Радыё Свабода. Вострая Брама

Каб пазьбегнуць чарговага расчараваньня, грамадзтва ня мусіць самападманвацца: зьмешваць праўду і вымысел, фізыку з мэтафізыкай, а рэальныя паразы выдаваць за маральныя перамогі.

Пасьля выхаду мінулае перадачы мне затэлефанаваў стары прыяцель і выказаў рашучую нязгоду. У той перадачы мы з гісторыкам Генадзем Сагановічам гаварылі пра міты мінуўшчыны, зь якіх Генадзь вылучыў Грунвальд. Маўляў, прыгожая легенда цалкам мае права на існаваньне, але не ў навуковых працах беларускай гістарыяграфіі. Бо інакш навука, як апошняе прыстанішча праўды фактаў, перастае існаваць. І тады на ўсіх узроўнях запануюць міты, якія ў вокладцы навуковае працы – ня што іншае як хлусьня. А гэта, у сваю чаргу, вядзе да нацыянальнай фрустрацыі, бо грамадзтва рана ці позна адчуе, што яго падманулі або што яно падманвала сябе само.

Стары прыяцель сказа мне, што наша задача цяпер усімі сіламі ствараць міты, а не разбураць іх. Я адказаў, што цалкам зь ім згодны, адно што трэба разьвесьці жанры. Бо калі міт ствараецца ў навуковай працы прафэсійнага гісторыка – гэта тое самае, калі б мы ўзяліся перапісваць архіўныя дакумэнты. Здаецца, урэшце мы паразумеліся. Аднак сама думка, якую выказваў Сагановіч, патрабуе дадатковага разьвіцьця.

МУЗ

Атмасфэрныя зьявы апісваюць і паэзія і мэтэаралёгія, але іх апісаньні розныя. “Падаюць сьняжынкі, дыямэнты-росы” – піша паэт. Але ўявіце, каб у прагнозе надвор’я нам сказалі, што заўтра па ўсёй Беларусі выпадуць дыямэнты. Ня йначай людзі б нарыхтоўвалі мяхі. Але не нарыхтоўваюць, бо адчуваюць розьніцу паміж вобразамі ды мэтафарамі і фактамі дасьледаваньня. Абсалютна тая самая розьніца – паміж гістарыяграфіяй і тымі гістарычнымі вэбразамі, што пасяляюць у нашых сэрцах пачуцьцё нацыянальнае і чалавечае годнасьці. Скажам, Генадзь Сагановіч можа з поўным суперажываньнем глядзець п’есу пра слаўную перамогу беларусаў на чале з князем Вітаўтам пад Грунвальдам, а пасьля за сваім працоўным варштатам групаваць у навуковы артыкул факты бясчынстваў Вітаўтавага войска на прускай зямлі. І тут ня будзе крывадушнасьці. Як ня будзе яе ў географа, дасьледніка беларускіх рэк, які за сямейным сталом запявае песьню “ой ты, родненькі Дунай, калышы маіх дзяцей”, і пры гэтым ніхто не дакарыць яго скажэньнем фактаў, маўляў, чаму гэта Дунай родненькі, калі ён у нас не цячэ.

Інакш кажучы, ёсьць мэтафары з вобразамі і ёсьць факты. Ёсьць праўдападабенства як асноўны прынцып мастацкае творчасьці і праўда фактаў, як асноўны прынцып навукі. Яны не перасякаюцца гэтаксама як дыямэнты-росы не перасякаюцца з ападкамі ў выглядзе сьнега. І калі іх усё ж такі перасякаць, атрымаецца ў выніку ані праўдападабенства, ані праўда, а хлусьня і крывадушнасьць, якую мы з прыкрасьцю адчуем як у мастацкай творчасьці, так і ў навуцы. Такая дыфузія жанраў ахвотна выкарыстоўваецца ўсялякімі карысьлівымі ідэалёгіямі і стварае глебу для прафанацыі навукі, папулізму ў палітыцы ці, скажам, несправядлівага суду.

