Такім чынам, у папярэдніх перадачах мы збудавалі схему беларуска-нямецкага суседзтва на працягу ўсёй гісторыі нашых дачыненьняў – ад найбольш блізкіх і людзкіх у часы Полацкага княства ў 13-м стагодзьдзі да, бадай, такіх самых сёньня. Адно што тады, у пракаветнай мінуўшчыне, за гэтым суседзтвам не стаяла ані ваенных кашмараў, ані вераломства нямецкай палітыкі, якое сёньня ператварылася ў такога псыхалягічнага чарвяка, што сядзіць недзе пад сэрцам і дае пра сябе знаць, калі мы гаворым ці то пра сердабольную нямецкую дапамогу чарнобыльцам, ці то пра нямецкі клопат аб беларускай дэмакратыі, ці то пра Нямеччыну – як самую жаданую для сучасных беларускіх эмігрантаў заходнюю краіну. Што ні кажы, а сядзіць гэты чарвяк недаверу пад нашай сардэчнасьцю пры ўсім жаданьні розуму ня зьвязваць тое, што было і тых, хто быў, з тым, што ёсьць, і тымі, хто ёсьць. “Пачакайце, хлопцы, немец яшчэ прыйдзе”, -- кажа вясковы дзед, устаўляючы свае тры капейкі ў размову маладых пра патрэбу Беларусі далучыцца да аб’яднанае Эўропы. І “немец” у яго гучыць нават ня страшна, а ўсеабдымна страшна. Як нейкая непрадказальная, вынішчальная і абсалютна безапэляцыйная прыродная зьява. Як цунамі. На паспалітым народным узроўні немец – большы нават за страх і вусьціш. Ён -- ледзьве не як пара году. Ва ўспамінах аднаго чалавека пра вайну мне сустрэлася такая фраза: “Неўзабаве настаў немец і нядаўнія калгаснікі вярнуліся ў сваю вёску”.

МУЗ

Вядома, што пасьля таго ідылічнага Полацкага пэрыяду ў дачыненьнях беларусаў і немцаў было шмат усяго – і войны, і замірэньні. Была нават і наша беларуская агрэсія супраць Нямеччыны. Гэтак, прынамсі, характарызуе гісторык Генадзь Сагановіч любімы ўсімі славянскімі народамі, а таксама літоўцамі Грунвальд. Сагановіч прыводзіць факты нашэсьця нашых у нямецкія землі – як палілі і рабавалі паселішчы, забівалі людзей – а ўрэшце робіць выснову пра стратэгічную нематываванасьць Грунвальду.
Так ці інакш, але і тады адносіны беларусаў зь немцамі можна было разглядаць як роўныя. Не было яшчэ гэтага чарвяка недаверу пад сэрцам. Ён зьявіўся ў той момант, калі роўнасьць была разбураная. Калі мы перасталі быць суб’ектам эўрапейскай палітыкі і як дзяржава былі падзеленыя паміж Нямеччынай і Расеяй.

МУЗ

З гэтага моманту немец ператварыўся для беларуса ў вераломнага захопніка, падобнага да цунамі, у недасяжнага для нас вырашальніка нашага лёсу, падобнага да пары году, а на ўзроўні асобнага прадстаўніка нямецкае нацыі – у чалавека кепскага, хцівага і несардэчнага. Пачынаючы з пазамінулага стагодзьдзя беларуская літаратура менавіта так апісвала немца. А Казімір Сваяк у сваёй казцы “Што Янка-ваяка казаў” у 1919 годзе падпісаў немцу прысуд: “Немцы -- старыя лгуны. Народ разумны, толькi горды, як люцыпар, а замест сэрца носiць у грудзях гной”. 

