Найвялікшы беларускі кампазытар

У палякаў Шапэн, у расейцаў Чайкоўскі, у беларусаў… Хто зьяўляецца найвялікшым беларускім кампазытарам і як гэта даказаць?

Этэр 2 кастрычніка 2005 году.

Аўтар Сяргей Дубавец:

“Адстойваючы годнасьць сваёй нацыі ў размове з расейцам ці палякам, беларус абавязкова пачуе імёны Талстога, Чайкоўскага ці Гагарына ад першага і Міцкевіча, Шапэна, Вайтылы ад другога, і пачне хаатычна падбіраць свой уласны шэраг. Янка Купала і Васіль Быкаў? Безумоўна, вартыя імёны, але расеец з палякам маглі пра такіх і ня чуць. Скарына і Каліноўскі? Усяслаў Чарадзей і Ігар Лучанок? – таксама давядзецца тлумачыць, а гэта ня той выпадак, трэба так, каб толькі назваў, і ўсім было ясна. Вось як немец скажа – Бах – і ніякіх дадатковых словаў непатрэбна... 

Як увогуле ствараюцца такія імёны – галоўныя аргумэнты нацыянальнае вартасьці? Дапусьцім, з касманаўтамі ўсё ясна, іх паважаюць ужо толькі за палёт у космас. Але нашых Клімука з Кавалёнкам, паводле права на савецкую спадчыну, прысвоілі расейцы, а самі яны й не пярэчылі. Пісьменьніку ці навукоўцу дастаткова быць ляўрэатам Нобэлеўскай прэміі, каб яго шанавалі, нават толькі ўпершыню пачуўшы ягонае імя. Палітык мусіць зрабіць подзьвіг розуму і волі, але абавязкова на карысьць свайго народу, інакш ягонае імя ў гэтай спрэчцы – не аргумэнт. Кампазытар… Як ствараецца імя найвялікшага кампазытара нацыі, і хто ў беларусаў кампазытар нумар адзін? 

Найвялікшыя кампазыраты сьвету прызнаваліся такімі пасьля выданьня поўнага збору іхных твораў. Так было з Моцартам у Аўстрыі, з Шапэнам у Польшчы, з Чайкоўскім у Расеі. Такім чынам шматгадовая падзьвіжніцкая праца нашчадкаў узводзіла музыкаў на найвышэйшы пасад міжнароднага прэстыжу. У адрозьненьне ад збору твораў літаратара, ноты не патрабуюць перакладу і кніга кампазытара адразу даступная ўсім. Што да Беларусі, дык яна дагэтуль ня мае ніводнага такога збору твораў, а гэта значыць, ніводнага сапраўды вядомага ў сьвеце клясыка. Аднак, неўзабаве сытуацыя можа зьмяніцца ў выніку падзьвіжніцкае працы Віктара Скарабагатава – вядомага сьпевака і кіраўніка Беларускай Капэлы. Адклаўшы ў бок уласныя творчыя праекты і амбіцыі, спадар Скарабагатаў пастанавіў стварыць гэты знак – беларусага кампазытара нумар адзін”. 

(Сарабагатаў: ) “Называецца гэта Збор твораў Міколы Равенскага. Як вядома, у яго ня так багата засталося твораў. І, тым ня менш, мы выдаём менавіта Збор твораў. Гэта першая спроба ў Беларусі за апошнія 450 гадоў. Амаль 450 гадоў у Беларусі існуе нотадрукаваньне. І за гэты час ніводзін кампазытар не атрымаў такой культуры друкаванай, якой зьяўляецца Збор твораў. Гэта першая ў нашай гісторыі такая зьява. Таму безь перабольшаньня можна казаць пра абсалютна гістарычную падзею”. 

(Дубавец: ) “Кіраўнік хору “Унія” Кірыла Насаеў у выдавецкай групе Віктара Скарабагатава выконвае працу музычнага рэдактара харавых тэкстаў. І сам уражвацца маштабамі задуманае справы”.

