Папулісцкія заявы пра тое, што ў Беларусі дасягнуты міжэтнічны мір, гучаць памяркоўна і неабачліва. Мір – гэта зусім не адсутнасьць вайны. Мір – гэта яе немагчымасьць. Мір у палітыцы дасягаецца балянсам інтарэсаў. Мір – гэта дом, у якім паводле вызначаных правілаў суіснуюць розныя людзі, прыналежныя да розных веравызнаньняў і этнічных групаў. Калі іхных інтарэсаў ня тое, што ня ўлічваць, а папросту не заўважаць, гэта ня значыць, што ў нас – мір. Вось жа беларуская міжэтнічная сытуацыя характарызуецца якраз гэтай самай нявызначанасьцю інтарэсаў і правоў нацыянальных групаў, якія жывуць у краіне. Іншы раз нават сама размова пра гэтыя групы ўспрымаецца як крамола або правакацыя. Але тады, калі мы не гаворым пра гэта ў катэгорыях права і законаў, мы пачынаем кірывацца выключна эмоцыямі, як правіла нэгатыўнымі. Што і паказала апытаньне Радыё Свабода мінулага тыдня. 

Самае простае школьнае пытаньне пра тое, ці зьяўляюцца расейцы ў Беларусі нацыянальнай меншасьцю, патрабавала гэткага ж простага адказу – так, зьяўляюцца, бо складаюць 10 адсоткаў насельніцтва краіны. Правы гэтае меншасьці апісаныя ў Канстытуцыі ды іншых нарматыўных актах. Але ніхто з нашых слухачоў не адказаў гэтак проста. Пераважалі эмоцыі. Адныя накінуліся на расейцаў, другія на беларускіх нацыяналістаў, а трэція – на самое пытаньне, якое нібыта распальвае нацыянальную варожасьць. Але тады атрымліваецца, што варожасьць распальвае Канстытуцыя, бо яна патрабуе ад нас жыць не па паняціях, а паводле закону і юрыдычных фармулёвак.

Можна вядома сказаць, што ў Беларусі жывуць людзі. Але для дарослага і адказнага грамадзяніна такая заява была б праяваю сьлепаты або не жаданьня ўдзельнічаць у грамадзкім жыцьці свае краіны. Можна сказаць і так: у лесе растуць дрэвы. Але варта займець з гэтым лесам дачыненьні, як адразу спатрэбяцца ўдакладненьні. Гэты лес хваёвы, сьветлы, грыбны, а гэты – яловы, цёмны, тут мы нічога ня знойдзем. Альховаму лесу патрабуецца вільготная глеба, а сасновы можа расьці і на пяску. Мы любуемся восеньскім лісьцёвым лесам, назіраючы, як бялёсае лісьце таполяў спалучаецца з чырвонымі клёнамі...

Адказ на гэтае пытаньне просты і адназначны. Расейцы, якія складаюць у Беларусі крыху больш за 10 адсоткаў насельніцтва, зьяўляюцца нацыянальнай меншасьцю. Гэта значыць, што ў адпаведнасьці з Канстытуцыяй і міжнароднымі абавязкамі, прынятымі на сябе Рэспублікай Беларусь, правы расейскае грамады ва ўсіх галінах жыцьця, павінны шанавацца і дзяржавай і тытульнай нацыяй краіны. Так бы гучаў адказ на нашае пытаньне ў стандартах ААН ці АБСЭ. Але ў сёньняшняй Беларусі самыя элемэнтарныя пытаньні школьнае праграмы часьцяком успрымаюцца як правакацыйныя, выклікаюць буру эмоцыяў альбо могуць паставіць у тупік.

ПРАВАКАЦЫЙНАЕ ПЫТАНЬНЕ

9-1

Счітаю ваш вопрос неделі о положеніі русскіх в Беларусі провокаціонный і разжігает межнаціональную рознь. Не сомневаюсь, что белорускіе націоналісты в самом худшем понятіі этого слова, скажут вам, да уже і звонілі, что русскіе – это хозяева Беларусі, так как белорусскоязных школ мало, на радіостанціях звучіт мало песен на белорусском языке, БТ много вешчает на русском языке і так далее. Но ведь это же абсурд. Большінство белорусов, простых людей, а не ангажірованных політіканов, скажут, что 1 млн. Русскіх, прожіваюшчіх в республіке с 9 млн белорусов, нікакімі прівілегіямі не пользуется, а также как і оні переносят все тяготы современной жізні, так же желают процветанія РБ. Да оні і не задумываются о том, кто русскій, украінец ілі еврей, а судят о людях по іх делам.