МУЗ

Пісаць немцам прысуды мы спрабуем здаўна – ад сваёй слабасьці, натарульна. Мы ня здольныя ніяк паўплываць на хітраспляценьні ўсемагутнай нямецкай зьнешняй палітыкі, таму схільныя прыпісваць ёй магічную сілу, непрадказальнасьць і вераломства ў дачыненьні да нас. Немец і Маскаль, не пытаючыся ў нас, распараджаюцца нашым лёсам -- ад часоў падзелаў Рэчы Паспалітай – у інтэрпрэтацыі Кастуся Каліноўскага, да часоў Ганса Георга Віка – у інтэрпрэтацыі Зянона Пазьняка. І ў першага і ў другога немец – недасягальны для нас, і таму адзінае, што мы можам, гэта выказаць сваю рашучую нязгоду супраць самога існаваньня гэтай геапалітычнай стыхіі. Маўляў, немец для нас – гэта заўсёды ўжо ў сілу прыроды сваёй – бяда.

Радыё Свабода. Вострая Брама. Глыбока схаваны ў душы недавер беларуса да немца мае даўнюю гісторыю і сфармаваўся задоўга да мінулае вайны. На чым ён трымаецца сёньня?

Паміж нашых суседзяў ёсьць шмат краінаў, няроўных з намі, а такога вось чарвяка недаверу пад сэрцам у дачыненьнях зь імі няма. Возьмем агромністую і непрадказальную Расею. Тут мы навучыліся пераадольваць свой недавер да яе, прыкідваючыся ейнаю часткаю. Калі цяперашні кіраўнік заяўляе, што беларусы – большыя расейцы за саміх расейцаў – гэта тое самае, як у показцы пра зайца, які кажа ваўку, а найперш – сабе самому, што мы зь мядзьведзем – самыя дужыя ў лесе. Сказаць так пра немцаў беларусу не выпадае. Альбо возьмем Польшчу. З палякаў у нас часьцяком падкепліваюць – такі ў гэтым выпадку абраны спосаб самасьцьверджаньня, таксама ж непрыдатны да немцаў. Украіну мы проста імкнемся не заўважаць, і яна да апошняга часу адказвала нам узаемнасьцю. Зрэшты, і мелі мы ў эўрапейскіх справах роўныя галасы, дарма што Ўкраіна ў пяць разоў большая. Францыя і Англія, Швэцыя і Італія – занадта далёкія, аж на тым канцы вёскі суседзі, каб у нас сфармаваліся нейкія адмысловыя адносіны. Амэрыканцы ў параўнаньні зь немцамі занадта стракатыя, нават ужо з выгляду рознакаляровыя, каб уяўляліся нам такім вось маналітным цунамі. Словам, беларуска-нямецкія дачыненьні аб’ектыўна не такія, як зь іншымі. З нашага боку ў іх прысутнічае глыбока затоены недаверам.

Зьміцер Бартосік у сёньняшняй перадачы працягвае абмяркоўваць гэтую тэму з дасьведчанымі ў беларуска-нямецкіх дачыненьнях людзьмі.

Бартосік: 

Нямеччына -- краіна большая за Беларусь. Па плошчы. У два разы. Па колькасьці насельніцтва. У восем разоў. Па эканамічным патэнцыяле і ўплыву. Падлічыць немагчыма. Але магчыма ўявіць. Напэўна гэтая велічыня прапарцыйная нашаму няведаньню Нямеччыны і нашай нецікавасьці да яе.  

МУЗ

Памятаецца, Стэфан Жэромскі ў рамане “Верная рака” вуснамі аднаго з герояў выказвае такую думку. Маўляў, незайздросны лёс тых народаў, якія апынуліся паміж Нямеччынай і Расеяй. Ці застаецца яна актуальнай у сёньняшнім дні? Гаворыць першы пасол незалежнай Беларусі ў Нямеччыне Пётра Садоўскі.

Садоўскі.

“Немцы нам менш небясьпечныя, чым расейцы. Чаму? Таму, што яны нам блізкія суседзі і яны нам блізкароднасныя па культуры. Культуралягічна нам немцы большыя сябры, чым расейцы, таму, што гэта шматколькасная нацыя, яны нас могуць паглынуць. Той самай папсой і ўсім гэтым постмадэрнісцкім сёньняшнім начыньнем. Немцы ў гэтым сэнсе для нас акно ў Эўропу. Таму што немцы – эўрапейцы вельмі сіметрычныя, гарманічныя. Празь немцаў можна разгледзець усю Эўропу лепш, чым праз французаў. І для нас немцы не небясьпечныя.”