Вострая Брама

Цяпер Радыё Свабода задае пытаньне пра мінулую вайну. Напярэдадні 60-х угодкаў перамогі ў людзей просяць адказаць, якія тэмы ў зьвязку з вайной яны лічаць недастаткова асьветленымі. У мяне ёсьць свой адказ на гэтае пытаньне, які непасрэдна тычыцца няпраўды мэтафары і няпраўды фактаў. Гаворачы пра вялікую перамогу і рыхтуючыся адзначыць яе юбілей з усёй бравурнасьцю парадаў і маршаў, мы, чамусьці, дагэтуль ня ведаем колькасьці ахвяраў. То кожны чацьверты, то кожны трэці, то вось ужо і кожны другі. Зразумела, гэта мэтафары, паэзія. Але дзе ж гістарычная навука? Ці ёсьць такая статыстыка – колькі нас загінула? Ці падлічыць гэта немагчыма? Напэўна ж магчыма, бо ўсё насельніцтва як перад вайною, так і пасьля яе рэгістравалася. Адняць памерлых сваёй сьмерцю, дадаць тых, хто нарадзіўся – і прынамсі з дакладнасьцю да тысячы будзем мець вынік больш блізкі да фактаў, чым калі мы ў мэтафарах варочаем мільёнамі – кожны трэці або чацьверты...

МУЗ 

За мінулыя 60 гадоў можна было на дакумэнтах некалькі разоў прааналізаваць лёс кожнага беларускага чалавека ў тую вайну. Калі хочаце, і сэнс і веліч самой гэтай лічбы – 60 – акурат у гэтым, у дакладнасьці нашага веданьня сваіх ахвяраў. Але нічога гэтага няма. Наадварот, мы за гэтыя 60 гадоў скаціліся яшчэ ніжэй у сваім няведаньні – ад кожнага чацьвертага пры Машэраве да – цяпер ужо вуснамі Лукашэнкі – кожнага другога. Я так, між іншым, запытаўся ў гісторыка, які спэцыялізуецца на мінулай вайне. Кажа, дакладная лічба невядомая, але вядома, прынамсі, што яна меншая, чым падаюць усе гэтыя мэтафары. Такім чынам, няма гістарыяграфіі, але няма і той мэтафары, якая б поўніла нас гонарам за нашых продкаў і нас саміх. Мэтафара тут напрошваецца іншая. Уявіце сабе даўно закінутыя і зарослыя лесам могілкі нашых продкаў, на якія мы проста ня ходзім, ні на радуніцу, ні на дзяды. Вось беларуская мэтафара вялікае перамогі, а зусім не парад пабеды на краснай плошчы ў Маскве, які мы будзем сёлета падглядаць праз тэлевізар.

МУЗ

Дапусьцім, мае рацыю ўспомнены мною гісторык мінулай вайны і насамрэч загінуў кожны сёмы насельнік Беларусі. Калі, скажам, ня ўлічваць тых, каго прывозілі сюды на сьмерць зь іншых краінаў і тых, у каго жыцьцё забралі ня немцы, а савецкія карныя органы. Прыйдзе такі час, калі нарэшце акадэмічны Інстытут гісторыі атрымае дзяржаўную замову, возьмецца за архіўныя дакумэнты і падлічыць. Кожны сёмы. Што тады нам рабіць з нашымі ўяўленьнямі і стэрэатыпамі, калі на іх месцы застанецца пустата. Бо гаворка не пра статыстыку – кожны каторы загінуў, а пра сымболіку, якая накладае адбітак на ўсё нашае жыцьцё. Ізноў атрымаецца фрустрацыя, ізноў мы скажам: а што ж мы маглі ведаць пра сваю краіну і пра саміх сябе, калі ад нас не залежала нічога і наш голас нічога ня важыў...

МУЗ

Праўда – няпростая рэч. Прычым яна адна, а варыянтаў хлусьні пра тое самае можа быць процьма. Каб усталяваць гэтую адну-адзіную праўду ў грамадзтве – трэба прайсьці пакутлівы і доўгі шлях. Часам усё робіцца хутка, да прыкладу, пасьля нядаўніх украінскіх падзеяў паміж людзьмі на нейкі час запаноўвае сапраўдная эўфарыя справядлівасьці, калі кожны адчувае вагу свайго голасу. У такой атмасфэры праўда на нейкі час перамагае хлусьню. Але так ня можа цягнуцца доўга і паступова грамадзтва зноў пагружаецца ў руціну бюракратычнага абсурду. Тады адзінае, што можа падоўжыць панаваньне праўды ці хоць бы яе прысутнасьць – гэта само ўладкаваньне грамадзтва, прапісанае ў заканадаўстве. Менавіта такія заканадаўчыя зьмены становяцца самым галоўным здабыткам аранжавага ўсенароднага ўздыму.

