Найбольшы за ўсю гісторыю беларускае літаратуры выбух чытацкае цікавасьці і кніжнага ажыятажу зьвязаны з пачаткам 80-х гадоў мінулага стагодзьдзя і з імем Уладзімера Караткевіча. Гэта сапраўды ўнікальны час, калі па “Дзікае паляваньне караля Стаха” і “Чорны замак Альшанскі” выстройваліся чэргі, а імя аўтара гэтых твораў стаяла ў шэрагу звышпапулярных куміраў. Зьява стала неабвержным фактам, настолькі неабвержным, што надаецца для крыжаванкі. Аднак за прамінулыя 20 гадоў шмат што зьмянілася. Караткевіч стаў адным з пісьменьнікаў абавязковай школьнай праграмы, яго ўжо даўно не выдаюць масавымі накладамі, інакш кажучы, кумірам ён быць перастаў. Гэта значыць, што за 20 гадоў кардынальна зьмяніліся часы. А паколькі Караткевіч у гэтых зьменах – постаць цэнтральная, дык праз адносіны да яго мы, верагодна, можам расчытаць і сэнс таго, што адбылося з усімі намі і што ўяўляе зь сябе той сьвет, у якім мы жывем.

МУЗ

Караткевіч-празаік перастаў быць кумірам таму, што пісаў кнігі, у якіх прадумана задавальняўся чытацкі попыт на гістарычныя веды і дэтэктыўны жанр адначасова, цяпер жа такіх дэфіцытаў няма. Караткевіч перастаў быць кумірам, таму што сацрэалістычная падсьветка ягоных твораў, безь якіх у свой час яны не прайшлі б цэнзуру, цяпер іх бясконца старыць і ставіць у нявыгаднае становішча перад масай гістарычнай і дэтэктыўнай літаратуры, напісанай без уліку цэнзуры. Караткевіч перастаў быць кумірам, таму што ў адкрытым інфармацыйным грамадзтве куміры трымаюцца на раскрутцы, на працы літаратурных агентаў, на спрыяньні дзяржавы, а нічога гэтага ў дачыненьні да ягоных твораў няма. Нарэшце, Караткевіч перастаў быць кумірам, бо ня тое, што і як ён пісаў, запатрабаванае сёньня чытачом. Бо ягоныя творы не вытлумачваюць чытачу карціну сьвету і сябе самога настолькі трапна і глыбока, каб па творы пісьменьніка зноў выстройваліся чэргі. Так выглядаюць лягічныя дапушчэньні, якія можна пацьвердзіць або абвергнуць. Чым мы і зоймемся ў сёньняшняй перадачы.

Радыё Свабода. Вострая Брама

Адносіны беларускага грамадзтва да Ўладзімера Караткевіча -- прызнанага літаратурнага куміра 80-х гадоў – заўважна зьмяніліся. Гэта значыць, зьмянілася самое грамадзтва. Якім чынам?

Тое, якім чынам зьмянілася беларускае грамадзтва праз прызму ягоных адносінаў да творчасьці Караткевіча, дасьледаваў Зьміцер Бартосік.

Як добра, што я сваечасова пасьпеў прачытаць Караткевіча! Ня сёньняшнім скептычным вокам, а так, як і трэба яго чытаць. Як дзеці чытаюць кнігі Дзюма ці Вальтэра Скота. Глытаючы старонку за старонкай. Запоем, не аналізуючы хібы ды шарахаватасьці. З кожным новым разьдзелам адчуваючы захапленьне адкрыцьця загадкавай і таямнічай Беларусі. 

Але няўжо “ўсё добра ў свой час”? І час Караткевічавых кніг няўмольна сыходзіць? А разам з часам зьнікае і вобраз аўтара? Таго самага несавецкага пісьменьніка і абуджальніка нацыянальнага пачуцьця? Пра гэта я размаўляў з тымі, хто засьпеў славу Караткевіча яшчэ пры ягоным жыцьці. І шмат у чым дзякуючы Караткевічу стаўся тым, кім ёсьць сёньня. Напрыклад, пісьменьніца Людміла Рублеўская. 

