Хто для нас немцы? Сябры ці ворагі, суседзі альбо чужынцы? У мінулай перадачы на гэтую тэму, якую мы разглядаем у зьвязку з 60-мі ўгодкамі сканчэньня другой усясьветнай вайны гісторык Генадзь Сагановіч казаў пра найлепшы пэрыяд беларуска-нямецкіх дачыненьняў – пра добрасуседзтва старажытнага Полацка і Рыгі ў 13-м стагодзьдзі. Чаго тады не было паміж двума бакамі, дык гэта цяжкага грузу войнаў і крыўдаў, безь якіх сёньня адказаць на пытаньне “Хто для нас немцы?” немагчыма. Тым ня менш, выснова ў той папярэдняй перадачы была такая – адносіны беларусаў да немцаў, якія сфармаваліся ў той пракаветны Полацкі пэрыяд нашай мінуўшчыны, па вялікім рахунку не зьмяніліся. Прычым гаворка ідзе не пра адносіны палітыкаў ці культуролягаў, а пра масавыя стэрэатыпы. Не зьмяніла гэтыя стэрэатыпы і мінулая вайна. Ці таму, што часу мінула дастаткова, каб загаіліся раны, ці таму, што скончылася ўзьдзеяньне савецкай прапаганды, якая прадстаўляла нам немца толькі як спрадвечнага ворага. У сёньняшняй перадачы мы пашукаем пацьверджаньня гэтай высновы як у паспалітых беларускіх людзей, так і ў тых, хто прафэсійна аналізуе гэтую сытуацыю.

Хто для нас немцы? Шчыра кажучы, ня кожны адразу стане адказваць на такое пытаньне. І каб не займацца доўгім растлумачэньнем Зьміцер Бартосік пачаў сваё дасьледаваньне з вулічнага апытаньня непадалёку ад нямецкага пасольства ў Менску. 

МУЗ

“Ахтунг! Ахтунг!” Штырліц і Мюлер. “Хэндэ хох!” Чорны мундзір са свастыкай. Аўтамат “шмайсэр”. Партрэт фюрэра і гукі маршаў. Вось той асацыятыўны шэраг, якім міжволі адгукаецца мая сьвядомасьць на простае слова “немец”. Ня думаю, што я такі адзіны сярод тых, чыё дзяцінства прыйшлося на 70-я гады. Савецкае выхаваньне, кінематограф і літаратура папрацавалі ў гэтым напрамку на славу. Колькі штампаў было ўбіта ў нашыя мазгі. Напрыклад, нямецкая гаворка нязьменна называлася “брэхам”. Немец для нас мусіў быць ворагам. Хцівым, моцным і, перш за ўсё, -- адвечным. І стоячы сёньня на вуліцы Захарава ў Менску, каля нямецкай амбасады, я задаю людзям простае пытаньне “Хто для беларусаў немцы?” 

Людзі.

“Можна сказаць, што суседзі і партнёры.”
“Суседзі. Суседзі і партнёры. Таму, што вельмі многа сумесных фірм нямецка-беларускіх. І вельмі многа гісторыя зьвязвае немцаў з намі. Многа нашых грамадзян зьязджае ў Нямеччыну, працуюць там.”
“Воргі. А зараз Вы маеце на ўвазе? Зараз не атрымліваецца. Проста нацыя такая ёсьць. І ўсё. Ніякага стаўленьня негатыўнага няма.”
“У дадзены момант яны ня ворагі. Яны гуманітарную дапамогу аказваюць. З намі гандлююць. І абмен культурны, нашы там удзельнікі мастацкай самадзейнасьці езьдзяць. І яны асудзілі. А Расія ў асобе Савецкага Саюза перад прыбалтамі не прабачылася і не асудзіла. Правільна я кажу?"
“Зараз яны суседзі і партнёры. Па Эўропе. Зараз мы іх прасьцілі і тыя пакаленьні, якія ваявалі, яны аджываюць сваё.”
“Толькі не настаўнікі. І наконт партнёрства мне цяжка сказаць. Чаму? Таму, што прайшло досыць шмат часу, пасьля таго, як мы іх перамаглі. Я ў тым ліку. Таму я лічу, што яны як бы партнёры ўжо цяпер. Але не настаўнікі. Ні ў якім разе.”

