Беларусы ў Краслагу
Этэр 14 сакавіка 2004 г.
Узнаўляючы лёсы тысяч нашых землякоў, згубленых камуністамі ў ГУЛАГу, мы з адзінак складаем партрэт сваёй нацыі, якой яна магла б быць сёньня, але якой ня стала. 
Аўтар Сяргей Дубавец:
Надоечы давялося мне чытаць даўжэразныя сьпісы рэпрэсаваных у сталінскую пару ў Краснаярскім краі людзей. Дзясяткі, а можа і сто тысяч прозьвішчаў, партрэтаў і чалавечых лёсаў. Задача была -- выбраць зь іх землякоў для Мартыралёгу Беларусі. Аказалася, зрабіць гэта няпроста, а да канца, мабыць, і немагчыма. Бо ня кожнага пазнаеш, што ён беларус. Але вось адзін чалавек, дзесяць, сто, тысяча... Паступова з адзінак складаецца пэўны калектыўны партрэт – прычым партрэт цэлага народу, так падобнага да нас і так непадобнага. Надзеленага тымі якасьцямі і рысамі характару, якія сёньня сустракаюцца нячаста і безь якіх так цяжка рухацца наперад. Не сакрэт, што першымі зьнішчалі першых. А заставаліся тыя, хто мог, у лепшым выпадку, моўчкі глядзець на арышты і рэпрэсіі, у горшым – дапамагаў. Гэтая рыса – непраціўленства ад страху – жывая ў Беларусі дагэтуль. 
Сталінскія рэпрэсіі толькі на імгненьне сталі ў нас першапалоснаю тэмай у часы перастройкі і зноў адышлі кудысьці на дальні плян. Сёньня гэта быццам бы мала каго цікавіць. Аднак, “мала цікавіць” у такой самай ступені, як “мала цікавяць” і зусім актуальныя палітычныя зьнікненьні ды арышты. Гэта адна прычына. Другая ў тым, што ўсё яшчэ ўзьдзейнічае на людзей гіпнатычны маштаб той бяды. А ў такім разе чалавек імкнецца пра яе не гаварыць і ня думаць. Як тыя габрэі, што пасьля вайны стараліся не гаварыць пра генацыд сваёй нацыі, які забраў шэсьць мільёнаў жыцьцяў. І адзінае, чаго зусім няма ў гэтай нашай “нецікавасьці” – дык гэта неактуальнасьці або вычарпанасьці тэмы. Яна ня можа перастаць быць важнай, пакуль ня выказаная і пакуль не сфармаваныя да яе адносіны грамадзтва. Таму яна – гэтая тэма -- нас яшчэ чакае.
Тым часам большасьць народаў гартаюць тыя расстрэльныя сьпісы, выбіраючы сваіх. Трагедыя мілёнаў тут стала статыстыкай і вось гэтая якраз статыстыка нас учорашніх і нас, страчаных назаўсёды, патрэбная нам, каб ведаць, хто такія мы сёньняшнія. І якімі мусім быць, якімі станем, бо з новымі пакаленьнямі генэтычна дабярэм, адновім тыя рысы характару, ад якіх пазбавіла нас сталінская сэлекцыя.
Урэшце, яшчэ адна патрэба перачытваць такія сьпісы – каб пазбавіцца ад стэрэатыпаў, што склаліся вакол тэмы рэпрэсіяў за апошнія гады. Напрыклад, пра тое, што схопленыя НКВД людзі не супраціўляліся. Якраз супраціўляліся – масава беглі з высылкі і з калёніяў, падымалі паўстаньні і бунты, большасьцю адмаўляліся прызнаваць прыдуманую ім віну. Але ж і душыўся іхны супраціў неміласэрна. Галоўны прысуд быў – расстрэл, а яшчэ – непераадольная Сібір навокал, а яшчэ – татальнае сэксоцтва па ўсім Савецкім Саюзе... Словам, вынікаў з таго супраціву быць не магло.
