Улетку бадай што ўсе гарады Эўропы напаўняюцца заезнай публікай. Бесклапотныя турысты з фотаапаратамі на вуліцах углядаюцца ў турысцкія мапы і гарадзкія цікавосткі, на розных мовах выяўляюць свае эмоцыі, апаноўваюць гатэлі і кавярні. Такая карціна, тыповая для суседніх краін, яшчэ ня стала звыклай для Беларусі. І  справа тут ня толькі ў адыёзным рэжыме, але ў незразумеласьці і неасвоенасьці намі самога панятку “турызм”.

Нельга зрабіць з краіны турыстычную краіну. Бо нельга рабіць нешта для турыстаў. А можна рабіць нешта для сябе саміх. Калі нам самім будзе ўтульна ў гэтай краіне, калі мы самі па гэтай краіне будзем падарожнічаць у якасьці ўнутраных турыстаў, тады гэта будзе таксама цікава людзям з іншых краін.

Мастак і паэт Міхал Анемпадыстаў у новай перадачы “Вострая Брама”, тэма якой – наша краіна вачыма замежных гасьцей.

Радыё Свабода. Вострая Брама. Наша краіна вачыма замежнікаў. Наталка, Юлія, Маргарыта, Фрэд і Алекс у матэрыяле Зьмітра Бартосіка з камэнтарамі Міхала Анемпадыстава.

Незаўважныя знакі часу і ледзьве ўлоўныя зьмены, якія адбываюцца ў нашым жыцьці, найлепшым чынам бачацца вокам староньнім. Замежныя турысты ня валяць валам у Беларусь, як правіла, чужаземцаў прыводзяць сюды справы. Яны зьдзіўленыя і часта ўжо ня тым, чым зьдзіўляліся пяць ці дзесяць гадоў таму. Значыць, і праўда нешта зьмянілася. Ці ня кожнае вока чапляецца за чысьціню вуліц і за адсутнасьць на гэтых вуліцах паўнакроўнага жыцьця. Па ранейшаму загадкавай застаецца незалежны статус гэтай краіны, назва якой – Белая Расея – сьведчыць пра тое, што вы знаходзіцеся ў правінцыі вялізнай імпэрыі. Але гэта ня так, хоць і гавораць тут усе па-расейску. Замежнаму чалавеку хацелася б простых тлумачэньняў, але мы такіх тлумачэньняў ня маем самі. Мы ня ведаем, у якой краіне жывем і ў якой можам апынуцца заўтра. І тады замежнік пачынае сваім розумам вызначаць, хто мы, якія мы і што нам трэба рабіць. Інакш кажучы, ён спрабуе за нас праясьніць нашу сытуацыю. Часам ягоныя спробы выглядаюць памылкова, часам дзіўна, але ў кожным разе карысна, бо збоку, як кажуць, відно лепей.

Меркаваньні чужаземных гасьцей пра сёньняшнюю Беларусь – у матэрыяле Зьмітра Бартосіка. Наша краіна вачыма замежнікаў.

(Бартосік: ) “З надыходам лета ў нашай краіне падвышаецца тэмпэратура паветра, узрастае колькасьць дачнікаў і псуюцца прагарадныя акваторыі. Але ёсьць адзін яскравы фактар, які па-асабліваму аднозьнівае Беларусь ад іншых краін. З надыходам лета на нашых вуліцах ня более замежнікаў. Ня швэндаюцца купкі бестурботных турыстаў з фатаапаратамі. Ніхто не запытае па-ангельску, як прайсьці да пляцу Перамогі. Не заўважаецца і маладых леварадыкалаў, што прыехалі са сваіх Парыжаў і Мадрыдаў падтрымаць самы антыглабалісцкі рэжым. Нават летам, у самы турыстычны пік, беларусы працягваюць варыцца ва ўласным соку. Соку ўласных уяўленьняў пра сябе, як ледзь ня самы лепшы, памяркоўны і гасьцінны народ плянэты. Гасьцінны без гасьцей.

З водгукаў і развагаў пра Беларусь тых небеларускіх людзей, што патрапіліся мне ў Беларусі апошнім часам, я склаў карціну з умоўнай назвай “Наша краіна вачыма замежных гасьцей”. А пракамэнтаваць гэтую карціну папрасіў мастака, паэта і мысьляра Міхала Анемпадыстава.