Рублеўская. “Уладзімір Караткевіч. Менавіта дзякуючы яго творам я ў свой час адкрыла для сябе беларускую літаратуру і абрала для сябе шлях беларускай пісьменьніцы. Гэта не адзінкавы выпадак у маім пакаленьні. Можна сказаць, што ўсё нашае пакаленьне, пакаленьне “Тутэйшых”, выйшла, як калісьці з Гогалеўскай шынэлі выйшла пакаленьне расейскіх літаратараў, тут выйшла пакаленьне беларускіх пісьменьнікаў. Хаця, вядома, многія зь іх сёньня пераглядаюць колішняга куміра. І, можа быць, ад яго такога вялікага ўплыву адмовяцца. Але я не адмаўляюся. Не. Сапраўды, Караткевіч быў для мяне ў пэўным сэнсе і кумір. І вялікі пісьменьнік, які мог быць ідэалам, нейкім камэртонам творчасьці. Я ні разу зь ім не сустрэлася. Хаця, напэўна, я магла гэта зрабіць. Таму, што адбываліся творчыя вечарыны. Але так ня сталася. І, можа быць, гэта і да лепшага. Таму, што ў мяне застаўся такі ідэалізаваны вобраз гэтага пісьменьніка. І, вядома, сёньня я перачытваю яго творы і ўжо з вышыні пражытых гадоў, свайго рэдактарскага вопыту бачу і пэўныя хібы, і як гэта зроблена, і як бы можна было б яшчэ парэдагаваць. Але дзіўная рэч – гэта не перашкаджае па-ранейшаму захапляцца, па-ранейшаму адчуваць той настрой, які калісьці перадаўся мне і ён перадаецца мне і сёньня. І час ад часу я перачытваю Ўладзіміра Караткевіча.” 

Мовазнаўца і палітык Вінцук Вчорка пазнаёміўся з творчасьцю Караткевіча ўжо будучы нацыянальна-сьвядомым чалавекам.

Вячорка. “Для мяне Караткевіч ня вобраз, а жывы чалавек. Той чалавек, да якога мы хадзілі калядаваць на першых “майстроўчкіх” калядах 80-га года. Той чалавек, да якога можна было прыйсьці, і мы з Сяржуком Сокалавым да яго прыходзілі ў зьвязку зь нейкімі рэчамі, якія нам непадабаліся, калі меў адзначацца юбілей Якуба Коласа. Той чалавек, які сядзеў у атачэньні Разанава і Сёмухі на першай пастаноўцы народнай драмы “Цар Максіміліян” у нацыянальна-сьведамай інтэрпрэтацыі. І потым выказваў свае думкі. Той чалавек, які быў у майстэрні Аляксея Марачкіна, дзе мы, маладзейшыя, зьбіраліся разам са старэйшымі на нарады, перадусім, безумоўна, культурніцкага кшталту. Але, зразумела, зь яўна палітычным падтэкстам, у першай палове 80-х гадоў. Для мяне так сталася, што я прыйшоў да нацыянальнай сьведамасьці ня ведаючы гэтага імя. Як ні парадаксальна. І толькі на першым курсе мне хтосьці параіў пачытаць Караткевіча. Што я і зрабіў. І першы твор, які быў прачытаны мной, гэта былі “Каласы”. Зразумела, што потым было чытана ўсё астатняе, у тым ліку тое, яшчэ юначае і наіўна крышачку сацрэалістычнае. Ясна што зь цяперашняга розуму пэўныя выдаткі эпохі можна ўгледзець у Караткевічавых творах. Сёньня я не сказаў бы, каб я памяняў стаўленьне да Караткевіча, сваё асабістае. Гэта абсалютна неадменная частка падмурку нашай культуры нацыянальнай. Прычым, у многіх яе праявах. Я ўсім сваім дзецям абавязкова чытаю “Чортаў скарб”. Гэта і выдатная, і толкам не ацэненая тады паэзія. Калі гаварыць пра мяне асабіста, у больш маладзейшыя гады, у 80-я гады, я больш цаніў прозу. Як канцэнтрат сьведамасьці інакшай, інакшай эстэтыкі, беларускай эўрапейскасьці. Прозу, якая ня толькі была самакаштоўная, як эстэтычная зьява. Але яшчэ выконвала і прапагандовую, нацыянальна выхаваўчую ролю. І, натуральна, у мяне было некалькі Караткевічавых аднолькавых кніг, якія выходзілі яшчэ да таго, як Збор твораў пачаў выходзіць. І ўсіх іх у мяне зачыталі. Я іх настойліва раіў людзям, каб яны прыходзілі да таго ж, да чаго прыйшоў я. А сёньня  я вельмі высока цаню ягоную паэзію. І нездарма Алесь Суша ўзяўся за праект “Караткевіч” вакол якога сабраў розных таленавітых нашых рок-музыкаў. Шкада, што толькі пяцьцю песьнямі гэта пакуль што абмежавалася. Спадзяюся, што гэта яшчэ не канец. І, безумоўна, Караткевічава зорка, яна зьзяе і будзе яна вечна. І для мяне асабіста гэтая зорка жывая. Ніякай манумэнтальнасьці.”