МУЗ

Ці можна назваць людзей, якія глядзяць маскоўскія тэлеканалы і слухаюць расейскую папсу русафіламі? Думаю, што не. Як і тых, хто спажывае гамбургеры з “Кока-колаю”, не назавеш улюбёнымі ў Амэрыку. Мастак Артур Клінаў называе сябе германафілам. І распавядаючы пра сваю гіторыю любові да Нямеччыны, не хавае сваёй крыўды.

Артур Клінаў.

“Калі казаць пра мяне, то ў маладосьці і юнацтве для мяне існавала дзьве вялікіх культуры, ная якіх я, можна сказаць, выхоўваўся. Гэта антычная культуры і вялікая, можна сказаць, клясычна нямецкая культура. І для мяне нямецкая філязофія, літаратура – гэта былі рэчы, празь якія  я прайшоў, якія для мяне былі вельмі важныя. Але, як кажуць, жыцьцё чалавека – гэта шлях пэўных дасягненьняў і пэўных расчараваньняў. І можна сказаць, што пэўнае маё германафільства, а я магу сказаць, што я быў германафілам, безумоўна, на жаль, сёньня троху выглядае ў такой сітуацыі расчараваньня. І зьвязана гэта ўсё з той пазыцыяй, якую апошнія гады заняла Нямеччына да Беларусі. 

МУЗ

Ні для кога ні сакрэт, што палітыка Эўропы фармуюць дзьве краіны – Нямеччына і Францыя. Гэта рэальнасьць. Яны найбольш уплывовыя эўрапейскія краіны. І ў пэўнмы сэнсе палітыку Эўропы апошнімі гадамі ў стаўленьні да Беларусі, канечне, у вялікай ступені фармавала Нямеччына. І палітыка гэтая, на жаль, калі яе сфармуляваць вельмі спрошчана – гэта чаканьне пакуль яна рассмокчацца. Гэта погляд на Беларусь, як на нейкую недарэчнасьць, якая невядома навошта і як зьявілася. Нейкі кур’ёз прыроды, палітычны кур’ёз. І чаканьне таго, што гэты кур’ёз зьнікне. Рассмокчацца ў неабсяжных расейскіх прасторах. І за гэтым у влікай ступені стаяла Нямеччына. На жаль. І з гэтага пункту гледжаньня я разгляджаю сітуацыю, сёньняшні поглояда на Нямеччыну ў вельмі значнай часткі беларускай інтэлектуальнай эліты… На жаль, гэта вельмі папсавала стаўленьне да Нямеччыны. 

МУЗ

Пётра Садоўскі лічыць падобныя крыўды беспадстаўнымі. І прычыну такога стаўленьня бачыць зусім не ў Нямеччыне.

Садоўскі.

“Я ня надта згодны з тымі, што кажуць, што немцы, як бы, ня надта падтрымліваюць усё. Я ведаю, што ёсьць брашура, выпушчаная з нагоды 10-годзьдзя існаваньня дыпляматычных сувязяў паміж новай Беларусьсю і Нямеччынай, і тым прыводзіцца лічба, што немцы ўклалі такую суму ў Беларусь, якую ніхто ня ўклаў. Разам з тымі грантамі для грамадскіх арганізацый і супрацоўніцтвам на ўзроўні дзяржаўным. У адрозьненьне, можа быць, ад Штатаў, можа быць, ад Польшчы, можа быць, ад Чэхіі, Швецыі. Немцы, яны ўсё ж рэальныя палітыкі і ў іх меньш рамантызму. Я ня згодны, што немцы мала ўкладаюць, а другое… Яны як бы, вы сказалі, ня бачаць Беларусь нейкай краінай. Ну што ж. Той жа самы амбасадар Фрык заўважыў два пратубэранцы. З боку беларусаў. Абарона Курапат і змаганьне беларускага ліцэя. Гэта сапраўды, такія дзьве падзеі, дзе да канца пайшлі. Калі б нашы прадпрымальнікі, якія цяпер бастуюць, не казалі, што “памешчыкі дрэнныя, а цар – добры”… І як напісала “Наша Ніва” “Гуканьне прэзідэнта”. Вось каб яны не гукалі прэзідэнта, а прыйшло іх там сапраўды разоў у дзесяць больш, і яны нешта там праламілі, нешта зрабілі, тады, мусіць, гэта быў бы трэці пратуберанц. Але пакуль ён намячаецца, ды “пух”, як пузыр лопаецца. Ну дык што ж рэальным палітыкам зь Нямеччыны заўважаць?”