Але й тут ня ўсё так проста. Да прыкладу, Літва, якая свой уздым перажыла 15 гадоў таму, дагэтуль змагаецца з савецкай спадчынай хлусьні. Гаворка – пра датычнасьць сёньняшніх фігурантаў палітыкі да колішняга КГБ. Міжпартыйная барацьба ахвотна выкарыстоўвае біяграфію супернікаў, якія некалі нешта  падпісалі ў паперах куратара ад дзяржбясьпекі. Нядаўна гэтая барацьба прывяла да прыняцьця новага закону аб архівах. Распавядае Тацяна Поклад.

ПОКЛАД

Новая рэдакцыя Закону аб дакумэнтах і архівах у Літве пачала дзейнічаць з 1 студзеня сёлета. Ініцыявалі Закон чыноўнікі з Архіўнага Дэпартамэнту, а гісторыкі, якія ўжо сутыкнуліся зь дзейнасьцю Закону, рашуча выступілі супраць. Сустрэча двух бакоў адбылася ў мінулую пятніцу ў Інстытуце гісторыі і прайшла ў зацятых дыскусіях.

У чым тут праблема?

Новы закон абмежаваў доступ гісторыкаў ня толькі да спэцхранаў і архіваў савецкага КГБ, але й да ўсіх наогул архіўных дакумэнтаў, якім ня споўнілася 70 гадоў. Закрываецца доступ да дакумэнтаў, якія утрымліваюць “інфармацыю пра прыватнае жыцьцё асобаў”, “асабістыя зьвесткі”, калі не мінула 50 гадоў з моманту сьмерці асобы. Калі дата сьмерці невядомая, доступ магчымы толькі праз 100 гадоў ад даты стварэньня дакумэнта. Абураныя гісторыкі заўважылі, што пад гэты крытэр падпадаюць 90% усіх архіўных дакумэнтаў мінулага стагодзьдзя. 

Праўда, доступ усё ж атрымаць можна, але пасьля запаўненьня ўсялякіх анкет і атрыманьня дазволу з адмысловай Інспэкцыі абароны асабістых зьвестак, на што дасьледніку адводзіцца два месяцы. Пры гэтым, як патлумачылі архіўныя чыноўнікі на сустрэчы ў Інстытуце гісторыі, публікаваць гэтыя зьвесткі ўсё адно нельга.

На прыктыцы высьветлілася, што новая рэдакцыя закону перакрывае ўсе дасьледаваньні, напрыклад, генацыду габрэйскага насельніцтва ў часы мінулае вайны. Бо як інакш давесьці, што чалавек быў забіты пры масавым зьнішчэньні габрэяў у Панарскіх гарах? Хіба што звярнуцца ў гестапа, -- сумна жартуюць гісторыкі. У падобнай сытуацыі апынаюцца і тыя, хто дасьледуе беларускую гісторыю 20 ст. -- дакумэнты Віленскай Беларускай гімназіі, што захоўвае Цэнтральны архіў Літвы, сталі недаступнымі, бо там утрымліваюцца асабістыя зьвесткі гімназістаў і выкладчыкаў. 

Тут варта дадаць, што віленскія архівы поўныя некарнутых матэрыялаў зь беларускае гісторыі – як старажытнай, так і найноўшай. 

Гэта тлумачыцца тым, што Вільня ад часоў раньняга сярэднявечча і да мінулага стагодзьдзя была фактычнай сталіцай беларускіх земляў. Менск стаў сталіцаю толькі ў 1918-м, ды тое сталіцаю Заходняй Беларусі яшчэ дваццаць гадоў была Вільня. Вось чаму ўсе архіўныя матэрыялы канцэнтраваліся тут. За савецкім часам навукоўцы зь Беларусі былі частымі наведнікамі віленскіх бібліятэк, на матэрыялах якіх пісаліся цэлыя дасьледаваньні. Усё перапынілася з усталяваньнем новай мяжы, за якой Вільня апынулася 15 гадоў таму. Але ад гэтага колькасьць беларускіх матэрыялаў у віленскіх архівах, зразумела, ня зьменшылася.

Калі да іх дойдуць рукі беларускіх гісторыкаў – гэтае пытаньне вісіць у паветры. Тым часам Літва жыве сваімі інтарэсамі і сваім палітычным жыцьцём, у якім архівы сталі сур’ёзным аргумэнтам дыскрэдытацыі суперніка.

