Хто для нас немцы? (1)

Пачынаючы гаворку пра другую сусьветную вайну, я думаю пра злачыннасьць дзяржаўнай ідэалёгіі. Бо, па вялікім рахунку, задача любой дзяржаўнай ідэалёгіі палягае ў тым, каб скрыўляць на той ці іншы капыл карціну сьвету і маніпуляваць масамі. Ідэалёгія ніколі не гаворыць праўду, бо тады няма патрэбы ў ідэалёгіі. Дзяржаўная ідэалёгія заўсёды нараджаецца з хлусьні.

Людзі жывуць сабе і жывуць, прышчапляюць дзецям нормы маралі, шукаюць сваёй самарэалізацыі і гаспадарчай выгады. Людзі жывуць, галоўным чынам, у праўдзе. Немцы або расейцы таксама так жывуць. Але прыходзіць адна дзяржаўная ідэалёгія і кажа, што расейцы – бальшавікі, выратавальнікі сьвету. І прыходзіць другая і кажа, што 
немцы – арыйцы, выратавальнікі сьвету ад бальшавікоў. Ідэалёгіі авалодваюць масамі людзей, адбіраюць у іх праўду, заражаюць хлусьнёй і кідаюць гэтыя масы адных на адных. Пачынаецца вайна. Страшная бойня бяз сэнсу, бо перамогі тут ніякай быць ня можа. Хіба ў тым, хто каго болей заб’е.

Як толькі немцы пераступілі савецкую мяжу, яны ў першыя ж дні рабілі ў Пінску эксгумацыі сталінскіх магіл, дзе былі зваленыя целы многіх тысячаў расстраляных “ворагаў народа”. Гэта -- для тых незагартаваных нямецкіх душ, у якіх рука пакуль што не падымалася забіваць жанчын і дзяцей. Вось, паглядзіце, у які варварскі край вы прыйшлі. Тут спаліць вёску разам зь людзі – звычайная справа.

Калі нашы вэтэраны кажуць, што вызвалілі сьвет ад карычневай чумы, яны менавіта гэта маюць на ўвазе – вызвалілі ад дзяржаўнай ідэалёгіі. Скінулі зь немцаў гэтую самую гіпнатычную фашыстоўскую хлусьню, і немцы зноў сталі проста людзьмі, якія звычайна жывуць папраўдзе. Расейцы і іншыя народы СССР тым часам на доўгія дзесяцігодзьдзі засталіся жыць у сваёй, ніяк ня менш злачыннай, камуністычнай хлусьні, зь якой на праўду ня выбраліся дагэтуль.

Уявіце сабе, што вы прыйшлі на гіпнатычны сэнс. Доктар увёў вас у стан гіпнозу, а сам толкам ня ведае, што далей рабіць. Ён і то і гэта кажа, вы за ім паўтараеце, і так цягнецца і цягнецца, а толку даўно ніякага няма і сэнсу няма, а толькі адна хлусьня, за якую ён трымаецца, бо ён нібыта доктар, а вы – бо вы нібыта пацыент.

Пачынаць сёньня ў Беларусі гаворку пра мінулую вайну надзвычай цяжка. Бо за 60 гадоў не аднойчы зьмяняліся пакаленьні, якія зноў і зноў атрымлівалі сваю порцыю ідэалягічнага гіпнозу – тых стэрэатыпаў скрыўлянага сьвету, якія ўжо даўно страцілі сэнс. Але сказаць праўду і ацаніць усё папраўдзе мы на масавым узроўні ўсё яшчэ не гатовыя. Мы толькі пачалі ўсьведамляць сябе самастойным народам, у якога ёсьць уласны гістарычны шлях, як на нашы галовы навалілася новая ідэалягічная атака, новая хлусьня. Як жа няпроста прабівацца празь яе да простых ісьцінаў, да простае праўды, у якой жыве просты народ. 