Вострая Брама. Да 60-х угодкаў заканчэньня мінулай вайны мы гаворым пра немцаў, якімі яны былі для нас на працягу гісторыі і якія зараз.

Дарэчы, пра настаўнікаў. Гэтая роля немцаў пачынаецца таксама з Полацкага княства, з 13-га стагодзьдзя, калі немцы, што дасягнулі большага поступу ў рамёствах, гандлі і адукацыі перадавалі свой досьвед нашым продкам. Прычым такая практыка Полацкім пэрыядам гісторыі ня скончылася. Яна стала практыкай нашага суседзтва на ўсю гістарычную пэрспэктыву. Але сёньня мы маем псыхалягічную перашкоду для таго, каб назваць немцаў настаўнікамі. Калі суседзямі мы іх назваць ужо можам, бо перажылі савецкую прапаганду, дык настаўнікамі яшчэ не, бо яшчэ не перажылі досьвед мінулае вайны.

Працягвае Зьміцер Бартосік.

МУЗ

Першы пасол незалежнай Беларусі ў Нямеччыне спадар Пётра Садоўскі ведае гэтую краіну, можа, як ніхто іншы. І па адказ на пытаньне, хто для нас немцы, я зьвярнуўся да яго невыпадкова. Бо ўпершыню ў сваім жыцьці спадар Садоўскі ўбачыў узброенага немца не ў кінафільме.          

Пётра Садоўскі.

“Немец усё ж такі нешта ня наша, незразумелае. Праўда? Трошкі нейкі дзіўнаваты феномен, дзіўнаваты чалавек. Па-расейску сказалі б “странный”. Я вось тут адразу хацеў бы сказаць пра этымалёгію, пра асацыяцыі, якія ўзьнікаюць у нас, калі мы чуем расейсае слова “странный” і нашае слова “дзіўны”. Ёсьць асацыятыўны слоўнік расейскай мовы і там вакол слова “странный”  42 словы, якія прыйшлі ў галаву расейцу, калі ён яго пачуў. І каля слова “дзіўны” таксама шмат слоў. Але вакол “странный” усе значэньні са знакам “мінус”. А ў беларуса каля слова “дзіўны” ў васноўным “плюс”. І вось наша ўспрыманьне немцаў адрозьніваецца ад успрыманьня немцаў расейцамі. Яны ў нас з больш станоўчым знакам.”

“Я належу да генэрацыі, якая памніць немцаў яшчэ часоў Другой усясьветнай вайны. Я памятаю, як немцы прыйшлі, я памятаю, як немцы ўцякалі. Я з 39-га году, хаця пішуся 41-м. І я бачу гэтых немцаў перад сабой. Але я забег наперад. Першае ўяўленьне майго пакаленьня пра немцаў – гэта яшчэ з таго часу, калі мы былі савецкімі. Калі мы чыталі “Абломава” пра Штольца. Калі мы з расейскай літаратуры бачылі нейкіх немцаў. Якіх немцаў? Што яны штукары, майстры, акуратныя, арганізаваныя людзі, абложна працуюць. Разам з тым, яны тупаватыя. Не разумеюць шырыню славянскай душы. Як кажуць, што рускаму добра, то немцу -- сьмерць. Вось такіх немцаў мы памятаем.” 

Музыка.

“Натуральна, мы ўсе, маё пакаленьне знаходзіліся і дагэтуль часткова знаходзімся пад уплывам таго, што немцы гады, што яны палілі нас, білі, бралі ў палон. У мяне, у вёсцы Забораўна ха адзін дзень забілі агнямётам, спалілі 16 мужчын Садоўскіх. Гэта я не магу з галавы выкінуць. Але разам з тым, я памятаю немца, які мяне пашкадаваў і сям’я наша засталася жывая. Я ня буду расказваць дэталі. У школе пасьля вайны мы вучылі напамяць на ўроках беларускай літаратуры верш Кандрата Крапівы. Калі дазволіце, працытую. Бо маладыя яго ня ведаюць.