(Насаеў: ) “Мы думалі, што зробім гэта за год, за паўтары гады. Але ж тут згадваецца гісторыя пра Баха, калі ў 1839 годзе Яганэс Брамс кінуў пісаць свой рэквіем і пачаў займацца зборам твораў вялікага і забытага на той час Баха. За жыцьцё сваё, ён марыў, што зробіць гэта ўсё. Але ж поўны збор Баха выйшаў толькі праз 90 гадоў пасьля таго, як праца пачалася. Таму і мы, калі глядзелі два гады таму, што вось зробім гэта хуценька за годзік там, другі... Аказалася, ня ўсё так проста”. 

(Дубавец: ) “Але чаму менавіта Равенскі? Даведнікі распавядаюць пра дзясяткі выдатных беларускіх кампазытараў – ад Міхала Клеафаса Агінскага, які сам сябе залічаў у музыкі Вялікага Княства Літоўскага, да Ігара Лучанка, які некарэктна называе Агінскага польскім кампазытарам. А колькі было так званых беларускіх, а насамрэч чыста савецкіх ці ўвогуле расейскіх і, тым ня менш, таленавітых творцаў! У гэтай блытаніне Віктару Скарабагатаву давялося прымаць валявое рашэньне.

(Скарабагатаў: ) “Чаму менавіта Равенскі? Калі паглядзець на эўрапейскую традыцыю, мы можам аналёгіі знайсьці. Першы збор твораў сярод аўстрыйскіх кампазытараў – гэта быў Моцарт. Сярод польскіх – гэта быў Шапэн. Сярод расейцаў – Чайкоўскі. Адсюль бачна, што гэта павінен быць кампазытар найвышэйшага нацыянальнага прыярытэту. Мы, калі паглядзім на мінулыя стагодзьдзі, дык у 18-м стагодзьдзі найвышэйшага ўзроўню дасягнуў Ян Давыд Голанд. Але гэта нямецкі кампазытар. Ён, праўда, пражыў 47 гадоў у Беларусі. Але ж мы ведаем, адкуль ён. Таму не выпадала Голанду стаць тым кампазытарам, якога трэба выдаваць першым. Што тычыцца 19-га стагодзьдзя, там некалькі творцаў, безумоўна, заслугоўваюць гэтай пашаны. І перш за ўсё -- Станіслаў Манюшка. Але ж мы ведаем, што палякі ўжо выдалі. 

Таму засяродзілі сваю ўвагу мы на 20-м стагодзьдзі. І сярод тых, хто заслугоўвае, тут цэлы шэраг кампазытараў выдатных. Гэта і Глебаў, і Багатыроў, і Туранкоў, скажам. Тым ня менш, мы спыніліся на Равенскім. Мы зьбіралі ў Беларускай Капэле архіў нот Равенскага. І калі падышло адчуваньне, што мы ў стане зрабіць такую працу, як Збор твораў, з гэткай жа ініцыятывай да нас зьвярнуўся Нью-Ёрскі Інстытут беларускай навукі і мастацтва. 

(Дубавец: ) “Музычны архіў Міколы Равенскага расьцярушаны па розных краінах Эўропы і сьвету – падобна як быў расьцярушаны лёс кампазытара, а зрэшты і ўсёй бларускай культуры 20-га стагодзьдзя. Ён нарадзіўся ў вёсцы Капланцы Бярэзінскага раёну ў 1886 годзе. У 1920-я гады скончыў Маскоўскую кнсэрваторыю, пасьля чаго працаваў у Менску хормайстрам і выкладчыкам кансэрваторыі. Ён – аўтар першай беларускай опэры “Браніслава”, лібрэта якой напісаў паэт Уладзімер Дубоўка. А пасьля пачалася вайна і нямецкая акупацыя. Равенскі жыў у Чэрвені, тагачасным Ігумене, і быў там рэгентам царкоўнага хору. Пасьля вайны жыў на эміграцыі, дзе працягваў сваю хормайстарскую дзейнасьць і кампазытарскую творчасьць. Натуральна, ён аўтаматычна выпаў за рамкі дазволенага цэнзурай у БССР. Жыцьцёвы шлях завяршыў у 1953 годзе ў бэльгійскім горадзе Лювэне, дзе й пахаваны. Так выглядае біяграфія беларускага кампазытара нумар адзін. Можна толькі ўявіць, як няпроста было па ўсім сьвеце зьбіраць ягоную спадчыну”.