Сапраўды, калі зазірнуць ня тое што ў даваенныя, а ў даідэалягічныя часы – туды, дзе вякамі супольнага жыцьця фармаваліся ўяўленьні беларусаў пра немцаў, ад самага пачатку фіксаванай у паперах гісторыі, дык... Зрэшты, гэта ўжо пытаньне да гісторыка. Генадзь Сагановіч спэцыялізуецца якраз на сярэднявечнай гісторыі, і ведае, з чаго пачыналіся і як складваліся адносіны нашых продкаў да немцаў і наадварот. Апроч таго, Генадзь шмат пажыў у Нямеччыне, гаворыць і чытае па-нямецку, словам, пачнем з чыстага ліста.

(Сагановіч: ) “Месца Нямеччыны ў гісторыі беларускай, роля яе… Даўно гэтым займаўся і адразу скажу, што істотна зьмяніліся мае ўяўленьні. Бо напачатку, ідучы за літаратурай гістарычнай, я таксама ўяўляў немца хутчэй як крыжака-захопніка, жаўнера-найміта, у лепшым выпадку як гандляра. Уражвалі моцна такія азначэньні, як напрыклад, Грынблат, наш вядомы этнограф, напісаў калісьці, што ў сэрцы славянаў адвеку гарыць сьвяшчэнная нянавісьць да разбойніцкай Германіі… Ну і першыя аналізы крыніцаў гістарычных прымусілі паціху зьмяняць сваё стаўленьне, сваё разуменьне вобразу немцаў.

Немцы былі ў нашай гісторыі намнога бліжэйшымі, чым лічыцца, і кантакты зь імі намнога цясьнейшымі і шырэйшымі. 

Для Беларусі да часоў Скарыны, у сярэднявеччы ўвесь нямецкамоўны сьвет увасабляўся ордэнам, у першую чаргу, нямецкім, ганзаю і каляністамі нямецкімі, рамесьнікамі.

Дык вось, калі пра адносіны з ордэнам гаварыць, ясна, пра гэта найбольш пісалася, гэта сфэра ваенна-палітычная. Але й тут усё ня так проста. Полацкае княства і інфлянцкі ордэн. Усё 13-е стагодзьдзе мы ня бачым такіх выразных прыкладаў ваенных антаганізмаў паміж Полацкам і інфлянцкім ордэнам. Полацкія князі ўвесь час ставілі на мірнае суіснаваньне, на гаспадарчае супрацоўніцтва. І нямецкаму ордэну быў выганды такі тып адносінаў. Яны не хацелі бурыць гэтых нармальных, добрасуседзкіх адносінаў, таму што ордэн і ганза, і сама Рыга моцна залежалі ад дзьвінскай магістралі”.

(Дубавец: ) Тут варта зрабіць некалькі растлумачэньняў. Полацкае княства – першая дзяржава на тэрыторыі Беларусі, а Полацак – першая наша сталіца на рацэ Дзьвіне. Са школы мы ведаем, што менавіта рэкі на той час выконвалі ролю і чыгунак і аўтабанаў. А рэкі зь Беларусі цякуць на Поўнач і на Поўдзень. Вось жа таму на працягу гісторыі менавіта такая, вэртыкальная, складвалася схема, на зьмену якой шмат пазьней прыйшла гарызантальная – па лініі Ўсход-Захад.

Такім чынам, пачаткі беларуска-нямецкіх адносінаў у гістарычных крыніцах выглядаюць пазытыўна. І тут вельмі важна параўнаць іх з пачаткамі адносінаў расейскіх.

(Сагановіч: ) У гэты самы час, у 13-м ст., князі паўночнай Русі, апрача Яраслава Яраславіча, як правіла дэманструюць адваротнае стаўленьне да немцаў. Пазыцыі – выразна варожыя. 

Па твойму выходзіць, што нашыя продкі зь немцамі не ваявалі. А немцы сюды з вайною не прыходзілі.