Музыка.

Украінка Наталка ўжо некалькі гадоў жыве і працуе ў Беларусі. Яе можна назваць пасьпяховай кабетай. Некалькі замежных моваў і юрыдычная адукацыя дазваляюць ёй жыць бязьбедна. Наталка замужам за беларусам, але зусім не гарыць жаданьнем атрымаць наш сіні пашпарт. Я папрасіў яе прыгадаць найбольш запамінальныя дэталі беларускага жыцьця”.

(Наталка: ) "Непрыемна ўражвае тое, што беларусы не карыстаюцца роднаю моваю. Пачуць беларускую мову на вуліцы амаль што немагчыма. Я чула беларускую мову толькі ад студэнтаў, якія выходзяць з Унівэрстытэту. Можа, беларусы думаюць, што беларуская мова -- гэта мова, якой карыстаюцца альбо сяляне, альбо якіясь адсталыя людзі... Я ня ведаю.

Яшчэ непрыемна ўражвае сфэра абслугоўваньня. Сэрвіс жадае быць лепшым. На Ўкраіне немгчыма, калі ты заходзіш у дзяржаўную краму, каб на цябе не зьвярталі ніякай увагі. І каб табе даводзілася паўтараць свае запытаньні па два ці па тры разы. Бо ў крамах цябе проста ня чуюць, альбо робяць выгляд, што ня чуюць.

Яшчэ бывае ўражаньне, што беларусы неяк перапалохана езьдзяць у грамадзкім транспарце. Напрыклад, у мэтро яны кучкуюцца ля дзьвярэй. Мажліва, яны мяркуюць, што яны ня змогуць выйсьці на сваім прыпынку. Ці можа, яны ўвогуле лякаюцца мэтро. Гэта вельмі дзіўна. Бо ў беларускім мэтро, дзякуй Богу, не было ніякіх тэрактаў. І ніякай пагрозы для беларуса, які спусьціўся пад зямлю ўвогуле не існуе.

А яшчэ ўражваюць беларускія гатэлі. У большасьці гатэляў застаецца савецкая мэбля, савецкае радыё на сьцяне. А яшчэ ёсьць уражаньне, што беларусы, мабыць, упэўненыя, што навукоўцы, яны дужа любяць карыстацца паслугамі прастытутак. Бо ёсьць такая гасьцініца "Акадэмічная". Гэта гатэль Акадэміі навук. І там званкі ад прастытук, з прапазыцыяй правесьці вечар з дзяўчынкаю раздаюцца кожную гадзіну. Можа, самыя разбэшчаныя людзі ў Беларусі -- гэта навукоўцы?" 

(Бартосік: ) “А зараз дамо слова Міхалу Анемпадыставу. Чаму людзі з усяго сьвету ня едуць у Беларусь?”

(Анемпадыстаў: ) “Я не вялікі спэцыяліст па турызму, але іх можна умоўна на тры катэгорыі разьбіць. Бабулькі-пэнсіянеркі, якія езьдзяць па ўсім сьвеце. І я думаю, што пры больш прыдатных умовах, яны б езьдзілі на Беларусь. Другая катэгорыя -- гэта сем’і, якія разам зь дзецьмі едуць адпачыць. Хутчэй за ўсё гэта будзе мора, курорт. І наўрадці яны будуць езьдзіць у Беларусь. І трэцяя катэгорыя -- гэта маладыя людзі, якія падарожнічаюць па сьвеце. І шукаюць прыгодаў і нейкіх сьвежых уражаньняў. Я думаю, што для трэцяй катэгорыі Беларусь можа быць цікавай, але ў сьвеце столькі цікавых краінаў, што наўрад ці Беларусь можа канкураваць. Зараз у Беларусі мала адбываецца моладзевых імпрэзаў. Яе цяжка знайсьці, моладзевую субкульутуру. Вяртаючыся да гэтых катогрый. Першая катэгорыя турыстаў, гэтыя бабулькі і дзядулькі. Для іх вельмі істотны маральна-псыхалягічны камфорт. Балтыйскія краіны, яны шмат гадоў ня маюць візавых адносінаў з заходняэўрапейскімі краінамі. А ў мінулым годзе балтыйскія краіны ўступілі ў Эўразьвяз. І менавіта пасьля таго, як яны ўступілі ў Эўразьвяз, туды значна больш стала прыязджаць гэтых бабулек-дзядулек. Проста як з ланцуга сарваліся. Здавалася, нічога не памянялася. У гэтым рэжыме. Але зараз гэта псыхалягічны фаткар. Што ўсё ж такі гэта Эўразьвяз. І гэта моцна паўплывала”. 