Чыноўнікі Архіўнага Дэпартамэнту кажуць, што хацелі забясьпечыць ахову прыватнай інфармацыі, таму кансультаваліся найперш з Інспэкцыяй абароны асабістых зьвестак, а не з гісторыкамі. Маўляў, зыходзілі яны з падобнай практыкі ў краінах Эўразьвязу. На гэта літоўскія гісторыкі, якія ўжо нямала папрацавалі ў эўрапейскіх архівах, адказваюць, што там вельмі ясна адрозьніваюцца дзьве групы дакумэнтаў: асаблівыя і звычайныя, а літоўскі Архіўны дэпартамэнт усё згроб у вадну кучу. На такую заўвагу чыноўнікі толькі разьвялі рукамі: яны сапраўды ня ўлічвалі розьніцы паміж мэдычнымі ды банкаўскімі даведкамі сучасных спажыўцоў і тымі матэрыяламі, на падставе якіх складаюцца энцыкляпэдыі.

МУЗ

Атмасфэра сустрэчы ў Інстытуце гісторыі напальвалася. Гісторыкі, якія вялі свой абураны рэй, казалі пра сталінізм новага закону, які ператварае Літву ў аўтарытарную дзяржаву, пра дэградацыю архіваў. Аднак зьвялося ўсё да тэмы, зь якой і нарадзіўся новы закон, -- што рабіць з архівамі, якія сьведчаць пра супрацоўніцтва чалавека з рэпрэсіўным савецкім КГБ. Як, не засакрэчваючы гэтых дакумэнтаў, спыніць спэкуляцыі палітыкаў і журналістаў вакол гэтых фактаў? Натуральна, прызнаць гэты факт станоўчым не выпадае. Зь іншага боку, ці можа гутарка з “опэрам” і падпісаная папера пра неразгалошаньне разглядацца як злачынства?

А гэта ўжо праблема, якой Беларусь ня ведала. Праблема, зьвязаная зь люстрацыяй. Вось чалавек апынаецца на высокай дзяржаўнай пасадзе, а ў газэце раптам выходзіць артыкул пра тое, што гэты чалавек калісьці супрацоўнічаў з КГБ. Што рабіць? Судзіць за тое, што ён пасьля бяседы з гэбістам падпісаў пратакол гэтай самай бяседы? Быццам бы няма за што. Але так ці інакш чалавек заўважаны ў сувязях з рэпрэсіўнай структурай савецкага акупацыйнага рэжыму. Зь іншага боку, чалавек надзвычай карысны для дзяржавы. І калі сёньня “капаць” пад усіх кіраўнікоў, Літва рызыкуе застацца без дасьведчаных спэцыялістаў. У якасьці пераходнага перыяду або адаптацыі або прышчэпкі ад халеры абраны вось такі штодзённы скандальны шумок у СМІ без асаблівых наступстваў для дзяржаўнага апарату. Быццам усе згадзіліся гэта ўсё перацярпець. Але новы закон пра архівы ў гэтым кантэксьце – яўны перабор.

Дырэктар Цэнтральнага архіву Літвы Далюс Жыжас кажа, што архіў – не для таго, каб схаваць дакумэнты, а для таго, каб як мага болей гісторыкаў маглі прачытаць дакумэнты і паведаміць пра іх шырокай грамадзкасці. Таму ягоны архіў будзе імкнуцца выдаваць усе запатрабаваныя дасьледчыкамі дакумэнты і не рабіць ім перашкодаў. “Пакуль на мяне не пададуць у суд”,  -- дадае ён з горкай усьмешкай. Спадар Жыжас кажа, што для яго ўстановы прыярытэтам і надалей будзе супрацоўніцтва з гісторыкамі, дапамога і спрыяньне ім – беларускія гісторыкі таксама ласкава запрашаюцца... 

Але насамрэч для замежных гісторыкаў праблемы з доступам да дакумэнтаў будуць цяпер яшчэ большыя, чым для літоўцаў. Бо і ім давядзецца пісаць у Інспэкцыю абароны асабістых зьвестак. Для грамадзянаў Эўразьвязу яшчэ плянуюцца нейкія палёгкі ў бюракратычнай працэдуры. А вось гісторыкам зь Беларусі давядзецца парупіцца загадзя, гэта значыць, як найменей, за два месяцы наперад.

Скончылася сустрэча ў Інстытуце гісторыі надзеяй. Неўзабаве новая рэдакцыя закону аб архівах будзе абскаржаная ў Канстытуцыйным судзе. Гісторыкі перакананыя, што калі яны растлумачаць усе абсурдныя артыкулы закону, ён будзе зьменены.