Заходнія землі Беларусі, натуральна, цярпелі, але тут – зноў. Нават ваенныя паходы не абмяжоўваліся, ня зводзіліся толькі да самой вайны, да забойстваў. Таму што якраз ад ваеннага супрацьстаяньня сыходзіла мноства ўплываў культурных, гаспадарчых. Скажам, у справе ўзьвядзеньня фартэцыяў, ва ўзбраеньні. Таму што запазычылі ад немцаў агнястрэльную зброю і ўмельства будаваць кастэльныя замкі і шмат чаго.

МУЗ

Цяпер я пачаў бы з самага істотнага, з тых кантактаў, з той сувязі, якая звычайна не бярэцца пад увагу. Ганза. Гандаль. Ганза – гэта саюз паўночнанямецкіх гарадоў. Па Дзьвіне з канца 12 ст. усталяваліся гандлёвыя адносіны паміж нямецкай калёніяй у самім вусьці і Полацкім княствам…

Так, адносіны ўсталяваліся і на іх можна заўважыць адрозьненьне ўспрыманьня немцаў у Полацку і ў іншых гарадах, дзе былі факторыі. Таму што ў Полацку з 2-й паловы 13 стагодзьдзя існавала так званая ганзейская факторыя, гэта значыць, там пастаянна жылі нямецкія купцы. Першае адрозьненьне ў тым, што ў Полацку яны намнога большыя свабоды мелі. Калі ў Ноўгарадзе Вялікім, дзе значна большы быў двор нямецкі, яны туды прыяжджалі толькі на сэзон і жылі як у гета, асобна, то ў Полацку былі як сэзонныя, так і пастаянныя немцы. І жылі яны не адасоблена, а наадварот, разам з палачанамі, па дварох, па людзях. І гэта спрыяла сужываньню, супольнаму жыцьцю.

МУЗ

Слухаючы расповед Генадзя Сагановіча, я ўвесь час трымаю ў памяці гэтае параўнаньне з расейскай сытуацыяй, а таксама факты другой сусьветнай вайны. Тады, дарэчы, таксама беларусы зьведалі татальнае, праўда, прымусовае “падсяленьне” да сябе немцаў, чаго ў расейскіх людзей быць папросту не магло. Ці, да прыкладу, згадваецца шмат узгадак тагачасных беларускіх дзяцей, а цяпер ужо людзей ва ўзросьце пра тое, як харчаваліся пры нямецкай вайсковай кухні ці пра нямецкія пачастункі. Быццам бы дробязь, але зно ў жа немагчымая ў расейскай гісторыі і ў расейскіх стэрэатыпах. Ці вось успамінаецца аповесьць Алеся Адамовіча “Нямко” пра нямецкага салдата, які закахаўся ў беларускую дзяўчыну. І пра такое вы не пачуеце ў Расеі.

Аднак вернемся да той старой гісторыі, калі ўсё толькі пачыналася. І працягнем нараўнаньне беларускіх стэрэатыпаў з расейскімі.

Ведаем шмат прыкладаў, як палачане зьвярталіся да немцаў у самых розных справах. І па даведкі, і мова нямецкая вучылася ў Поацку і ў Вільні, а ў Рызе – старабеларуская. І дакумэнты, а іх вельмі шмат, полацкіх граматаў, не даюць нам прыкладаў нейкага вялікага антаганізму. А для Ноўгарада Вялікага гэта фіксуецца. Напрыклад, такія выпадкі, калі пабілі ўвесь двор ноўгарадцы, некаторых немцаў да сьмерці забілі. У Полацку мы гэтага ня бачым, ня ведаем. … Дманструюць нават звароты і адносіны паміж полацкім магістратам і рыскім. Палачане звычайна зьвяртаюцца да немцаў як да мілых прыяцеляў і суседзяў добрых, абяцаюць ім дапамогу ў разе патрэбы... 

Немцы, такім чынам, выглядаюць на добрых суседзяў, а як паўстае ў гістарычных крыніцах стаўленьне беларусаў да тагачаснае Расеі?

