мы зь недаверам пазіраем на тэрмін “савецкая акупацыя Заходняй Беларусі”, а ахватней гаворым пра “ўзьяднаньне нацыі”.

Пра тое, як жылося беларускаму патрыёту пад польскай уладай з дакумэнтальнай дакладнасьцю распавядаеца ў фільме “Чужая Бацькаўшчына”. Вось сцэна ў паліцэйскім пастарунку, куды за свае вершы трапляе беларускі хлопец – галоўны герой. 

(Сцэна зь фільма.)

Асабіста мне гэтая сцэна жыва нагадвае гісторыю, як менскі амон разганяў Беларускі ліцэй – апошнюю ў сталіцы беларускую школу. Толькі амон ня польскі і нават не савецкі, а -- які? У газэце б напісалі – беларускі. Такі самы беларускі, як і ўрад, і парлямэнт, і прэзыдэнт, і рэжым, і нават дыктатура – беларуская. Гэтак мы хутка зусім перастанем разумець адны адных, калі і “за” і “супраць” будзем выказваць адным словам.

Пра тое, як тут усё пераблытана і недадумана, яскрава сьведчыць наступны факт – у той самай кнізе “Першыя пасьля д’ябла” зьмешчана фотакопія звышсакрэтнага пасланьня галоўнага тагачаснага чэкіста БССР Цанавы галоўнаму камуністу Панамарэнку -- пра факты падпольнай дзейнасьці ў далучанай Заходняй Беларусі. Дык вось, падпісанае гэтае паведамленьне так: “Народный коміссар государственной Белоруссіі Белорусской ССР Цанава”. Апіска – нібы мэтафара. Замест “коміссар государственной безопасності” – “коміссар государственной Белоруссіі”. Лёгка ўявіць сабе, наколькі абстрактным і мала значным было для залётных кіраўнікоў само гэтае слова – Беларусь.

Але таўшчэзная польская кніга застанецца безь беларускага адказу. Сымэтрычным адказам, магчыма, было б выдаць сьпісы польскіх функцыянэраў у Заходняй Беларусі альбо нагадаць пра беларускія вёскі, спаленыя палякамі разам зь людзьмі на Беласточчыне. Аднак у тых, хто мог бы адказаць адэкватна, няма на тое ані друкаваных плошчаў, ані часу на тэлевізіі. А тыя, у каго гэта ўсё ёсьць, здольныя хіба што на брутальны агітпроп з мэтай “зашчітіть белорусскіе школы в Польше”.

Напэўна, кожны мае сваю рацыю, і адна і тая ж беларуская зямля можа называцца Віленскай губэрняй ці Заходняй Беларусяй або Крэсамі Ўсходнімі або тэрыторыяй савецкай, польскай, нямецкай акупацыі. Галоўнае, што гэта ўсё не Беларусь у тым значэньні, у якім мы яе любім. І ў сёньняшнім закліку Лукашэнкі галасаваць за яго як за Беларусь слова Беларусь ужывецца ня ў тым значэньні, якое найбольш блізкае беларускаму сэрцу.

Адзіны спосаб выблытацца з гэтага ўсяго – вярнуць паняткі і акцэнты на інхныя месцы, называць рэчы сваімі імёнамі. Трэба сьцьвердзіць, што ёсьць краіна Беларусь і дзяржава, засім небеларуская паводле мовы, гістарычнай традыцыі і культуры. Назавем гэтую дзяржаву Лукашусь. Беларусь, якую мы любім, і Лукашусь, падданымі якой воляю лёсу зьяўляемся. Гэта самы важны першы крок, які дазваляе расставіць акцэнты бліжэй да рэальнасьці. Заклік “Галасуй за Беларусь” трэба чытаць як “Галасуй за Лукашусь”. Цяпер ясна, што за чым стаіць. Беларусь – гэта нашы даўнія традыцыі і наша прырода, нашы гарады і вёскі і нашы людзі, якіх мы любім. Кашмарна ўсё гэта атаясаміць з кімсьці адным, кім бы ён ні быў. Патрыятызм – інтымнае пачуцьцё. Пры чым тут Лукашэнка? І галасаваць за Беларусь – гэта значыць, за прадказальную будучыню, у якой мы зажывем ня горш за сваіх заходніх суседзяў і ў якой нас будуць шанаваць у сьвеце, у якой мы будзем ведаць дзясяткі і сотні таленавітых беларускіх лідэраў, а не аднаго. Слова Лукашусь – цалкам адпавядае сёньняшняму лідэру і яго праграме постсавецкай стабільнасьці, якая ўся і цалкам трымаецца толькі на ім самім. Глупства, вядома, ставіць працавітасьць і акуратнасьць беларусаў у заслугу аднаму чалавеку. Але калі мы гаворым Лукашусь, гэта цалкам апраўдана. Тым часам Беларусь як краіна, як нацыя, як мова і культура – гэта скарб і твор людзей, што вызнавалі і вызнаюць зусім іншыя, супрацьлеглыя каштоўнасьці. Назваць рэчы сваімі імёнамі – гэта першая ўмова, якая дазволіць нам пазьбегнуць дыскрэдытацыі. 

Дыскрэдытацыя перакладаецца з лаціны як ня-вера. Тыя, хто верыць у Беларусь, ня мусяць дыскрэдытаваць – гэта значыць, пазбаўляць веры тых, хто верыць у Лукашусь. І наадварот.