А зараз слова ўдзельніку таго самага нязьдзейсьненага пакуль праекту, лідэру гурта “НРМ”, Лявону Вольскаму.

Лявон Вольскі.

“У беларусаў ёсьць такая загана нацыянальная. Яны ў большасьці лічаць, што беларусы нічога нармальнага зрабіць ня могуць. Усё нармальнае робіцца за мяжою. У Маскве, Нью-Ёрку. Можа быць, у Варшаве. А нашы пісьменьнікі -- так сабе. Музыкі ў нас такія, нічога зрабіць ня могуць. Людзі пасьля прыходзяць на канцэрт і зьдзіўляюцца – во як у нас, аказваецца, як граюць. А я думаў, што гэта немагчыма. Тое самае з Караткевічам. І калі напрыканцы 70-х быў страшны бум з “Дзікім паляваньнем”. Рвалі з рук у рукі часопіс “Нёман” з рускамоўным варыянтам, а ўжо калі не атрымоўвалася рускамоўны, чыталі па-беларуску. Даводзілася людзям ісьці на такія ахвяры страшныя. Гэта было дзіка папулярна. Я выдатна памятаю, што гэты часопіс быў увесь захапаны рукамі, зашмальцаваны страшна, у катышках і варсінках. Гэта было, як “Песьняры”. “Песьняры” быў сапраўдны рок-гурт у70-х гадах, які не падпадаў пад усе гэтыя ВІА. І Караткевіч не падпадаў пад гэтую шыльду “савецкі пісьменьнік”. Гэта была “фірма”. Гэта можна было чытаць і ўсе чыталі па-беларуску. Гэта была асоба, як ніадсюл. Ня можа ў Савецкім Саюзе чалавек які піша такія рэчы. Для людзей гэта быў такі жыхар зь неба, напалову. А для мяне, калі мы толькі пачыналі браць акорды і крычаць падлеткавымі галасамі, мы спачатку разгортвалі моднага тады Таркоўскага, яшчэ нешта. А потым натрапіў на Каратквіча вершы… Таксама былі не адсюль вершы гэтыя. На мой погляд, Караткевіч вельмі кепска кладзецца на музыку. Ён вельмі спецыфічна пісаў. Там вельмі спецыфічны рытм. І самі моўныя абароты. Калі ты сьпяваеш гэта ўсё, сэнс губляецца і губляецца шмат нюансаў. Можа быць, таму і праваліўся гэты альбом супольны на вершы Караткевіча. Там былі вельмі ўдалыя, у Дзімы Вайцюшкевіча вельмі ўдалыя версіі. Але ўсё роўна крышчаку нестыкуюцца. Мне здаецца, гэтыя вершы павінны быць вершамі.”

Памятаю, зь якім пачуцьцём я перагортваў апошнюю старонку “Хрыста, які прызямліўся ў Гародні” ці “Чорнага замка Альшанскага”. Хацелася яшчэ. Людміла Рублеўская лічыць, што гэтае хаценьне ня скончыцца і ў новым стагодзьдзі. Бо сакрэт тут не ў сюжэтных паваротах.

Людміла Рублеўская. “Я лічу, што Караткевіча дасюль не расчыталі. Ён з тых рэдкіх пісьменьнікаў, якія працуюць з падсьвядомасьцю. Іх творы шматузроўневыя. Там ня толькі фабула, сюжэт, зьнешні пафас. Там нашмат больш. Такіх пісьменьнікаў і сёньня ў нас няшмат. Але тое, што яны ёсьць, тое, што ёсьць Уладзімір Караткевіч, гэта проста вялікае шчасьце для нашай літаратуры. Пісьменьнік, які здольны працаваць са сваёй падсьвядомасьцю, ён стварае, па-першае, асабісты міф, у якім можна вылучыць нейкія агульныя архетыпы. Ён стварае міф свайго народа. Гэта так лёгка, здаецца. Але, калі ён не падтрыманы глыбінёй асобы самога пісьменьніка, яго здольнасьцю зьвязвацца з калектыўным падсьвядомым, і адначасова, так бы мовіць, з сусьветнай эрудыцыяй, то нічога не атрымаецца. У Караткевіча атрымалася. Пры ўсіх яго, сёньня бачных, наіўнасьцях. Я думаю, што многія яму сёньня гэта закінуць. І наіўнасьць, і нераспрацоўка сюжэтаў… Заўсёды можна знайсьці нешта. Але гэта не галоўнае.”