* * *
Краслаг – гэта толькі невялікая частка ГУЛАГу. Увесь ён неабдымны і няўяўны, як цэлы паралельны сьвет. Краслаг – гэта сыстэма канцлягераў Краснаярскага краю. А гэты край – толькі частка Сібіры. Каб уявіць сабе ўсё ў цэлым, дастаткова сказаць, што на тэрыторыі Краснаярскага краю магло б зьмясьціцца адзінаццаць з паловай Беларусяў. А яшчэ гэта – тайга і тундра, рака Енісей, алені і аленяводы, эвэнкі і хакасы -- карэнныя жыхары. Панаваньне дзікай прыроды тут фактычна паралізуе чалавека, які спрабуе ўцячы з-пад канвою.
Адшукваць беларусаў у расстрэльных сьпісах Краслагу сапраўды няпроста. Па-першае, для многіх нашых землякоў гэта была ўжо другая хваля рэпрэсіяў – пасьля калектывізацыі і высылкі ў Сібір яны праходзілі другое, а хто і трэцяе кола пекла. Бо былі сярод іх і яшчэ колішнія, дарэвалюцыйныя перасяленцы, якія ўжо там абжыліся, завялі гаспадарку, і ўжо там былі раскулачаныя напачатку трыццатых, і ўжо там урэшце расстраляныя. Характэрная асаблівасьць гэтых, найстарэйшых беларусаў у тым, што яны ў паперах запісаныя беларусамі. 
Скажам, Кузьма Цітавіч Андрановіч, 14-га году нараджэньня, беларус, ураджэнец вёскі Аскараўка Цюхцецкага раёну Краснаярскага Краю. У 30-м сям’ю бацькі, зь якім ён займаўся сельскай гаспадаркай, раскулачылі і выслалі ў тайгу, на раку Чулым. Бацька й маці памерлі з голаду. А Кузьма і яшчэ два браты ўцяклі. Вярнуліся на ранейшае месца. Заўважце, не змагацца ўцяклі, а проста жыць і працаваць. Кузьма пайшоў пільшчыкам. Нейкі час іх не чапалі. А тады выявілі, схапілі й далі па 10 гадоў канцлягеру.
Перасяленец Максак Захар Андрэевіч, родам з Аршанскага павету. У Ніжне-Інгашскім раёне ён так абжыўся, што нават вёску сваю назваў Максакаўка. Там дарэчы шмат падобных вёсак – ёсьць і Менск, і Брагін, і Беларуская. Дык вось гэтага Максака ў 38-м разам з жонкай і трыма дочкамі арыштавалі ды пасадзілі ў Краснаярскую турму “за неданясеньне на сына Мікалая”, якога год перад тым расстралялі. Так урэшце ўся сям’я і загінула.
А вось Цісецкі Начыпар Паўлавіч, 1885 году нараджэньня, беларус, ураджэнец вёскі Гарадзішча Менскай губэрні. Раскулачаны. Працаваў цесьлем на будоўлі раённай крамы. У 37-м прысуджаны да расстрэлу. Расстраляны ў Канску а 3-й раніцы.
За што расстраляны – невядома. Як зрэшты і зь іншымі расстралянымі. Звычайна пісалі – прысуджаны да расстрэлу “ў справе Іванова” ці там Пятрова, усяго пяць ці пятнаццаць ці сорак восем чалавек. Альбо і зусім каротка – у справе нумар 10876. Часам, праўда, трапляюцца і расшыфраваныя матывы: за “неданясеньне”, за “скрыціе” сацыяльнага паходжаньня, за пісьмо сваяку за мяжу, паводле падазрэньня ў шпіянажы на карысьць Латвіі, і найбольш часта – за к/р (контррэвалюцыйную) дзейнасьць і а/с (антысавецкую) агітацыю. Прыз арыгінальнасьці атрымлівае наступны матыў: за неаадачу радыёпрыёмніка...