(Бартосік: ) “Канадцы Маргарыце Станэлік 20 гадоў. Зь іх апошнія 6 яна жыве ў Таронта. Пакінуўшы радзіму 14-гадовай дзяўчынкай, яна ўбачыла яе толькі сёлета. І, падобна на тое, радасьць сустрэчы хутка перайшла ў будзённыя параўнаньні двух сьветаў. Маргарыта кажа, што жыцьцё маладых канадцаў значна адрозьніваецца да жыцьця іхных беларускіх аднагодкаў”.

(Маргарыта: ) "Адрозьніваецца культурай, інтарэсамі, якія маюць маладыя людзі тут. Усе працуюць. Уся моладзь працуе ў Канадзе. Тут неяк больш з бацькамі, падьрымка бацькоў. Апранаюцца неяк больш выклічна. У Канадзе меней людзей зьвяртае ўвагі на моду, на адзежу. Адукацыя адрозьніваецца ад беларускай. Там многа вучаць думаць. Тут больш на запамінаньне. 

-- Што пасьля Вашай адлучкі ўразіла ў Беларусі?

-- Менск зьмяніўся. Цэнтра горада. Вельмі-вельмі чыста. Чысьцей, чым у Таронта. Мікрараёны, напрыклад Чыжоўка -- закінуты, дэпрэсіўны. Ніхто не сьмяецца. Сёньня ехалі ў мэтро. У людзей няма павагі адзін да аднаго. Неяк усё таўкуцца і таўкуцца людзі. У Канадзе такога ня ўбачыш. Ніхто не гаворыць "прабачце", "прабачце, калі ласка", "дзякуй". Няма такога. Там гэта заўсёды ў сэрвісе. Зусім іншыя адносіны да кліента". 

(Бартосік: ) “Расейка Юлія Філатава -- вельмі нетыповая прадстаўніца сваёй нацыі. Нарадзілася ў Самары, жыве ў Навасібірску, куды па доўгу бізнэсовай службы закінула мужа-беларуса. І вывучае ў Віленскім пэдунівэрытэце беларускую філялёгію. Прыемна зьдзіўляе, што доўгае знаходжаньне ў сталіцы Сібіры зусім не зьбядняе яе беларускі лексыкон.

-- Параўноўваючы Менск і Навасібірск, што першае кідаецца ў вочы пры гэтых параўнаньнях?

-- Што ў Менску чыстата. Орнунг, як кажуць немцы. Орнунг ва ўсім. Людзі іншыя. Людзі добрыя, на мой погляд, прыветлівыя. У Навасібе зусім іншыя людзі. У Менску няма пылу. Дрэвы зялёныя. Нават калі за рулём вадзіла тут, дык яны прытрымліваюцца правіл. У Навасібірску няма такога ўвогуле. Няма паняцьце "зялёнае сьвятло" ці "чырвонае".

-- Ты казала дрэвы зялёныя. А што ў Навасібірску яны сінія ці жоўтыя?

-- Напрыклад, трава ня косіцца. Няма такога паняцьця "касіць траву". Калі мы прыехалі, глядзім у вакно -- стрыгуць газоны каля кальцавой. Я адразу -- што няма чым заняцца? Там не стрыгуць, а тут... Усё гэтым беларусам патрэбна. Шмат што. Яшчэ ў Навасібе ўразілі адносіны да кабет. Кабеты гэта "сучьё". Яны павінны быць дома, працаваць. Не дазваляецца на самаходзе езьдзіць. Гэта "пасьцель", кабета.

-- А тут багіня.

-- Ня ведаю. Я была багіняй. Беларусы больш выглядаюць эўрапейцамі. Гэта ва ўсім бачна. Нават у паходцы гэта бачна. П'юць па-іншаму піва. І я сябе злавіла на думцы -- як добра, што яны ня ведаюць, як жывуць у Эўропе. Можна было б павесіцца. Калі б чалавек пабачыў хаця б, як жывуць у Менску, то, напэўна, вяртацца ў Расею ніхто б не захацеў".