Рацыя, а варта ім задумацца, як пачынаюцца ксэнафобскія разборы. Не наша пытаньне правакацыйнае, але стан грамадзкае сьвядомасьці на гэтае школьнае пытаньне рэагуе правакацыйна. Толькі ж нашмат лепей адзін адному казаць пра ўзаемавагу, чым наагул не кранаць гэтае сфэры, як забароненай. На маю думку, праблема тут эвалюцыйная. І якраз у Беларусі яе вырашэньне затарможанае.

9-2

Я ня бачу ніякай рускай меншасьці ў Беларусі. Усе гавораць на рускай мове, у транспарце, на рынку... Мова вызначае нацыянальнасьць. Калі ўсе гавораць па-руску, значыць, усе рускія. І што зрабілася? Нават тэлебачаньне дзяржаўнае – Панарама – вядзецца на рускай мове. Гэта жахліва. Што зрабілася зь беларускім народам – невядома. Гэта трагедыя. Плач і рыдай Беларусь.

Там, дзе няма рацыі закона і рэалістычнай сыстэмы паняткаў, там запаноўваюць стэрэатыпы і пачуцьці, а ў такой сфэры як міжнацыянальныя дачыненьні гэта справа небясьпечная. Гэта толькі здаецца, што калі зьяву не называць, дык яе і не існуе. Але падобнае замоўчваньне ніколі і нідзе не цягнулася вечна і ніколі ня мела добрых вынікаў.

7-3

Расейцы не зьяўляюцца нацыянальнай меншасьцю. Потому что у ніх есть свое государство, тем более соседнее. Еслі ім не нравітся наш язык, герб Пагоня, бел-чырвона-белы сьцяг, наша історія, релігія, культура і то, что большінство нашего народа хочет в Евросоюз, то тогда едьте к себе в Россію, не мешайте нам построіть свое демократіческое государство. А еслі нравітся все наше белоруское, то пожалуйста, жівіте с намі плечом к плечу. Вобшче я не стороннік деліть людей по національності, но еслі ты жівешь в Беларусі, то будь добр любіть ее.

7-4
Ці зьяўляюцца расейцы нацыянальнай меншасьцю на тэрыторыі Беларусі? Калі глядзець на слупы ўлады, на якіх трымаецца дзяржава, у прыватнасьці беларускі рэжым сёньняшні, то безумоўна расейцы бальшыня. Армія, КГБ, МВД, сыстэма адукаці і інфармацыі трымаюцца выключна на расейцах. Увогуле ўсе лёсавызначальныя структуры ўлады – яны ў руках выключна расейцаў, расейскага КГБ і расейцаў па нацыянальнасьці. Беларусы – гэта, так бы мовіць, толькі дэкарацыя.

7-6

Гаворыць пэнсіянэр з Калодзішчаў Іван Фёдаравіч. Расейцы складаюць значны адсотак насельніцтва Беларусі, але яны ня лічаць сябе нацыянальнай меншасьцю, а лічаць сябе гаспадарамі краіны, большымі, чым карэнныя беларусы. Таму яны не ствараюць суполак, згуртаваньняў, у Беларусі ім непатрэбна змагацца за свае правы, як у прыбалтыйскіх краінах ці ў краіных Цэнтральнае Азіі. Усе расейцы ў Беларусі не выступаюць за незалежнасьць Беларусі. Беларускія расейцы выступаюць за далучэньне Беларусі да Расейскае Фэдэрацыі. Яны памылкова думаюць, што гэта будзе для іх лепш. Усе расейцы горача падтрымваюць рэакцыйную палітыку беларускай вэртыкалі.

7-8

У Беларусі расейцы меншасьць, але гэта вельмі нахабная меншасьць, якая запанавала над большасьцю нас беларусаў.

9-5

Что такое белорус? Это прежде всего інтэрнаціоналіст!

Я наўмысна прыводжу гэтыя чыста эмацыйныя развагі, каб зьвярнуць увагу на іх агульны нэгатыўны эмацыйны фон. Гэта няпраўда, што ўся сыстэма ўлады ў Беларусі трымаецца на расейцах і што ўсе расейцы супраць незалежнасьці Беларусі, а тым больш, што мільён беларускіх расейцаў мае са свае нацыянальнасьці нейкія прывілеі. Хутчэй наадварот і крыху пазьней я растлумачу гэта. Пакуль жа можна адцеміць самое неразуменьне тэрміну нацыянальнае меншасьці – што гэта і для чаго гэта трэба акрэсьліць. 

Вулічнае апытаньне – не зьяўляюцца, няма такой меншасьці. Чаму? Таму што беларусы іх асымілявалі альбо таму што самі беларусы асыміляваліся ў расейцаў. Словам няма таго, што можна было б убачыць на тле іншага.