Шмат сярод ахвяраў тых, хто служыў у арміі Калчака. І сярод іх нямала беларусаў. Для гісторыкаў – цэлая тэма. Аляксей Дрон з Моталя на Кобрыншчыне быў высланы ў Ачынск, дзе працаваў бугалтарам на інкубатарнай станцыі, пасьля расстраляны. А Кляменці Зузянок зь вёскі Калюга Менскай губэрні – наадварот – партызаніў супраць Калчака. Тым ня менш атрымаў 10 гадоў Сібіры і ўжо праз два гады, у 1937-м, расстраляны. Георгі Казіміраў з Клімавіцкага павету служыў у Калчака пісарам, а Якаў Астапенка зь Верхняй Слабады Менскай губэрні быў афіцэрам, як і Агей Расолаў з Гомеля. І гэтак далей, сьпіс доўгі. Толькі сканчаюцца ўсе біяграфіі 37-м годам...
Тых, самых старых, сібірскіх беларусаў, толькі па нацыянальнасьці мы і можам пазнаць. У каго яна не ўказаная – той губляецца сярод мільёнаў пакутнікаў, бадай, назаўжды. А, між іншым, не такая ўжо адназначная была справа напачатку мінулага стагодзьдзя запісацца беларусам. Яшчэ толькі фармавалася нацыя і яшчэ далёка было да стварэньня беларускай дзяржавы. Хіба што некаму патрапіла ў рукі кніжачка Францішка Багушэвіча або газэта “Наша Ніва”. Асноўная сялянская маса краю яшчэ ня вызначылася. Казалі: мы – тутэйшыя. Хіба што касьцельныя парафіяне схіляліся запісвацца палякамі, а царкоўных запісвалі расейцамі. Расейцамі магла запісаць і тагачасная адміністрацыя, яшчэ й абрусіўшы пры гэтым прозьвішча чалавека – які-небудзь Каваль ператвараўся ў Кавалёва. Гэта я кажу для таго, каб лепей уяўлялася каштоўнасьць таго самавызначэньня нашых даўніх-даўніх землякоў, што перасяляліся ў Сібір і назаўсёды запісаліся ў дакумэнтах беларусамі, -- нібы запавет пакінулі ўнукам ды праўнукам, маўляў, дзе б тыя ні апынуліся, мусяць ведаць, хто яны і не прападуць у людзкім моры. Так яно ўрэшце і выйшла. 
Другая хваля – гэта тыя, каго ў Сібір перапраўлялі прымусова, адабраўшы гаспадарку на бацькаўшчыне.
Вось Пётра Іванавіч Аніковіч, 1899 году нараджэньня. Селянін. У 1933-м тройкай ПП АГПУ БССР асуджаны на 8 гадоў. Тэрмін адбываў у Нарыльлагу. У 37-м тройкай УНКВД Краснаярскага краю прысуджаны да расстрэлу.
Тут прынамсі ўсё просталінейна. А сустракаюцца і лёсы “з вывертам”.
Да прыкладу, Анціпаў Яўхім Пракопавіч, 1870 году, ураджэнец Віцебскай губэрні. У 30-м раскулачаны і за контррэвалюцыйны сабатаж (не хацеў, мусіць, дабро аддаваць нажытае, пратэставаў) засуджаны на 5 гадоў. Тэрмін адбыў. Пайшоў працаваць шорнікам ў калгас у Краснаярскім краі. У 37-м забралі ў Канскую турму (гляджу на гады – яму ўжо 67), а там тройка прысуджае яго да расстрэлу. Расстраляны ў Канску ў 3 гадзіны раніцы. А мабыць чалавек, адбыўшы свае пяць гадоў, думаў, што ўжо не прычэпяцца.
Чапляліся. Чытаючы расстрэльныя сьпісы, міжволі спрабуеш знайсьці нейкую лёгіку ў паводзінах карнікаў. Але яе няма. Ёсьць ва ўсім гэтым нешта жывёльнае. Як камар ляціць не на чалавека, а на тэмпэратуру крыві, так і тут – розумам ня дойдзеш.
Зрэшты, красамоўныя і характарыстыкі тых, хто прысуджаў і хто расстрэльваў. Ёсьць і такія сьпісы. 