Так, тут прыяцелі, а ў гэты самы час амаль, ужо ў часы Скарыны, у граматах гаспадара ды ў Статуце ўвесь час фігуруюць землі непрыяцельскія – гэта Масква, Русь Усходняя. 

Ва ўзаемаадносінах Полацка з Рыгай увесь час выразна падкрэстліваецца роўнасьць, парытэтнасьць і жаданьне не чыніць межы. Каб межы былі адкрытыя, каб усім выгодна было гандляваць, езьдзіць адзін да аднога. Гэта тое, што зусім аніяк не было характэрна стагодзьдзямі, процілеглая сытуацыя была на ўсходніх межах.

Беларусь тады непасрэдна межавала зь Нямеччынай. Пры гэтым нават фармальнае мяжы не было… На гэта трэба зьвярнуць увагу, бо інакш нам не зразумець самых глыбокіх беларускіх адносінаў да немцаў і наступнае эвалюцыі гэтых адносінаў. Мы жылі зь немцамі нібы ў цяперашнім Эўрасаюзе – бок пры боку і безь мяжы.

Паспрабуем заглыбіцца ў сутнасьць гэтага адрозьненьня адносінаў беларусаў да немцаў і расейцаў да немцаў. На чым базуецца расейскі антаганізм, якога ў беларусаў, як ты кажаш, няма.

У нашай літаратуры старабеларускай да стагодзьдзя 15-16 практычна не сустракаюцца прыклады антылацінскасьці. Спраўды вера не праваслаўная, а каталіцкая і потым пратэстанцкая тут не выклікае такога супраціву ці непрыняцьця, як у Маскоўскім княстве. Сапраўды, антаганізму канфэсійнага да 15 ст. мы не знаходзім у нас прыкладаў.

А пасьля і ўвогуле для лацінікаў пачаўся ў Беларусі росквіт -- пашырэньне лютаранства і кальвінізму сярод нашых продкаў...

Гэта ўжо ў 16-м ст. Якраз уплыў хутчэй нямецкі, бо рэфармацыя. Гэта так. Але і раней, у другой палове 13 ст. у Полацку паводле ўсіх зьвестак найверагодней існаваў каталіцкі касьцёл, закладзены нямецкімі місіянэрамі. І існаваў ён доўгі час там. Таксама – тое, што цяжка ўявіць недзе там на ўсходзе ці на поўдні.

На расейскіх землях. Але як доўга дачыненьні беларусаў зь немцамі мелі такі ўзаемацярпімы характар?

Мне падаецца, што можна гаварыць пра традыцыйны стэрэатып, які выразна не парушаўся. Я не знаходжу такіх пераломаў ад 12-13 ст. у дачыненьні да немцаў у Беларусі ці ў Літве. І гэты вобраз немца, які паўстае з гістарычных крыніц, ён падобны праз стагодзьдзе ў стагодзьдзе, але моцна адрозьніваецца ад таго стэрэатыпу, які створаны позьняй гістарыяграфіяй, расейскай у першую чаргу, бо яна ў нас была савецкая, а савецкая – гэта масквацэнтрычная гістарыяграфія. Бяда, што нацыянальная таксама не зьмяніла тут пазыцыяў, а хутчэй пераняла ўсё тое, што прынесла расейская. 

Адным словам, вобраз немца, які вынікае з гістарычных крыніцаў беларускіх, ён ніяк ня зводзіцца да той чорнай легенды крыжака.

МУЗ

Нямецкая пяхота прысутнічала з канца 16 ст. У войсках Вялікага Княства яна займала значнае месца, але менавіта таму і займала, што была прафэсійным войскам. І Радзівілы, Сапегі моцна цанілі нямецкую пяхоту. Дзякуючы ёй яны здабывалі выдатныя перамогі. У першую чаргу, у войнах з Масквой.