“Я для сябе вызначаю так. Што ёсьць твор, ці няма – залежыць ад таго, ці прысутнічае ў ім эмацыйная агрэсія. Гэта значыць, што прачытаўшы гэты твор, успрыняўшы яго, ты мяняешся. Творца, яго стваральнік змог перадаць табе тое, што ён, можа, сам не да канца асэнсоўвае, але што празь яго ў гэты твр было ўкладзена. У творах Караткевіча гэта прысутнічае заўсёды. Нешта звыш. Заўсёды ў яго творах ёсьць нешта звыш. Гэтае “звыш” сёньня перасталі заўважаць. Таму, што ўжо тое, што адразу заўважалі, нацыянальны рамантызм, зварот да гісторыі, тое, што тады было новае, гэта ўжо прааналізаванае. А тое, што там ёсьць яшчэ, гэта… Я думаю, што пра гэта яшчэ будуць пісаць, і гаварыць, і вывучаць. Бываюць пісьменьнікі, што называецца, ваза з вадой, ці возера… А бывае студня, калодзеж. Там, дзе да дна не дастаць. Там, дзе можна выйсьці на нейкія артэзіянскія воды. Вось тут той самы выпадак. Мне шкада будзе, калі школьная праграма Караткевіча зробіць адным з шэрагу. Бо ён не адзін з шэрагу. Ні ў якім разе. Тое ж “Дзікае паляваньне”… Бачыць у ім нацыянальны пафас, сацыяльнае змаганьне… А “Дзікае паляваньне”, гэта ж такі сімвал. Які, зноў такі, можна доўга разважаць і да канца не асэнсаваць…”

Сапраўды, колькі жывых і цікавых аўтараў забіла тая школьная праграма! Са сваімі гатовымі рэцэптамі чытаньня, характарыстыкамі герояў і крытычнымі пастулатамі. Вінцук Вячорка лічыць, што Караткевічу гэтыя штампы не пагражаюць.

Вінцук Вячорка.

“Тое, што Караткевіч уключаны ў школьную праграму, гэта значыць у нейкага двоечніка ён можа выклікаць пякотку. Ну дык і дзякуй Богу. І выдатна. Таму, што чым больш Караткевіча, тым меней сацрэалістычных бездараў. І зноў жа, Адам Міцкевіч. У 19-м стагодзьдзі, пачатку 20-га ён быў сьцягам вызвольнага руху палякаў. А цяпер, уключаны ў школьную праграму “Дзяды”, “Пан Тадэвуш” выклікаюць пякотку ў польскага двоечніка. Але ж з гэтага зусім не вынікае, што абсалютная бальшыня палякаў на ўсё жыцьцё пераймаецца эстэтыкай, рытмікай, вобразамі Міцкевічавай паэзіі. Таксама з Караткевічавымі прозай і паэзіяй. Дзякуй Богу, што сто працэнтаў маладых беларусаў цяпер ужо без настойлівай кніганошнай працы, маёй і мне падобных, чытаюць Караткевіча.”

Сёньня я не адчуваю душэўнай патрэбы перачытваць ягоную прозу. “Каласы” ці “Дзікае паляваньне”. Можа, не хачу расчароўвацца? Ці, хутчэй, таму, што зарад, які я атрымаў тады, падчас першага знаёмства, да гэтае пары ня вычарпаўся. Лявон Баршчэўскі лічыць, што зь цягам часу мы будзем аддаваць перавагу Караткевічу-паэту.

Баршчэўскі.