(Скарабагатаў: ) “Калі я зрабіў каталёг твораў, пачатак склаўся са 115 пазыцый. На сёньняшні дзень зашкаліла ўжо за 500 пазыцый. Большасьць твораў, на жаль, страчана. Спачатку -- у сувязі з арыштам Дубоўкі была канфіскавана большая частка таго, што ім было напісана. Ён пачаў узнаўляць свае творы наноў. 1941 год. У дом, дзе ён жыў, трапляе фашысцкая бомба. Пачынаецца пажар і, зразумела, што амаль усё згарэла зноў. І вось ён вяртаецца да сябе на радзіму, у Ігумен, працуе рэгентам у царкве. І наноў, трэці раз узнаўляе свае творы.

Ён пачаў узнаўленьне опэры “Браніслава” і апэрэты “Залёты” паводле Дуніна-Марцінкевіча. І “Залёты” ён узнавіў. Але дзе гэтыя ноты знаходзяцца,  ніхто ня ведае. Ніхто ня ведае, дзе знаходзіцца матэрыял і “Браніславы”. А тое, што засталося, па рэцэнзіях, хто ведаў матэрыял, казалі, што па сутнасьці мы мелі б першы нацыянальны твор беларускай опэрнай сцэны. Засталася толькі арыя Браніславы. Больш ад опэры не засталося нічога”.

(Дубавец: ) “Праца выдаўцаў збору твораў складаецца ня толькі з пошуку нотных тэкстаў, але і з рэстаўрацыі таго, што захавалася часткова ці было недароблена”.

(Насаеў: ) “Гэта першае поўнае выданьне беларускага кампазытара. Спроба зрабіць упершыню. Прычым робіцца гэта пры новых тэхналёгіях. Мы ж ня проста робім выданьне. Некаторыя творы былі проста няпоўныя. І тут трэба глядзець, трэба станавіцца Равенскім і мысьліць так, як мысьліў ён. Сьпяваць гэтую музыку, граць гэтую музыку. Трымаць той стыль, якім ён пісаў. А новыя тэхналёгіі ў гэтым дапамагаюць. Таму што ёсьць кампутарныя праграмы, дзе ёсьць магчымасьць гэта праслухоўваць. Глядзець – гэта ён ці ня ён…”

(Дубавец: ) “На думку Віктара Скарабагатава, Равенскі павінен быць першым яшчэ й таму, што ён – беларускі кампазытар без усялякіх агаворак і тлумачэньняў. Пры ўсім жаданьні, яго ніяк не прыпішаш да іншай культуры – ці то суседзкай ці, скажам, савецкай, бо Равенскі для гэтага не пакінуў ніякіх падставаў”.

(Скарабагатаў: ) “Пакуль што мы маем толькі працэнтаў 8-10 з таго, што Равенскім было напісана і што мы можам выдаць. Тым ня менш, калі я склаў гэты каталёг, адна цікавая акалічнасьць. Гэта стала бачна пасьля таго, як каталёг ужо быў зроблены. У ім, калі тычыцца чагосьці, напісанага Равенскім на словы, гэта альбо хоры, альбо кантаты, опэры, апэрэты, рамансы і гэтак далей, гэта ім было напісана толькі на беларускія вершы. Гэта абсалютны, на мой погляд, вынік. Яго можна ў кнігу рэкордаў Гінэса ставіць. У беларускую кнігу рэкордаў Гінэса. Бо ні адзін кампазытар ні да Равенскага, ні пасьля Равенскага так не рабіў. Пісалі на розных мовах. А вось абсалютны вынік толькі ў Равенскага. Ён аддаваў перавагу беларускаму ва ўсім. 