МУЗ

Лявон Баршчэўскі гатовы таксама фактамі падмацаваць свой адказ на пытаньне – ці варта беларусам наракаць на немцаў за нецікавасьць да Беларусі і няўдзел у беларускім лёсе. 

Лявон Баршчэўскі.

“Сітуацыя крыху мяняецца і зьяўленьне на мапе сьвету такой краіны, як Беларусь, яно не прайшло незаўважаным. Прынамсі, скажам, не параўнацца ні зь кім, як зацікавіліся нямецкія гісторыкі і палітолягі беларускай сітуацыяй за апошнія дзесяць-дванаццаць гадоў, было напісана вельмі многа. Ды і традыцыя была. Першыя кніжкі на Захадзе пра Беларусь, як асобную адзінку, пісаліся заўсёды ў Нямеччыне. Гэта была і Егера(?) праца 1919-га году, і потым праца Энгельгарта(?) часоў Другой сусьветнай вайны. У культурніцкім сэнсе якраз немцы імкнуліся асэнсоўваць Беларусь, як тэрыторыю, як нейкую культурніцкую зьяву. У гэтым сэньсе яны былі лепшыя за нашых безпасярэдніх суседзяў, якія ўвесь час імкнуліся прысабечыць яе. Не заўважаць яе адметнасьцяў, асаблівасьцяў. Я маю на ўвазе ў першую чаргу расейцаў і палякаў. У гэтым сэнсье сярод такога, можа быць, тонкага слоя асяродзьдзя, але канцэпт Беларусі прысутнічаў. Ізноў такі, калі мы, колькі мне давялося па замежжах езьдзіць, па бліжэйшых, усё такі ў кнігарні нямецкай можна знайсьці хаця б размоўнічак беларускай мовы. Ні ў чэшскай, ні ў польскай зараз ня знойдзеш. Урэшце рэшт, гэта капітальны падручнік гісторыі сумесна створаны гісторыкамі некалькіх краін. Нічога ў бліжэйшых заходніх краінах падобнага не было зроблена. Таму ў нямецкай прасторы мы ўсё ж такі прысутнічаем. Гэта не француская, ні нідэрландская. І нават не італьянская прастора.

МУЗ

А ці ёсьць у гісторыі, далёкай ці блізкай, прыклад ідэальнага суседзтва Беларусі і Нямеччыны? Той прыклад, які можна было б узяць за ўзор для сёньняшняга дня? Вось, што на гэты конт думае спадар Садоўскі.

Садоўскі.

“Бярыце, чытайце “Гісторыю Крыўскай кнігі” Ластоўскага і знайдзіце там недзе ў першай-трэцяй кніжцы дамовы Полацка, Віцебска з Рыгай, з Гоцкім берагам. Наколькі я памятаю там недзе ў 13-, 14-м стагодзьдзях, да сярэдзіны 14-га было заключана каля  20-іц дамоў паміж беларускімі местамі з Гоцкім берагам. Калі паглядзець на прозьвішчы, там былі нмцы з Поўначы Германіі, зь сярэдзіны Германіі. Так можна было б сёньня будаваць свае адносіны. Сапраўды, Беларусь – транзітная тэрыторыя. І ўсё гэта тады ўжо было. Жылі купцы, яны раўняліся на права наша, але судзіліся па праву нямецкаму. Было так званае штабельнае права. Гутарка ішла пра тое, дзе там тавары складаюць, як яны прадаюцца, хто можа купляць, хто ня можа купляць. Дазвол на пакупку тавараў у Віцебску, Полацку павінны былі атрымліваць Ноўгарад, Пскоў. Гэта лічылася замежжа. Кірмашы, калі можна было прадаваць тавары ўраздроб, дазваляліся два разы на месяц. Усё было расьпісана. Былі мытныя ангары. Тавары маглі захоўвацца пры цэрквах. Або нават у цэрквах. Былі духоўныя асяродкі нямецкія. Немцы жаніліся з нашымі, у немцаў працавалі нашы наёмныя службоўцы. Усё гэта было. І вось тады немцы праводзілі тую, рэальную палітыку, якую яны хочуць праводзіць.”