Першае, што заўважаецца – гэта адукацыя. 2 клясы ці 4 клясы. Запомніўся нейкі Аляксееў Андрэй, ураджэнец Краснаярску, 2 клясы адукацыі, у ворганах з 21 году, у партыі з 24-га. Расеец. Начальнік Мінусінскага сэктара НКВД. Кіраваў апэрацыямі па выкананьні прысудаў да расстрэлу. Каго не дастралілі, загадваў дабіваць ламамі. Эканоміў патроны. Відавочна, перагібаў палку, бо ў 38-м яго звольнілі з органаў. Дык ён усё пісаў хадайніцтвы Яжову, маўляў толькі ў 37-м годзе ён асабіста арыштаваў 2300 трацкістаў, зь іх паўтары тысячы было расстраляна. Заслужыў панскую ласку...
Гэтаму яшчэ пашанцавала. А вось калегі ягоныя, напіўшыся крыві, часьцяком самі адпраўляліся пад расстрэл. Мабыць сьвежым кадрам не цярпелася свой адлік пачаць з новай старонкі. А тыя зь іх, хто прападаў, прападалі найчасьцей з фармулёўкамі: прадаваў каштоўнасьці, адабраныя пры вобшуках, за п’янства і маральнае разлажэньне, за недазволеныя мэтады допытаў. Як напрыклад, у сьледчага Жураўлёва, які мачыўся падсудным у рот. Праўда, у гэтага Краснаярск прайшоў гладка. Ён стаў начальнікам маскоўскага УНКВД, а ў 39-м абраны членам ЦК ВКП(б). Яшчэ адзін Краснаярскі аматар катаваньняў Бліноў стаў пасьля вайны намесьнікам міністра МГБ СССР, генэрал-лейтэнантам. 
Усякае бывала ў чэкістаў. Вось Зайцаў Васіль, зь сялян, адукацыя ніжэйшая, памылкова расстраляў двух чалавек – замест Варэса Івана Пятровіча забіў Варэса Яна Пятровіча (ведаў жа, пры ўсёй сваёй неадукаванасьці, што Іван – гэта Ян), а замест Пятрова Міхаіла Іванавіча 9-га году нараджэньня расстраляў Пятрова Міхаіла Іванавіча 10-га году нараджэньня.
Як бачым, сапраўдныя матывы расстрэлу бязьвінных людзей найлепей відаць не з пратакольнага запісу, а зь біяграфіяў іхных катаў. Можна таксама зірнуць і на біяграфію ўлады, якая ад пачатку будавала сваю сьветлую будучыню далёка ня сьветлымі фарбамі. У Краснаярскіх расстрэльных сьпісах мне кінулася ў вочы некалькі такіх сьціснутых у даведку гісторыяў.
Наравецкі Дзьмітры, сьвятар у вёсцы Апан Канскага павету Краснаярскага краю. У 1918-м забіты краснымі, перад тым яго гналі распранутым, прывязаным да аглоблі ад вёскі Байкан, дзе катавалі, палілі валасы, звар’яцеў. Спалены, парэшткі закапаныя ў сьнег. Увесну вярнуліся. На 32 вярсьце ад Апана спалілі парэшткі.
Фокін, ураджэнец Ачынска. Сьвятар, паэт. У 19 годзе забіты партызанамі арміі Шчацінкіна, павешаны на ўласных валасах. Мноства вагнястрэльных і тры штыхавыя раны. Ну, у папа ж валасы доўгія, значыць яго за валасы і павесілі. Такая, мабыць, тут лёгіка.
Фугель Тэкля. У жніўні 22-га ва Ўжуры ў веку 15 гадоў расстраляная як заложніца за забойства нампрадкамісара Эхіль. Разам зь ёй расстраляныя Рыжыкаў, Рыжыкава, Манакаў, Байдураў.
Гэта самы, так бы мовіць, пачатак, калі закладаліся падмуркі новае ўлады. Праўда, статыстыка не перадае ўсёй велічыні чалавечых трагедыяў, на тое ёсьць мастацкая літаратура. Але расстрэльныя сьпісы паказваюць, што везьлі сюды ў Сібір усіх без разбору, выбіраючы хіба найлепшых, найярчэйшых. У гэтым мільённым людзкім патоку можна разгледзець і заслужаных рэвалюцынэраў, што штурмавалі Зімні, і ленінградзкіх блякаднікаў, якія, праўда, не даяжджалі ад згаладненьня – даводзілася здымаць з этапу. І вязьняў нямецкіх канцлягераў – гэта ўжо пасьля вайны. 