Янка і Карла суседзі былі.
Розныя сьцежкі іх змалку вялі. 
Янка вучыўся жыцьцё будаваць.
Карла вучыўся людзей забіваць.
Янка абсушваў абшары балот.
Карла, як сыч, пазіраў цераз плот.

Ну, карацей, гэтае суседства закончылася тым, што беларус трахнуў па лбе гэтаму немцу і кажа: “Зямлі захацеў ты? Дык на вось, бяры. І вылезьлі вочы з арбіт немчуры”. Вы запыталіся, ці яны нашы суседзі. Вось такое суседства нам прапаведвалі. У той жа час, людзі, якія сутыкаліся зь немцамі на вайне, людзі аналітычныя, людзі з экзістэнцыялізмам у галаве, я перш за ўсё маю на ўвазе Васіля Быкава, яны пісалі пра тое, што немцы былі добрыя ваякі. Нашы перамагалі, але ж прапорцыя была адзін да васьме, нешта такое. Падобна так, як з фінамі ваявалі. І я скажу, ня ведаю, ці гэта слухачам, асабліва старэйшым спадабаецца, усё ж такі найлепшы ас Другой Усясьветнай вайны быў немец Хартман, які зьбіў 343 самалёты. Пакрышкін – 62. Канечне, іншы ўлік, усё іншае, першыя напалі і гэтак далей. Але тым ня меньш, Хартман ёсьць… яго ведаюць ва ўсім сьвеце. Добрыя былі ваякі.”

Слова “немец” гучыць аднолькава шмат у якіх славянскіх мовах. Але беларускі “немец” усё ж адрозьніваецца ад расейскага. Чым? Паслухаем мовазнаўцу Лявона Баршчэўскага.

Лявон Баршчэўскі.

“Калі зазірнем у частотны слоўнік беларускай мовы, то слова “немец” уваходзіць у колькасьць ста сямідзесяці самых ужываных слоў у беларускай мове паводле слоўніка Супруна і Мажэйкі. Натуральна, гэта невыпадкова. Таму, што прысутнасьць немца, прычым, ня толькі ў вузкім сэнсе, у нашай гісторыі, у нашым фальклоры, калі хочаце, яна значная. Заўважная. Этымалёгія слова немец, яна ідзе ад “нямы”. Нямы той, хто нешта мычыць, гаворыць ня так зразумела. І немец заўсёды асацыяваўся, быў блізкі да “чужынец”. Той хто прыйшоў чужы, якога цяжка зразумець, у тым ліку, што ён ад нас, беларусаў, хоча. Зьбіральнае значэньне слова “немец”, гэта ўвогуле, тое… тая навала, якая прыйшла, і таксама невядома, што ад яе чакаць і ал яе ці хавацца, ці што яшчэ рабіць. Гэта прысутнічае таксама ў падсьвядомасьці беларуса. З тым, аднак, што адбывалася ў нашай гісторыі, вядома, што немцы не былі адзінымі і тымі, хто асацыяваўся, як чужынец. Тым ня меньш, яны відавочна стаяць на першым месцы. І адсюль гэтая нейкая прысутнічае ў думках, прысутнічала, прынамсі, у думках паспалітага чалавека, беларуса, што немец – гэта чужы.”

А зараз давайце ізноў на хвіліну вернемся  на вуліцу перад нямецкай амбасадай. 

Людзі.