Выходзіць, мы сталі закладнікамі мітаў расейскай гістарыяграфіі і іхная праўда пра сябе стала для нас і праўдаю пра нас, хоць насамрэч пра нас – усё наадварот. Дастаткова сказаць, што ніводзін падручнік не паведамляе нам, што самым зацятым супернікам у войнах нашых продкаў на працягу усёй гісторыі да 18 ст. была Масква. І што паводле стратаў гэтыя войны цалкам параўнальныя з апошнім нашэсьцем на Беларусь фашыстаў.

Хто для нас немцы? Сябры, суседзі, чужыя?

Для нас немцы ўвасаблялі ўвесь Захад. Яны чужыя, але чужасьць не азначала варожасьці. У даўнія часы, у сярэднявеччы людзьмі кіраваў практычны інтарэс, прагматызм. Немцы сюды прыходзілі, як выдатныя майстры, рамесьнікі, як лекары, як адукаваныя людзі.

З 16 стагодзьдзя студэнцтва, уся эліта едзе ў нямецкія унівэрсытэты вучыцца.

Інакш кажучы, яны нас цывілізавалі. Расея цывілізаваць не магла, бо была слабей разьвітая цывілізацыйна. Таму наадварот – нямецкія нашэсьці прыносілі майстроў, якія тут заставаліся, а расейскія майстроў вымывалі. Дастаткова згадаць, што ў 13-гадовую вайну ў 17-м ст. Масква захапіла і вывела да сябе зь Беларусі 300 тысяч рамесьнікаў, якія пасьля ўжо ў Маскве праславіліся сваімі ўмельствамі.

Але што да немцаў нешта занадта ідылічна ўсё гэта выглядае. Бесканфліктна.

Канфлікты – натуральна, нельга ідэалізаваць гэтыя адносіны – у тым жа Полацку калі і зьяўляліся – але гэтыя канфлікты мелі прычынай не этнічны, скажам, не нацыянальны. Канкурэнцыя гаспадарчая шмат псавала адносіны.

У той час, калі нашыя называлі немцаў мілымі прыяцелямі, у Маскве немцаў спальвалі, а пазьней трохі – пры Іване Чацьвертым, пры Аляксею Міхайлавічу у двары пастаяльцаў заходніх кідалі камяні і цэглу, як пішуць, “С матерным русскім воплем”.

Такім чынам, пачыналіся немцы для нас – як суседзі...

Пасьля таго, як Беларусь увайшла ў Расею, у нас ужо не было непасрэднага суседзтва. Але стагодзьдзямі, у сярэднявеччы ў нас быў самы блізкі сусед па Дзьвіне – гэта немцы. Нямецкая калёнія існавала з канца 12 ст. на месцы цяперашняй Латвіі і Эстоніі. І наша гаспадарка Беларусі, уся гаспадарка была скіраваная на балтыйскі рэгіён.

Разумею правакацыйнасьць свайго наступнага пытаньня, бо гісторык сярэднявечча ня мусіць адказваць за іншыя пэрыяды, тым больш заглыбляцца ў этнапсыхалёгію. Таму будзем лічыць, што гэта пытаньне не да гісторыка, а да грамадзяніна.

Ёсьць у нас такі настрой, калі немец увасабляе фатум для Беларусі і беларуса – непазьбежную бяду. Менавіта так: не вераломны вораг, як у расейскай традыцыі, а бяда, якая абавязкова здарыцца. “Пачакайце, хлопцы, кажа вясковы дзед, немец яшчэ вернецца!” І тое самае можна сустрэць у публіцыстычных артыкулах, калі Нямеччына выступае таемным і незразумелых злом, і мае да Беларусі ўсялякія таемна-хітрамудрыя пляны.

Тое, што я перажыў, дае мне права сказаць, што калі немцы ведаюць нас, разумеюць, калі мы давялі ім свае патрэбы, то спадзявацца на іх больш падставаў ёсьць, чым чакаць ад іх падступнасьці. Праблема галоўная, напэўна, у неразуменьні. У тым, што яны нас кепска ведаюць, нашыя праблемы, а мы іх тым больш.