Хочацца верыць у аптымістычны фінал расповеду Тацяны Поклад. Ня толькі таму, што ў сваім грамадзкім разьвіцьці Літва апярэджвае Беларусь і нам некалі давядзецца сутыкнуцца з тымі самымі праблемамі дэмакратычнага станаўленьня, галоснасьці і маральнае палітыкі. А яшчэ й таму, што новы літоўскі закон, які сур’ёзна абмяжоўвае доступ да архіваў гісторыкаў-прафэсіяналаў, усім астатнім такі доступ перакрывае напроч. Калі вы, скажам, гісторык, але няўгодны цяперашнім уладам у Беларусі і таму ня маеце адпаведных пацьверджаньняў свайго статусу ці нават тэмы дасьледаваньня, шанцаў знаёміцца зь беларускімі матэрыяламі 20 ст. у Літве ў вас няма. Тое самае тычыцца ўсіх увогуле, хто ня мае статусу гісторыка-прафэсіянала. Скажам, калі мой знаёмы краязнавец летась не вылазіў з архіваў, захоплены таямніцамі лёсу Натальлі Арсеньневай, ды сёлета ён мусіць разьвітацца з сваім захапленьнем. 

Вострая Брама

Батай ніхто ня стане спрачацца, што ў сёньняшнім беларускім жыцьці няпраўды – нібы з рога ўсяго многа. Дастаткова паслухаць камэнтатараў БТ. А калі да адкрытае хлусьні зьверху да нізу дадаць яшчэ аграмадны пласт замоўчваньня фактаў і матывацыяў кожнага дзяржаўнага рашэньня, дык для простае праўды месца не застанецца зусім. Хлусьня – ад бытавой да самай высокасаноўнай – стала такой самай незаўважнай, як паветра, якім мы дыхаем. Каб радыкальна зьмяніць такую сытуацыю, патрэбнае жаданьне ўсяго грамадзтва, гэта значыць, усеагульны ўздым. Але з чаго б ён узяўся?

Апазыцыя кажа, што незадаваоленасьць сваім жыцьцём у народзе нарастае. Прынамсі, яна рана ці позна нарасьце. Пры гэтым людзі ў Беларусі, як вынікае з статыстыкі і з многіх прыватных размоваў, у прынцыпе сваім жыцьцём задаволеныя і ніякіх радыкальных пераменаў не жадаюць.

Рэч у тым, што жыць у няпраўдзе – утульна. Як заўважыў у адной з нашых ранейшых перадач філёзаф Валянцін Акудовіч, жыцьцё ў няпраўдзе – гэта ўсяго толькі здольнасьць людзей прыстасоўвацца, а гэта значыць выжываць. Такія грамадзкія ўздымы, як украінская рэвалюцыя, бываюць скрайне рэдка і хутчэй супярэчаць жаданьню большасьці, чым ініцыяваныя ёю. Што да беларусаў, дык іх у масе народу ня толькі не дастала такое жыцьцё, але, у адрозьненьне ад украінцаў, яны ня маюць альтэрнатызных крыніцаў інфармацыі, каб усьвядомлена захацець жыць па-іншаму і паверыць, што такія радыкальныя перамены магчымыя без вайны і без крыві. 

МУЗ

Падводзячы рысу сёньняшняй тэме, трэба сказаць, што мы і знаходзімся ў тым стане грамадзкага самапачуваньня, які Генадзь Сагановіч назваў фрустрацыяй. Людзі адчулі сябе падманутымі і звыкліся з гэтым адчуваньнем. Нешта мяняць у такой сытуацыі Генадзь спрабуе на сваім узроўні – у сфэры гістарычнае навукі, у якой мусіць прынцыпам праўда фактаў. Але тое самае можна сказаць і пра палітыку ці паліталёгію, якая не павінна самасуцяшацца ілюзіямі ўсенароднай незадаволенасьці, тым самым сеючы новае расчараваньне. Калі казаць папраўдзе, дык у сучаснай Беларусі ўсенародны ўздым, які сам па сабе ёсьць аднамомантавым выхадам грамадзтва з хлусьні і фрустрацыі, можа адбыцца якраз ад задаволенасьці ўласным жыцьцём, ад росту запатрабаваньняў, ад жаданьня большага. Але гэта ўжо тэма іншае гаворкі.