Вось беларус Уласік Мікалай Сідаравіч, ураджэнец вёскі Бабынічы Слонімскага павету. У ворганах ВЧК-ОГПУ-НКВД-МГБ зь верасьня 19-га. Начальнік асабістай аховы Сталіна. Генэрал-лейтэнант. У 1952-м арыштаваны, засуджаны на 10 гадоў у Краснаярск.
А вось – Уладзімер Дубоўка, беларускі паэт, надзея айчыннай літаратуры, якога арыштоўвалі тройчы, засуджаны на 5 гадоў высылкі, 10 гядоў лягераў, у Краснаярску ён зьявіўся ўжо пасьля вайны – на пасяленьні.
А вось Гунціс Улманіс, які ў 94-м стане прэзыдэнтам Латвіі, а вось беларускі пісьменьнік Чарнушэвіч, які пасьля лесапавалу ў Комі АССР будзе ў Енісейску працаваць школьным бугальтарам, а вось яшчэ адзін каталіцкі сьвятар Еранім Цярпента родам зь Вялейскага павету, ён будзе служыць у Бабруйску перад сваёй доўгай сібірскай адысеяй, якая скончыцца расстрэлам у Краснаярску. А вось жонка беларускага пісьменьніка, таксама рэпрэсаванага і сама пісьменьніца Тамара Цулукідзэ, якую будуць двойчы пазбаўляць волі – спачатку ў Варкуце, а пасьля ў Краснаярску – усяго на 17 гадоў. А вось Адам Шапіра, былы савецкі пасол у Румыніі з даволі арыгінальным як для пасла прысудам – 25 гадоў канцлягера за сувязь з замежнікамі.
Няма канца гэтаму сьпісу і тое заўважаю, што выбіраюцца ў мяне збольшага ня самыя трагічныя лёсы. Бо ў абсалютнай большасьці лёсы сканчаюцца словам “расстрэл”.
Вось яшчэ некалькі жыцьцяў людзей не настолькі відных, але перажыць якім давялося ніяк ня менш. Леанід Пятровіч Ажар, студэнт менскага палітэхнічнага, апынуўся пад нямецкай акупацыяй, зьвязаўся з партызанамі, пасьля забралі на фронт. Ваяваў, вярнуўся і працягваў вучобу ўжо ў Маскве. Арыштавалі, засудзілі на 8 гадоў у Краснаярск. Канец гісторыі гучыць так: Памёр раптоўна на вуліцы ад радасьці, атрымаўшы пасьведчаньне аб рэабілітацыі.
Беларус Іван Бань яшчэ ў 21-м стаў сакрэтным супрацоўнікам ОГПУ. У 24-м перавербаваны польскай разьведкай, у 33-м затрыманы пры пераходзе мяжы. Сасланы ў Мінусінск, дзе працуе сакратаром райлясгасу. У 39-м арыштаваны і расстраляны.
Польскімі шпіёнамі запісвалі ўсіх беларусаў, якія, асабліва моладзь, ірваліся з-пад прыгнёту панскай Польшчы ў камуністычны рай на ўсходзе, у БССР. Яны неяк умудраліся нелегальна перайсьці мяжу, а мяжа тады была зусім недалёка ад Менску, у Негарэлым, а тут іх, замест братэрскіх абдымкаў сустракаў калючы дрот і этап у Сібір. Яшчэ больш менш пашанцавала Алесю Зянкевічу, які пераходзіў мяжу ў 27-м і быў запратораны ў Краснаярск – да высьвятленьня. І, здаецца, выжыў. А вось тым, хто падаўся ў СССР у 30-я, акрамя кулі, не сьвяціла нічога. Тады ўжо не разьбіраліся. Як напрыклад з Якубам Філіповічам з Лазянаў Лідзкага павету. У 1937-м ён быў расстраляны ў Краснаярску ў складзе групы з 41 чалавека.