Таму мы вырашылі для сябе, што ён і павінен быць першым. Яшчэ тут такая акалічнасьць. Калі мы вучыліся ў Кансэрваторыі, у 1970-я гады, гэтае імя абсалютна ня згадвалася ў навучальным працэсе. А калі ўжо пайшла хваля адраджэньня, гэта ўжо другая палова 80-х гадоў, зьявіліся ноты Равенскага. Яны зьяўляліся. Як з-пад зямлі. Адкуль яны зьяўляліся, я ня ведаю. Але практычна ўсе хоры сьпявалі Равенскага. Значыць, у кагосьці гэта трымцела ў душы, нехта ж ведаў. Гэта фэномэн ягонага ўзнаўленьня... Я ня думаю, што сёньня можа быць такая ж цікавасьць да асобаў, якія не зьнікалі. Ну, напрыклад, той самы Чуркін, ці Цікоцкі. Да іх творчасьці, чамусьці, так ня ставяцца артысты. Я быў абсалютна ўзрушаны, калі ўбачыў, як у імгненьне вока, на працягу, бадай што, аднаго года ўся Беларусь засьпявала “Магутны божа”.

(Дубавец: ) “Пра тэрміны выхаду ў сьвет Збору твораў Міколы Равенскага Віктар Скарабагатаў гаворыць са спадзяваньнем і аглядкай на сытуацыю, якую для падзьвіжніка ў беларускай культуры назваць стабільнай не выпадае”.

(Скарабагатаў: ) “Цяпер мы падрыхтавалі ўжо практычна ўсё да выданьня. Сёлета мы зь сямі кніг адну выдалі. Гэта кніга, у якой сабраныя ўсе вакальныя яго творы. Наступная кніга павінна выйсьці на працягу восені. Гэта будуць усе літургічныя творы і пазалітургічныя творы, але рэлігійнага зьместу. І, можа быць, мы пасьпеем да канца году выпусьціць збор яго народных песень. Налета яму споўніца 120 гадоў. І да 120-годзьдзя павінна цалкам завяршыцца гэтая праца”. 

(Дубавец: ) “Выданьне Збору твораў кампазытара нагадвае нарматыўны акт, які парадкуе ерархію і паводзіны ў пэўнай сфэры. З аднаго боку гэта факт станоўчы, бо прасьцей становіцца разьбірацца з тым, хто і што чаго вартае. Зь іншага боку, тут, як і ў нарматыўным акце, прысутнічае доля ўмоўнасьці. Першым беларускім кампазытарам будзе Равенскі. Але пры ўсёй павазе да кампазытара, гэтага недастаткова. Сама ягоная творчасьць мусіць прыцягваць да сябе ўвагу. І тут Віктар Скарабагатаў перакананы, што Збор твораў патрапіць на ўдзячную глебу”.

(Скрабагатаў: ) “Большасьць ягоных харавых твораў будзе выконвацца харавымі калектывамі адразу па выхадзе з друку. Бо там мноства вялікага таленту твораў. Гэта адразу трапіць у навучальны працэс.

Што тычыцца ягонага мэласу, я магу прывесьці адну паралель, яе вызначыў музычны рэдактар гэтых харавых тамоў Кірыла Насаеў. Ён паказаў генэзіс, адкуль узялася мэлёдыя малітвы “Магутны Божа”. Дык вось, калі ён ужо быў рэгентам, першае месца працы ў Равенскага было Наваградак. Ён трапляе ў гэтае асяродзьдзе і што ён чуе? Малітвы. Якія? У асноўным каталіцкія малітвы беларускія, якія на той момант ужо набылі статус народных песьняў. І вось Кірыла прыводзіць два прыклады. Першы – “Матачка Божая…” (сьпявае) – вось гэты пачатак адной са знакамітых беларускіх малітваў 19 ст. А другая малітва – “Дай, добры Божа…” – “Магутны Божа” (сьпявае) – вось вам і генэзіс, адкуль ён узяў пачатак мэлёдыі для свайго гімну.

Так ён працаваў усё сваё жыцьцё. Ён як быццам нічога не прыдумляў. Ён проста ўважліва ўслухоўваўся ў беларускую мэнтальнасьць музычную. І яе выявіў у сваёй творчасьці. І ў гэтым сэнсе нямнога знойдзецца ў яго канкурэнтаў”.