(Анемпадыстаў: ) “Што такое турызм? Гэта куды-небудзь паехаць, паглядзець нешта новае і каб было цікава і прыемна. Калі гэта нецікава і непрыемна, гэта ўжо не турызм. Калі там будуць чэргі, хамства і абедзеныя перапынкі па дзьве-тры гадзіны, ніхто ня будзе езьдзіць у такую краіну. Нельга зрабіць з краіны турыстычную краіну. Бо нельга рабіць нешта для турыстаў. А можна рабіць нешта для сябе саміх. Калі нам самім будзе ўтульна ў гэтай краіне, калі мы самі па гэтай краіне будзем падарожнічаць у якасьці ўнутраных турыстаў, тады гэта будзе таксама цікава людзям з іншых краін. Калі мы паміж адпачынкам на Беларусі і іншым месцам выбіраем іншае месца, дзе больш утульна, больш зручна, больш ветліва, то сюды таксама ніхто не паедзе”.

(Бартосік: ) “Немалады паляк Аляксандар вельмі даўно жыве ў Амстэрдаме. Працуе на радыё. Нашу частку сьвету ведае выдатна. Але ў Беларусі ня быў ад савецкіх часоў”.

"Апрошні рэпартаж пра Беларусь быў у "Ле монд". Там такі рэпартаж, што тут дыктатура, жывуць няшчасныя людзі, усе на лужайках у парках п'яныя ляжаць у фрустрацыі. Канечне, такога я не чакаў, але нешта накшталт "у несвабоднай краіне жывуць несвабодныя людзі і яны няшчасныя". Вось такі стэрэатып. Прыехаў сюды і ўбачыў абсалютна свабодных людзей. Канечне, павінны быць і несвабодныя. Але я кантактаваў тут са свабоднымі людзьмі. Якія гавораць адкрытай моваю тое, што думаюць. А яшчэ агромнае, нечаканае, што мяне тут ударыла ў галаву нейкім сталінскім молатам, гэта нейкая капсула часу, "саенс фікшн". Вы павінны паставіць дзесяцімэтровыя сьцены вакол краіны і браць агромныя грошы за прагляд сталінскай архітэктуры ў натуральным выглядзе, 60-я блокі ў натуральным выглядзе. Шкада людзей, якія сярод гэтага жывуць і нічога ў іх болей няма. Гэта, канечне, шкада. Жыцьця ня бачу. Людзі чысьценькія, прычасаныя. А жыцьцё дзе? Гэта чыстата вар'ятні."

(Бартосік: ) “А, можа, сапраўды гэты амстэрдамскі паляк мае рацыю? І беларусам трэба захоўваць ды песьціць сваю сталінскую спадчыну, як галоўную турыстычную цікавостку -- усе гэтыя “лініі Сталіна”, забудовы 50-х гадоў ды стылізаваныя пад тую эпоху ліхтары і бэтонныя вазоны? Гаворыць Міхал Анемпадыстаў”.

(Анемпадыстаў: ) “Калі браць толькі камэрцыйны бок гэтай справы, мне здаецца, што значна перабольшана цікавасьць да такіх запаведнікаў. Можна ўявіць сябе беларускім турыстам. Ці паехалі б Вы ў Паўночную Карэю, каб паглядзець на сапраўдны запаведнік сталінскі? Наўрад ці гэта цікава. Гэта цікава паглядзець па тэлевізары, седзячы на канапе. А ехаць туды і акунацца ва ўсё гэта… Гэта не зусім турызм. Гэта для аматараў палітычнай экзотыкі. Але такіх людзей вельмі мала”.

(Бартосік: ) “Хто б там што ні казаў, а для беларусаў паняцьці блізкага і далёкага замежжа -- не пусты гук. Адна справа гутарыць с прадстаўніком суседняй краіны, і зусім іншая -- з усімі астатнімі замежнікамі. Нават самы імпэрыялістычна настроены расеец ведае, куды ён прыехаў. А вось слухаць заходнеэрапейца – для гэтага трэба мець шмат такту і невычэрпны запас ветлівасьці.