Некалі ў “Вострай Браме” мы задаліся мэтай высьвятліць працягласьць беларускіх межаў. Здавалася б, што прасьцей – узяў ды памераў тыя кілямэтры. Аж не, аказалася, што дакладных лічбаў не існуе. Ні ў энцыкляпэдыях, ні на мапах краіны, ні ў падручніках. Як жа так? – зьдзівіліся мы. Дзяржаўная мяжа – гэта мала што адукацыйны мінімум для кожнага школьніка, але й рэальная на сёньня каштоўнасьць, бо менавіта ад працягласьці залежаць выдаткі на яе ахову, абсталяваньне і забесьпячэньне. Што ж, зьвернемся да тых, хто гэтым забесьпячэньнем займаецца. Але й тут нас чакала расчараваньне. Ня кажучы ўжо пра адкрытую мяжу з Расеяй, якую, здаецца, ня мералі ад часоў Вялікага Княства Літоўскага, дык нават нядаўняя мяжа СССР з Польшчай і новаствораныя закрытыя межы з Украінай, Літвой і Латвіяй у розных крыніцах вызначаюцца па-рознаму. Плюс-мінус кілямэтраў сто. І калі для беларускага чынавенства гэта ўсё ня надта цікавая тэма, маўляў, суседзям гэта ўсё больш патрэбна, дык і суседзі, нават іхныя самыя што ні ёсьць вайсковыя аташэ не маглі назваць дакладных лічбаў, а давалі напэўны адказ, пачынаючы са словаў “У нашых разьліках мы кіруемся лічбамі...” Быццам гаворка ішла пра нейкія абстрактныя рэчы, а не пра тое, што двойчы два чатыры.

Красамоўны прыклад зь мяжой можа быць памножаны іншымі падобнымі арыфмэтычнымі прыкладамі. Ці зьяўляюцца расейцы ў Беларусі нацыянальнай меншасьцю? Безумоўна, іх у нас дзесяць адсоткаў насельніцтва, -- скажаце вы. Але любое пытаньне па сутнасьці, напрыклад, у чым выяўляецца іхная нацменскасьць, апроч таго, што іх фізычна меней альбо: Ці шануюцца ў Беларусі правы расейскае меншасьці – можа мець столькі ж адказаў, колькі існуе на гэты конт меркаваньняў.

Чаму так адбываецца? На маю думку, прычыны тут дзьве. Першая – у неакрэсьленасьці Рэспублікі Беларусь. Уявіце, што мы з вамі друкуем здымак Цэнтральнай Эўропы. Адэкспанавалі кадар і паклалі фотапаперу ў праяўляльнік. Вось акрэсьлілася Чэхія, Вугоршчына, Польшча, сьледам паказаліся Латвія, Літва, Эстонія. Марудна прамалёўваецца Ўкраіна. А там, дзе павінны быць мы, усё нешта невыразнае, быццам нехта наўмысна зьменшыў у гэтым месцы сілу ўзьдзеяньня праяўляльніка. Нейкі блік, засьветка нейкая на месцы Беларусі. І тут другая прычына – палітыка. Для цяперашняга палітычнага рэжыму ў Беларусі, які кіруецца правіламі папулізму, такая неакрэсьленасьць самых простых і ясных рэчаў – на руку. Няхай яна не праяўляецца чым долей. Заўсёды можна будзе скарыстацца “прыблізнымі”, мякка кажучы, зьвесткамі. Напрыклад, сказаць, што за Шушкевічам зь Беларусі выганялі расейцаў. Вы такое памятаеце? Хоць бы адзін факт? Не? Вы няўпэўненыя? Прывільна, менавіта такая і ставілася задача. Гэта як зь дзяржаўнымі межамі. Калі іх дакладную працягласьць будзе ведаць кожны школьнік, як тады можна будзе называць Польшчу або Латвію краінамі дальняга замежжа? Прэч, так бы мовіць, геаграфію, калі яна супярэчць ідэалёгіі.

ІНТЭРНАЦЫЯНАЛІСТ

Але хто такі інтэрнацывяналіст? Стары савецкі панятак, які адсутнічае ў законах сучаснага сьвету. А гэта значыць, што за гэтым паняткам няма ніякіх правоў, якія вы маглі б адстойваць у судзе толькі таму, што вы інтэрнацыяналіст. Якая гэта мова і якая культура? Ці можа інтэрнацыяналіст на менскай вуліцы гаварыць па-беларуску? І ці можа быць нерускамоўны інтэрнацыяналіст? Урэшце, чым ён, інтэрнацыяналіст – карысны і цікавы іншым людзям і ўсяму сьвету?

Між іншым, толькі ў адной сфэры жыцьця інтэрнацыяналізм перамог. Гэта сфэра крыміналу, якая і жыву не па законах, а па паняціях.