МУЗ

Артур Клінаў лічыць, што Нямеччыне і Эўропе не заўважаць нас доўга ня ўдасца.

Клінаў.

“Але сітуацыя ў прынцыпе не такая пісэмістычная, якая была яшчэ пару гадоў таму. Эўропа і Нямеччына доўга назіраючы на гэты працэс рассмоктваньня… А Беларусь та і ня хоча рассмоктвацца. І наадварот, яна ня тое што не рассмоктваецца, проста стаіць на самым парозе аб’яднанай Эўропы і корчыць пагрозьлівыя рожы. І Нямеччыне, і эўрапйцам. І невядома, чым гэта корчаньне яшчэ скончыцца. Краіна рэальна не жадае ні зьнікаць, наадварот, яна жадае быць сур’ёзным раздражняльнікам, фактарам у эўрапейскай палітыцы. І таму, натуральна, Эўропа пачынае глядзець на гэтую рэальнасьць абсалютна інакш. Яна пачынае разумець, што яна нікуды ня дзенецца. І што нейкую пэўную палітыку, стратэгію да Беларусі трэба ўсё ж такі знайсьці. Бо Эўропа ня мела ніякай стратэгіі да Беларусі. Яна зараз пачынае яе шукаць. Вельмі шкада. Бо, безумоўна, Нямеччына вельмі сур’ёзная краіна ў эўрапейскім кантэксьце. І для Беларусі было б файна мець у Нямеччыне партнера і, прынамсі, мець зь імі добрыя стасункі і кантакты.”

МУЗ

Раўнапраўныя і ўзаемавыгадныя дачыненьні паміж нашымі дзяржавамі. Адкінуўшы ў бок дыпляматычныя формулы і ветлівасьці, спрабую ўявіць узаемавыгадныя адносіны паміж вестфальскім баўэрам і петрыкаўскім калгасьнікам, паміж “Люфтганзай” і “Белавія”, паміж кампаніяй “Мерсэдэс” і менскім мотавелазаводам. Якія тут, да д’ябла, могуць быць раўнапраўныя і ўзаемавыгадныя. Паслухаем Пётру Садоўскага.

“Я назаву два ключавыя словы. Макраінтарэс і мікраінтарэс. Гэта тэрміны з геапалітыкі. Каб адказаць пра нас, давайце паглядзім на Бельгію. Што такое Бельгія? Гэта, як кажуць, частка сэндвіча паміж Францыяй і Нямеччынай. Маленькая Бельгія вырашыла, што ёй вельмі выгадна быць часткай сэндвіча. Яна знайшла сваю шэлку. Як прусак утачылася. І фінансавыя, і эканамічныя адносіны маракуе будаваць так, каб выкарыстаць тое і тое… Гэта такі невялічкі паразіт. Кожная малая краіна павінны разумець, што яе макраінтарэсы павінны быць у адпаведнасьці зь мікраінтарэсамі вялікіх дзяржаваў. Малая дзяржава, яна павінна заўсёды прыстасоўвацца. І тут, я скажу страшную рэч, палітыка малых дзяржаў павінна быць цынічнай. Яны не павінны кожны раз, як у нас наш кіраўнік дзяржавы памыкаецца камэнтаваць усякія вялікія падзеі. Ну дзе там Моську брахаць на слана? Гэта “моська” павінен будаваць нармальныя дэмакратычнае, людскае жыцьцё ў сябе, выкарыстоўваць сітуацыю. Недзе ўшчэмлівацца, як ушчамілася Бельгія. Дыпляматчына можна, канечне, гаварыць, што вось, мы партнёры, мы будуем на выгадных умовах… Усё гэта так. Але зь вялікага, па Гамбургскаму рахунку, геапалітычнага пункту гледжаньня, я б сказаў, што тут нельга гаварыць пра такія адносіны. Таму, што немцы без нас можа жыць…”