Бэльгіец Фрэд прыехаў у нашу краіну ў журналісцкіх справах. Ён аб’езьдзіў паўсьвету. Быў і ў Афрыцы, і ў Лацінскай Амэрыцы. Бачыў вайну ў Югаславіі і Чачэніі. І назіраючы, зь якім захапленьнем ён аглядае Менск, міжволі думаецца, што ехаў чалавек альбо на фронт, альбо ў канібальскія джунглі”. 

(Фрэд: ) “Гэта было для мяне сюрпрызам. Таму, што гэта была ўсходнеэ ўрапейская краіна, якую я ніколі ня бачыў. Вуліцы ў горадзе вельмі чыстыя, настолькі чыстыя, што нагадваюць швайцарскія. Многа прыгожых будынкаў, многа кветак. Нешта падобнае да Савецкага Саюзу. Але гэта, канечне, значна меншае за Савецкі Саюз. Людзі вельмі добрыя. Вельмі сьціплыя, вельмі дружалюбна настроеныя. Заўжды гатовыя дапамагчы. Калі гэтая краіна ня будзе ізаляваная, то гэта будзе фантастычнае месца для турыстаў. Тут вельмі шмат прыгожай прыроды, дзе можна адпачыць. А турыста пра гэта дасюль ня ведаюць. Галоўная праблема гэтай краіны -- гэта яе ізаляцыя. Калі я сюды ехаў, я думаў што знайду нешта тыпу старой Расеі. Але на маё зьдзіўленьне -- гэта ня так. Такія чыстыя вуліцы, дагледжаныя дамы. Гэта не падобна на старую Расею. Я думаў, што тут будзе бедная ўсходняя краіна, але яна значна менш бедная за Румынію”.

(Бартосік: ) “Заўжды кепска стрымліваю эмоцыі, калі чую ад заезных заходнікаў гэтае “олд раша”. Ужо хутка 15 гадоў, як Беларусь горда існуе на мапе сьвету, а ў іхных уяўленьнях нічога не мяняецца. Як быццам на Захадзе мапы не друкуюцца зь 1990-га году. Міхал Анемпадыстаў ніякай загадкі тут ня бачыць”.

(Анемпадыстаў: ) "Замежнікі-несуседзі, яны абсалютна ня ведаюць, што такое Беларусь. І розныя ўскосныя факты гавораць за тое, што яны ўспрымаюць нас даволі дрэнна. Натуральна, што яны людзі ветлівыя. І вы ніколі не пачуеце ад замежніка нейкі нэгатыў на адрас беларусаў. Але гэтыя іхныя прыемныя зьдзіўленьні па прыезду ў Беларусь, што ў вас тут "так добра мы не чакалі", яны сьведчаць пра тое, чаго яны чакалі.

У сучаснай Эўропе ня ўсе краіны ўжываюць назву "Беларусь" у дачыненьні да Беларусі. Калі ўзнікла Рэспубліка Беларусь, то іншыя краіны павінны былі прыняць гэтую назву. Але гэтага чамусьці не адбылося. Цікава, чаму? Багата краін пакінулі форму "белая Расія". І Нямеччына, і Галяндыя, і Данія. І натуральна, калі чалавек у сваёй мове ведаю краіну "Белая Расія", ён і успрымае яе, як частку Расеі. І растлумачыць чалавеку, што мы называемся "Белая Расія", але мы зусім ня "белая" і зусім не "расія", гэта складана. Гэта складана тым людзям, якія спрабуюць распавесьці нешта пра Беларусь і давесьці, што гэта іншая культура, іншая гісторыя і іншая краіна. Але я думаю, што тут больш нашай віны. Што мы не змаглі замацаваць тэрмін Беларусь".

(Бартосік: ) “А ці ня ёсьць цікавасьць сьвету да нас той самай лякмусавай паперкай нашага нацыянальнага аздараўленьня? І чым больш замежных гасьцей прыяжджае ў Беларусь, тым болей шанцаў у беларусаў стаць нармальнымі людзьмі? Як у вачах іншаземцаў, так і  сваіх уласных? Міхал Анемпадыстаў са мною ня згодны”.