Інакш кажучы, фатальная боязь немца падобная на першабытную боязь Перуна, якая ідзе ад неразуменьня прыроды гэтае зьявы.

Вострая Брама

Нам ніколі не зразумець усёй праўды пра мінулую вайну, калі мы ня возьмем ва ўлік гэтую самую розьніцу ў адносінах да немцаў з боку беларусаў і расейцаў. Дакладней, калі мы не зразумеем тых адмысловых беларуска-нямецкіх дачыненьняў, якія складваліся стагодзьдзямі. Такія стэрэатыпы не пераадольваюцца хутка. У выніку мы сутыкаемся з парадоксам – сярод заходніх краінаў Нямеччына – самая папулярная краіна, куды едуць на заробкі сучасныя беларусы. Як жа так? – зьдзівімся мы. Яшчэ на памяці жывых людзей туды прымусова вывозілі нашых суайчыньнікаў на працу, а то й наогул у канцлягер, а тут – самі выбіраюць, і едуць, і ўладкоўваюцца, і задаволеныя? Парадокс. А вось народны пісьменьнік Васіль Быкаў, вэтэран вайны, пасьля канфлікту з рэжымам на бацькаўшчыне апынаецца ня дзе-небудзь, а ў Нмеччыне. А вось нашы беларускія пэнсіянэры, колішнія салдаты савецкае арміі, якія горка жартуюць, што пераможаныя жывуць сёньня лепеш за іх, пераможцаў. Таксама парадоксы. Але, аказваецца, не парадоксы, бо гаворым мы пра Нямеччыну адно – тое, што належыць казаць у згодзе з расейскай і савецкай ідэалёгіяй, а думаем ці нават перажываем тое, што ў генэтычнай памяці народа фармавалася як мінімум шэсьць вякоў, і што проста так не зьнікае.

Паспрабую гэты стэрэатып сфармуляваць. Немцы для беларусаў – настаўнікі. Ня ў тым сэнсе, як школьныя настаўнікі, а ў тым, як кажуць пра майстроў. Вазьміце амаль усю беларускую лексіку зьвязаную з варшататамі ўсялякага рамяства, і вы пабачыце, што гэта збольшага запазычаныя нямецкія словы. Зрэшты і сёньня ці ня большасьць машын, якімі паслугоўваюцца беларусы – нямецкай вытворчасьці. Менавіта немцы вучылі нас рабіць прылады і будаваць, абжывацца ў сьвеце нашай прыўкраснай дзікай прыроды. Яны былі нашымі старэйшымі таварышамі на агульначалавечым цывілізацыйным шляху. І ўсё, што мы засвойвалі – ад гандлю і бухгалтэрыі, да кнігадрукаваньня і высокай філязофіі – прыходзіла да нас ад іх.

Пачынаючы зь сярэднявечча, немцы былі для нас місіянэрамі навукова-тэхнічнага прагрэсу. Аднак пасьля далучэньня Беларусі да Расеі і двухсотгадовай расейскай прапаганды мы не маглі так казаць і нават думаць, бо гэта не адпавядала расейскаму вобразу немца як спрадвечнага агрэсара і толькі. А мы мусілі вывучаць сваю гісторыю па расейскіх падручніках. Мы проста зьніклі як самастойны народ з палітычнага поля. І калі пачалася другая сусьветная вайна, мы былі аддадзеныя Масквой пад нямецкую акупацыю літаральна за некалькі дзён. І гэта быў адлік нашай новай сустрэчы зь немцамі, калі мы выступалі ў ролі кінутага на волю лёсу насельніцтва.

Аднак, гэта ўжо тэма іншае размовы. Што да сёньняшняе, дык вось ён, аказваецца, які, немец у нашай гісторыі – сусед, прыяцель, настаўнік. Такім ён быў, такім, бадай, і застаўся. 2 сусьветная вайна не зьмяніла спрадвечнага беларускага ўяўленьня пра немца.