“Я думаю, што і партнёры і суседзі. Ворагі – гэта ўжо ў мінулым. Ня ўсе немцы ворагі былі. Я была маленькая, калі яны тут былі ў Менску. Усё гэта бачыла. Павешаных на кожным слупе, раніцай прачнешся. Такое было. А цяпер што? Яны папрасілі прабачэньня. Нашым многім таксама трэба папрасіць прабачэньня. Таму, што ў нас таксама многа было ўсялякіх казусаў у жыцьці. ГУЛагі сталінскія. У чымсьці яны, можа, нам і настаўнікі. Як і мы ім. Таму, што людзі вучацца адзін у аднаго чамусьці.”
“Партнёры і суседзі.”
“Суседзі.”
“Немцы на сёньняшні момант і партнёры, і суседзі. Але ніяк ня ворагі”.
“На нашую думку не засталіся яны ворагамі ні ў якім разе. Вельмі прыемныя людзі. Амаль што ўсе мае сяброўкі, якія пабывалі ў Нямеччыне гавораць, што вельмі прыемныя людзі. Яны ні ўякім разе не засталіся ворагамі.”
“Калі ёсьць магчымасьць яны нам дапамагаюць. Я ведаю дакладна, што сюды ідуць медыкаменты. І нейкае абсталяваньне для нашых жа дзяцей хворых.”
“Добрыя суседзі. Я так лічу. Мы абменьваемся нейкімі шмоткамі. Машыны ў нас паўсюль нямецкія. Што ж? Добрыя людзі.”
“Суседзі.”
“На маю думку? Супернікі. Чаму… На мой погляд любая краіна супернік.”

Памятаю, як у расейскім Ніжнім Ноўгарадзе, у якім я правёў сваё дзяцінства, настаўніца паказвала нам месца ў гарадзкім парку, дзе некалі ўпала адзіная нямецкая авіябомба. Нікога, дарэчы, не забіўшы. Але нам той сьлед падносіўся, амаль як незгоенная рана вайны, шнар на целе роднага гораду. Пры гэтым я ўпэўнены, што на ніжагародзкай вуліцы, па якой ніколі не хадзілі ніякія акупанты, я наўрад ці б пачуў ад людзей, што немцы – нашы суседзі. У адрозьненьне ад той вуліцы, дзе некалі стаялі нямецкія шыбеніцы. Няўжо ад крыўды не засталося і сьледу? Няўжо рана беларуская загаілася? Адказвае Пётра Садоўскі.

Садоўскі.

“І вось вырасла новае пакаленьне. Гэта людзі прыблізна равесьнікі Чарнобыля, Чарнобыльскай катастрофы. Мне узгадваецца апытаньне, якое было праведзена гады тры назад сярод дзяўчат, якія хацелі б выйсьці замуж за замежніка. І не першым месцы па прывабнасьці стаялі немцы. Чаму? Яны дамавітыя, яны не пустадомкі. Яны акуратныя. Яны такія, якога б мужа хацела мець беларуская дзяўчына. Апошнія гады, праўда, гэта трошкі ня так. Немцы ўсе пераходзяць на шлюбныя кантракты, нашы дзяўчаты часам працуюць, як хатнія гаспадыні. Ні на дзяцей, ні на маёмасьць права ня маюць.”

“Гэты прыклад са шлюбамі, які я прывёў, ён дэманструе проста агульныя адносіны нашай маладзейшай генэрацыі да немцаў. Мне здаецца, што ўжо ўзгаданы Чарнобыль – гэта таксама падзея, якая нашмат зблізіла немцаў зь беларусамі. Вядомыя ўсе гэтыя нямецкія ініцыятывы. Аздараўленьне дзяцей, гуманітарная дапамога. Я б нават узгадаў кніжку прафэсара Эрыкі Шухарт, дэпутата Бундэстага, якая напісала ўражаньні беларускіх дзяцей пра Нямеччыну. Кніжка называецца “Ціхая рэвалюцыя дзяцей Чарнобыля”. Прыязджае дзіця ў Брэсцкую вобласьць у баптысцкую сям’ю і кажа бацьку з маці: “Вось вы ня курыце, не п’яце. Працуеце з раніцы да ночы. А чаму мы так жывем дрэнна?” Гэтае пытаньне комплекснае. Мы глядзім тут на свае варункі. Але, як бы ні было, дзеці прывозяць вобраз немца. Вобраз вельмі добрай Нямеччыны. Яшчэ адзін момант, які стварыў вельмі станоўчы вобраз Нямеччыны на сёньня – гэта выплата кампенсацый вось гэтым людзям, якія былі вывезеныя гвалтоўна некалі ў Нямеччыну. І тут людзі пачынаюць таксама. Ня раз такое чуў – “Глядзі, немцы мне выплацілі. А вось мой бацька, мой дзед быў у сталінскім лагеры, а яму нічога”. Нават тыя льготы, якія былі прадугледжаны Вярхоўным Саветам 12-га скліканьня, яны скасаваныя. Ці, дапусьцім, Чарнобыльскія раёны, якія лічацца ўжо здаровымі. Немцы прыязджаюць, кажуць – тут жыць ня можна. А нашы кажць, што тут можна жыць. Я маю на ўвазе афіцыйную уладу. І вось тут немцы выглядаюць, як вельмі добрыя людзі.”