(Анемпадыстаў: ) "Колькасьць замежнікаў пабольшала. Яны едуць у вайс русланд. А мы яшчэ самі не разабраліся, хто мы такія. А яны ўжо прыязджаюць з гатовымі сваімі ўстаноўкамі. І нам дапамагаюць разабрацца, што тут сапраўды вайс русланд. Самавар. А беларусы такія людзі, ім спрачацца складана. Ім прасьцей пайсьці на паваду. Калі нехта прыязджае з замежнікаў. "А ціпер прыглашаем на рускі чай". Чаму гэты рускі чай? Абсалютна незразумела. Людзі гатовыя падыгрываць гэтым стэрэатыпам. Спачатку трэба разабрацца самім беларусам, хто яны, якая ў іх сыстэма каштоўнасьцяў, што ім падабаецца, а што -- не. Арыентавацца ў сваёй гісторыі, больш-менш, хаця б. І вось тады яны могуць быць цікавыя сьвету. Пакуль гэтага не адбылося, то цікавасьць да Беларусі будзе цікаўнасьцю да рэгіёна Расейскай імпэрыі. І ў гэтым сэнсе мы будзем прайграваць перад расейскімі гарадамі, перад іншымі расейскімі рэгіёнамі".

(Бартосік: ) “Дык што такое Беларусь для свету? Няўцямная пляма на глёбусе? Незразумелая Белая Расія? Сталінскі атракцыён? Аазіс для апошняга пакаленьня савецкіх людзей?”

(Анемпадыстаў: ) "Беларусь ня самая горшая, але і ня самая лепшая. Ня самая прыгожая краіна. Бо ёсьць у той жа Эўропе, і ў нашых суседзяў месцы проста фантастычныя. Беларусь, яна, можа, як і самі беларусы, шэрая. Хаця шэры вельмі прыгожы колер. І ў ім таксама ёсьць шмат пазытыўных момантаў. Беларусь, яна вельмі далікатная ў сваёй прыгажосьці. І Беларусь цяжка раскусіць адразу. Адразу адчуць. І калі адчуеш гэты дух, і гэтую прыгажосьць, тады ўсё нармальна. І шмат людзей прыяжджаюць у Беларусь і ня могуць безь яе. Хварэюць на Беларусь. Трэба больш глыбока зірнуць і адчуць гэта ўсё".

МУЗ

Будзь я мэнэджэрам турызму, дык завабліваў бы замежнікаў у сёньняшнюю Беларусь ня сталінскімі запаведнікамі і не сумнеўнымі сафары ў Чарнобыльскай зонай, не чысьцінёй менскіх вуліц і ліцэнзіямі на адстрэл кабаноў, не нясьвіскім замкам і не падпольнай рамантыкай тутэйшых апазыцыянэраў, а тым, што называецца чысьцінёй жанру. Наш сёньняшні жанр – гэта абсурд. Пачынаючы ад загадаў правіцеля ўсімі сіламі разьвіваць турызм ва ўмовах, калі мы зьбіраемся канчаткова разарваць дыпляматычныя дачыненьні з Польшчай, а там і ўсім Эўразьвязам. Прыяжджайце, госьцікі дарагія. Адведайце краіну, сэрвіс якой пакажа вам, як вас тут чакаюць. Дзе ніхто вам толкам не растлумачыць, куды вы прыехалі і самае галоўнае – навошта. Вось наш сёньняшні сапраўдны эксклюзіў. А дадаць сюды тэатральны фэстываль імя Эжэна Ёнэска і літаратурныя чытаньні імя Джорджа Орўэла, аздобіць гэта праслухоўваньнем сэлектарнай нарады і наведваньнем лініі Сталіна і экскурсіяй у КГБ, праглядам БТ і сувэнірамі ў выглядзе кнігі скаргаў і прапановаў. Словам, шмат чаго можна прыдумаць. Галоўнае, адразу папярэдзіць, што едзе чалавек у краіну абсурду, дзе ў поўнай меры пазнаёміцца з гэтым жанрам. Ці шмат знойдзецца ахвочых? Думаю, пры добрай рэкляме па ўсім сьвеце – шмат, бо цяжка прыдумаць, дзе яшчэ абсурд існуе ў такім чыстым выглядзе. Што да нас саміх, дык такая турыстычная інтэрпрэтацыя нашай краіны і нас пазбавіць ад бясплённых развагаў пра тое, дзе мы жывем, які ў нас лад і што з намі будзе заўтра.