Днямі давялося паглядзець у Віленскім гарадзкім тэатры прэм’еру спэктакля “Сабачае сэрца” паводле Міхаіла Булгакава. Зь вядомым кінафільмам не параўнаць. У фільме – літаратурны гратэск, часам з гумарам, і нават сарказм там нейкі добры. А тут, калі на сцэну выходзіць Швондэр з кампаніяй – усе гэтыя актывісты новага камуністычнага парадку – робіцца страшна. Кудысьці прападае мастацтва, эстэтызацыя. І разумееш, што табе проста паказваць праўду – жахлівую катастрофу бяз кроплі якога-кольвек гуманізму і надзеі. Так, як было. І канцоўка ў спэктаклі зусім не такая як у кнізе і фільме. Там прафэсар Праабражэнскі, перарабляе створаную ім з сабакі пралетарскую асобіну Шарыкава назад у сабаку Шарыка. Гэтак значыць, што ў прафэсара, як і ў самога Міхаіла Булгакава, заставалася надзея. А мы то ведаем, што яна ня спраўдзілася. І вось у спэктаклі Шарыкаў выганяе прафэсара на вуліцу – без усялякіх умоваў ці адступных, абяцаючы свайму стваральніку суд, за якім, як мы ведаем, ішоў расстрэл або ГУЛАГ. Пасьля спэктаклю застаецца вусьцішнае пачуцьцё. Швондэр з кампаніяй прадстаўленыя вулічнай бандай з падваротні, якім выпаў шанец цалкам распарадзіцца лёсам усіх астатніх. Але яшчэ дваццаць гадоў таму Швондэр з кампаніяй былі ў зэніце сваёй гераізацыі – сапраўдныя бальшавікі, паўкі карчагіны, данкі з вырванымі сэрцамі, няўлоўныя мсьціўцы... І гэта была тая атмасфэра, у якой пісаў Караткевіч. Менавіта атмасфэра, бо гэтым было працятае наскрозь усё – у тым ліку і даўняя гісторыя і дэтэктыў. Лявон Баршчэўскі дакладна сказаў пра адсутнасьць іроніі ў рамантычных творах Караткевіча. Натуральна, што іроніі там быць і не магло, бо іронія магчымая там, дзе ёсьць праўда, бо інакш разбуралася б гераічная атмасфэра і цэнзура зараз бы ўгледзела ў гэтым упадніцтва альбо падрыў асноваў. Не магла тая іронія вырвацца і сама, бо, як мы ведаем, пісаў Караткевіч свае гістарычныя дэтэктывы зь цьвярозым разьлікам.

І вось прамінае 20 гадоў, зьмяняецца наша грамадзтва, а іроніі ў ім як не было месца, так і няма. Можа быць, мы рухаемся ня ў бок разьвіцьця рамантызму, а ў адваротным кірунку – да яшчэ больш простых думак і эмоцыяў, да наступнай прымітывізацыі ўсяго ў сабе і вакол сябе. Калі браць палітыку, дык яна ў Беларусі ўжо спрасьцілася да абсалюту і, як заўважыў чыноўнік прэзыдэнтуры, а па сумяшчальніцтву, дарэчы, таксама пісьменьнік, дэмакратыя непрыймальная для беларускага народа. Вось чаму мне так і не ўдалося ўявіць сабе віленскае “Сабачае сэрца” на менскай сцэне. Не з-за іроніі. А з-за праўды. І ня тое, што ў нас па-ранейшаму прынята гераізаваць Швондэра. Зусім не. Рэч у тым, што любая праўда ў любой форме ў цяперашнім беларускім грамадзтве становіцца выклікам, што характэрна для любой аўтарытарнай мадэлі. Таму і для іроніі месца няма. Абавязкова нехта прышчурыць падазронае вока: “з каго гэта ты іранізуеш?” Бо з каго б не іранізаваў, значыць, нешта табе не падабаецца, значыць ты супраць вызначанай лініі? Вось у які цёмны куток забрылі мы за гэтыя 20 гадоў.

Караткевічава проза спакваля займае яшчэ коліць прарочанае ёй месца любімага чытва беларускіх падлеткаў. Месца пачэснае, бо ці ня той раман, якім захапляўся ў юнацтве, пакідае ў табе нешта дарагое на ўсё жыцьцё. І Караткевічавы “Каласы” або “Хрыстос прызямліўся ў Гародні” ўжо стаяць на паліцы побач з “Айвэнга” і “Адысэяй капітана Блада”. Іншая рэч – Караткевічава паэзія, літаратура на ўсе часы дарослая, сапраўды, як сьлед яшчэ не прачытаная. Сёлетні юбілей пісьменьніка дасьць нам нагоду і для гэтага ўдзячнага чытаньня.