Статыстычны характар сьпісаў дазваляе па-свойму зірнуць на беларускую анамастыку – гэта значыць на партрэт нацыі праз прозьвішчы яе людзей. Скажам, у літоўцаў такой праблемы не існуе. Эстонец, нават калі ён Іван Іванавіч Іваноў, а такіх нямала, абавязкова скажа, што ён эстонец. Адразу таксама відаць кітайца або карэйца. А вось беларусы – з самымі калярытнымі беларускімі прозьвішчамі, запісаныя часьцяком расейцамі або палякамі або ніяк. Напрыклад, Апановіч, Арцымовіч, Барэйка, Барташэвіч, Батура, Бяленя, Вайтовіч, Дзергавец, Драздовіч, Дударэвіч, Дудкевіч, Жданковіч, Журавель, Журовіч, Жук, Лукша, Нямцэвіч, Навіцкі, Савіцкі, Сазончык, Старавойтаў, Сташкевіч, Ціхановіч. Вылучыць іх дазваляе толькі месца нараджэньня. Праўда, сярод ураджэнцаў Беларусі і нават людзей з адной мясцовасьці сустракаюцца людзі з адным прозьвішчам, але рознымі нацыянальнасьцямі – беларус і расеец. Чэрня ёсьць беларус і ёсьць паляк,  а Зінкевіч – беларус, паляк і расеец. Што можа лепей сьведчыць пра асыміляцыйныя працэсы, пра тое, што іншай асыміляцыі, апроч польскай і расейскай, беларусы ў сваёй гісторыі масава не падлягалі.
* * *
У прынцыпе Краснаярскія канцлягеры нічым не адрозьніваліся ад нямецкіх. Хіба што слабей былі разьвітыя тэхналёгіі зьнішчэньня. Але ў вынаходніцтвах маглі б паспрачацца. У немцаў лепшыя заводы, у красных – лепшыя рацыяналізатары. Так склалася спрадвеку. Але сутнасьць тых і тых была аднолькавая. Нездарма пасьля вызваленьня з Асьвенціму чалавек мог запраста трапіць у Краслаг. Быццам і сапраўды бяда бядою прырастае. 
Як бы гэта выдабыць той нэрв нацыі, які быў тады самым брутальным чынам перабіты... І мабыць, нэрв гэты – у супраціве, безвыніковым, адчайным, але тым, што дазваляў чалавеку застацца самім сабою. Гэты нэрв у кароткай пратакольнай фразе: “віну не прызнаў”. І няхай сабе наступнае слова заўсёды будзе “расстраляны”, але... Ён жа не для сябе сваю віну не прызнаў – ён і так ведаў, што невінаваты. І, зразумела, -- не для сьледчага, які адпрацоўваў на ім самыя неверагодныя спосабы катаваньня. Ён гэта для пратаколу, а значыць, з надзеяй, што некалі пратакол гэты патрапіць да тых, хто здолее зразумець, што здарылася і што забіты быў ня злодзей, а наадварот, чалавек, надзелены чалавечай годнасьцю.
Некалі абавязкова зьявіцца той, хто зразумее. Мы ж сёньняшнія можам хіба што канстатаваць знаходку вось гэтага нэрва: “віну не прызнаў”. Фраза, якая, згадзіцеся, за наступныя пасьля ГУЛАГу гады зусім перастала што-небудзь значыць. Каго хвалявала ў часы Брэжнева і Машэрава, прызнаў ён віну ці не прызнаў. Проста ня верылі. Казалі – дзіва што, яму турма сьвеціць або расстрэл – які ж гэта дурань прызнае сваю віну! 
Фраза настолькі дэвальвавалася, што яе нават перасталі пісаць у пратаколы! Вось што адбылося. І вось што працягвае адбывацца. Публіка ведае, што суд няправедны, калі, скажам, судзяць у нас палітычных. Але публіка не ўстае на бок ахвяры. Бо ў публікі зламаны хрыбет. Гэта значыць, што арышты і зьнікненьні, якія адбываюцца ў наш час па палітычных матывах, лепей не заўважаць, не прымаць да ведама. Хай жменька крыкуноў крычыць – заўтра і яны могуць адправіцца сьледам. Па вялікім рахунку, публіка гатовая да паўтарэньня гісторыі.