Колькі разоў я чуў ад сваіх суайчыньнікаў словы любові да Бацькаўшчыны. Любю Беларусь, маўляў. Прычым удакладненьняў, што менавіта любіцца, можа і ня быць. Мова, літаратура, фальклёр, кухня. Звычайна за гэтым “люблю” ідзе фраза “бо я тут нарадзіўся”. А вось купляючы патрыманы “Фальксваген” ці замаўляючы куфаль нямецкага піва, думаю, рэдка хто з нас задумваецца, што гэта ня проста надзейныя рэчы і смачныя напоі. А доказ любові да радзімы на справе. Працягвае Пётра Садоўскі.

Садоўскі.

“Сучасныя немцы мне цікавыя, калі яны зьбіраюцца разам. З кожным немцам паасобку мне гаварыць нецікава. У мяне ёсьць тры-чатыры сям’і, зь яікімі я па-добраму сябрую. Калі мы гаворым пра сямейныя рэчы, нам цікава. Альбо, калі я выступаю недзе перад немцамі ў нейкай грамадзянскай ініцыятыве, яны разам, мне зь імі цікава. Калі я проста пачынаю гаварыць зь немцам, з адным немцам, ён нецікавы, як субяседнік мне. Ён можа гаварыць толькі пра – сваю фірму, сваю партыю, ну, можа быць, пра зьнешнюю палітыку. Пра Германію ўвогуле немец не гаворыць. Для яго няма гэтай тэмы. Немцу сказаць, што “я люблю маю Германію, маю радзіму”, так, як мы гаворым, з майго досьведу немец ніколі гэтага ня скажа. Для яго Нямеччына, Германія – гэта ці фірма, ці партыя, ці карпарацыя, ці яшчэ нейкая… Яго клюб паляўнічых, яшчэ нечага. Немец не такі патрыёт, як мы.”

А зараз невялікая гісторыя ад Пётры Садоўскага. У якасьці парады тым, хто зьбіраецца наведаць Нямеччыну. 

“Я ў Нямеччыне жыў амаль тры гады, у прыстойным дамку. Маім суседам быў пенсіянер, былы пасол Нямеччыны ў Фінляндыі. Я зь ім і каву піў, і піва піў, і сябраваў, і разам езьдзіў на нейкія пікнікі. Але, калі я вярнуўся сюды і аднойчы мне трэба было… Выйшла так, што ў мяне не аказалася грошай у Нямеччыне, і я патэлефанаваў яму, кажу: “Можна я да Вас прыеду і пераначую”. У яго адразу голас памяняўся на другім канцы дрота. Тут немец ня горшы за англічаніна, і ня лепшы. Мой дом – гэта мая крэпасьць. І для яго жыцьцё – гэта пэўная сістэма, завядзёнка. Калі б гэтых немцаў было некалькі, яны б з гэтага зрабілі нейкую гуманітарную акцыю і ўсё было б выдатна. Але я зьвярнуўся да немца, проста, як чалавек да чалавека. І немец са сваіх шаляў ня можа ніяк вылупіцца.”