Вострая Брама

Сёньняшнія суразмоўцы Зьмітра Бартосіка, напэўна, як і большасьць сучасных беларусаў, ставяцца да немцаў неадназначна. Напачатку перадачы гэтую неадназначнасьць я назваў недаверам, які зьявіўся ў нашых дачыненьнях у той самы момант, калі мы перасталі быць роўнымі, калі нашы продкі страцілі свой голас у эўрапейскіх справах, а немцы разам з расейцамі пачалі распараджацца нашым лёсам. Важна тое, што некалі гэтага не было і што сёньня мы спрабуем намацаць і аднавіць менавіта той колішні тып дачыненьняў, які існаваў у Полацкі пэрыяд нашай гісторыі. З нашага боку гэта стала магчымым толькі цяпер, калі мы за стагодзьдзі вынішчэньня так і ня зьніклі з геапалітычнай арэны сьвету і зноў набылі свой голас. Зь нямецкага боку таксама адбыліся зьмены. Немцы пасьля другой сусьветнай вайны перасталі быць імпэрскай нацыяй.

МУЗ

Гаворачы пра немцаў, я ўвесь час кідаю вокам на расейцаў, на таго маскаля, які, паводле Каліноўскага, разам зь немцам прынес беларускаму народу найбольшыя крыўды ў гісторыі. Расея сваіх імперскіх амбіцыяў не пазбылася і па-ранейшаму ставіцца да нас як да сваіх сатэлітаў. Беларуска-расейскі саюз выглядае карыкатурна, існуе толькі на паперы і толькі для таго, каб служыць падпоркаю цяперашняму палітычнаму рэжыму ў Беларусі. Расея застаецца непрадказальным суседам – ніхто ня ведае, што зь ёй будзе і як яна стане паводзіць сябе праз пяць ці нават праз тры гады. Расея па-ранейшаму як прыродная стыхія, як цунамі, як атмасфэрная зьява. Што да Нямеччыны, дык яе паводзіны мы ўжо можам прадказаць. Да прыкладу, можам быць пэўныя, што ў агляднай пэрспэктыве новай нямецкай агрэсіі і новай бяды для нас ня будзе. Бо мы ведаем галоўную прычыну, якая ў ранейшыя гістарычныя часы ператварала нібыта адукаваную і выхаваную эўрапейскую нацыю ў жахлівую стыхію. Калі культурны быццам бы народ, які даў сьвету найлепшую літаратурную, музычную, філязофскую клясыку ператвараўся ў батальёны дзетазабойцаў і рабаўнікоў. Сёньня такой прычыны, каб немцу стаць нацыстам, няма. Але гэта ўжо тэма іншае гаворкі і ігншае перадачы.

Сучасны беларус гаворыць пра немца як пра суседа, партнэра ці сябра. Але ў кантэксьце гэтых словаў прысутнічае недавер. Прычына яго ня толькі ў нашай нацыянальнай памяці пра падзеі мінулае вайны. Глыбока схаваны ў душы недавер беларуса да немца мае даўнейшую гісторыю. На чым ён трымаецца сёньня?

Клінаў: Гэта погляд на Беларусь, як на нейкую недарэчнасьць, якая невядома навошта і як зьявілася. Нейкі кур’ёз прыроды, палітычны кур’ёз. І чаканьне таго, што гэты кур’ёз зьнікне. Рассмокчацца ў неабсяжных расейскіх прасторах.

Пётра Садоўскі, Лявон Баршчэўскі, Артур Клінаў і Зьміцер Бартосік у новай перадачы Вострая Брама працягваюць гаворку пра тое, хто для нас немцы.