Колькі ні кажы “халва” ў роце саладзей ня стане. Колькі на называй сябе эўрапейцам, але Эўропа будзе па-ранейшаму далёка. І ўсьвядоміць сябе эўрапейцам сапраўдным не дапамогуць ні новыя “мэрсы” пад вакном, ні эўрарамонт у хаце. Бо Эўропа не пачынаецца за дзьвярыма. У Эўропу трэба яшчэ выехаць. Гэта значыць прыйсьці ў чаргу да нямецкага пасольства. І стоячы ў той чарзе, узгадаць нядобрым словам гаспадароў. Усё тых жа праклятых немцаў, якія падзялілі з расейцамі кантынент, пакінуўшы нас за парогам. Немцаў, для якіх мы адно толькі транзытная зона. Немцаў, якія не заўважаюць нас, як суверэнную дзяржаву. Немцаў, для якіх мы ўсё той самы “русланд”. Але пра гэта наступным разам…

Вострая Брама

Зьміцер Бартосік завяршыў сваё дасьледаваньне анонсам наступнае перадачы. Бо да канчатковага адказу на пастаўленае пытаньне мы яшчэ не дайшлі. Немцы для нас суседзі, але якія? Пошукі традыцыйнага адказу прывялі мяне да пісьмовае спадчыны нацыянальнага героя Беларусі Кастуся Каліноўскага. У 1862 годзе ў другім нумары сваёй “Мужыцкай праўды” ён тлумачыў спэцыфіку суседзтва і прычыны народных бедаў наступным чынам:

“Быў то калісьці народ наш вольны і багаты. Не помняць гэтага нашыя бацькі і дзяды, но я вычытаў у старых ксёнжках, што так калісьці бывала. Паншчыны тагды ніякай не было. І няма чаго таму дзіваваціся, бо было лесу шмат, поля колька хочаш, а людзей то мала, так нашто ж служыць паншчыну за зямлю, калі кожны мог лесу выцерабіць, хату сабе паставіць і меці сваё поле.

Але ў суседстве з намі жыў Немец і Маскаль. Аднаму і другому багацтва нашае калола вочы — каб іх так колька схапіла, да і хацелі нас сагнаць з нашай бацькаўшчыны. Трэба было бараніціся, так Кароль кажа - "хадзем бараніці", а тут не ўсе ідуць, да і мала нашых пайшло. Выгналі то Маскаля і Немца — але каб жонкі ды і дзеці гэтых, што хадзілі на вайну, мелі за чым пражыці, так Кароль наш і напісаў такое права: "Гэтыя, што не хочуць ісці бараніці сваей зямлі, няхай абрабляюць поле гэтым, што б’юцца за вольнасць і шчасце ўсіх". І гэтак было доўга: адне баранілі краю, усё хадзілі па войнах, а другія то гаралі, то сеялі, то касілі, то жалі. З гэтуль то і ўзялася гэта паншчына. Судзеце ж цяпер самі, чы можна было зрабіці справядлівей, як зрабіў калісьці наш Кароль Польскі да і Літоўскі? Але калі Маскаль з Немцам хітрасцею нас падбіў і пайшоў ронд маскоўскі, так і ўсё зрабілася па-чартоўску. Стаў зараз маскаль свой ронд уводзіць у нашым краю і кажа: "Мужык, давай рэкрута, мужык, давай падаткі, да і паншчыну яшчэ служы альбо плаці аброк у казну!" Так якая ж тут ужэ справядлівасць, калі ўсенька, што цяжка, зваляюць на мужыка, калі з яго дзяруць астатню шкуру, б’юць і плакаць не даюць!” Канец цытаты.

Немец з маскалём у Каліноўскага выступаюць як тыя, што падзялілі міжсобку Рэч Паспалітую, пасьля чаго наш народ надоўга страціў сваю дзяржаву і незалежнасьць. Выходзіць, немец – сусед зусім ня добры, а хітры, нахабны ў сваёй дужасьці і вераломны? Ёсьць і такое меркаваньне ў сёньняшнім паспалітым беларускім народзе. Пра суседзкае вераломства немцаў мы будзем гаварыць у наступнай перадачы.