Што да беларускага інтэрнацыяналізму, трэба мець на ўвазе, што ў гэтай характарыстыцы заключаная далёка ня лепшая ацэнка нацыі: Тамаш, які ня помніць свайго роду і які на словах любіць усіх без разбору. 

Няма розьніцы – рускі, беларус ці габрэй. Абы чалавек быў добры. Але розьніцы няма толькі ў тым выпадку, калі яны ўсе – рускія. Варта кожнаму зь іх, у тым ліку і расейцу, узьняць пытаньне сваёй нацыянальнай ідэнтычнасьці, сваёй культуры і мовы, як зараз жа ён будзе зьвінавачаны ў нацыяналізме. Расейскасьць сучасных беларусаў – гэта іхная ніякасьць. У іх няма ідэнтычнасьці, культуры і мовы. А гэта значыць, што яны не прамалёўваюцца ў сучасным сьвеце і адпаведна ня могуць узьняць сваё існаваньне як нацыі на больш высокі ўзровень здольнасьцяў і патрэбнасьцяў. Зь нічога нічога і не бывае. І менавіта расейскасьць для Беларусі стала знакам гэтага нічога і ніякога. Бо гэта не культура і ня мова, а толькі замяняльнік. Сродак зносін, ніякім чынам не асьветлены ніякай духоўнасьцю. Нездарма ж рускамоўная 10-мільённая Беларусь ня дала сьвету ніводнага выдатнага расейскага пісьменьніка, якіб жыў і ствараў у гэтым ніякім асяродзьдзі. 

Інтэрнацыяналізм беларуса насамрэч абяртаецца зьніжэньнем інтэлектуальнага і культурнага ўзроўню жыцьця, тое, што гэтак трапна высьмеялі расейскія даваенныя сатырыкі – згадаем булгакаўскіх швондэраў і шарыкавых. Урэшце расейцы бачылі ў гэтым невысокім узроўні чыста сацыяльны аспэкт, які не дэфармаваў паняткаў расейскае ідэнтыфікацыі, культуры і мовы, а ў Беларусі швондэраўшчына стала аспэктам нацыянальным. 

Праблема – эвалюцыйная. Калі хочаце, мы проста не дацягваем да таго, каб лічыцца прававым грамадзтвам, і замест юрыдычна карэктных тэрмінаў “карэнная нацыянальнасьць” і “нацыянальная меншасьць” карыстаемся паняткамі, якіх няма і ня можа быць ні ў адным законе. Такімі як гэты самы “інтэрнацыяналіст”. Хто гэта і якія ў яго правы, і хто яму гэтыя правы забясьпечыць? Ці можа, да прыкладу, інтэрнацыяналіст зьвярнуцца ў суд, бо нехта абразіў ягоную інтэрнацыянальную годнасьць?

Шляхам эвалюцыі мы непазьбежна прыйдзем да вызначэньня правоў грамадзян, пачнем жыць не паводле “паняцій”, а паводле закону. І нашы дыскусіі пра русіфікацыю і нацыянальнае адраджэньне перастануць здавацца такімі абстрактнымі і бясконцымі.

Усе без выключэньня краіны постсавецкае прасторы, якія ўсталі на шлях эўрапейскае пэрспэктывы, пачалі менавіта з гэтага – з вызначэньня і ўшанаваньня правоў сваіх нацыянальных меншасьцяў. Нельга сказаць, што гэта рабілася ад вялікае любові да тых меншасьцяў. Але кожная тытульная нацыя імкнулася акрэсьліць сябе, убачыць сябе і зразумець сябе. А гэта тое, чаго беларусы з сабою яшчэ не зрабілі.

У Беларусі няма міжэтнічнага міру, а ёсьць міжэтнічнае нішто. Мір – гэта зусім не адсутнасьць вайны, а надзвычай складаная праца ўсіх дзяржаўных інстытутаў, структурызацыя грамадзтва з мэтаю ўсталяваньня балянсу інтарэсаў і правоў. Не казаць пра праблему – зусім ня значыць яе ня мець. Слушна, у нашым сёньняшнім постсавецкім бытнаваньні з адміністрацыйна-камандавай формай улады, ёсьць тэмы больш важныя за міжнацыянальныя дачыненьні. Але варта толькі крануць гэтую тэму, як пасыплюцца ўзаемныя папрокі і зусім ня сьветлыя эмоцыі – што і паказала апытаньне мінулага тыдня. А гэта значыць, што заўтра, калі ў Беларусі запануюць дэмакратычныя парадкі і стане болей свабоды ў грамадзкім жыцьці, мы ці нашыя дзеці можам атрымаць міну запаволенага дзеяньня. І тады ўжо позна будзе зьдзіўляцца, адкуль столькі незадаволенасьці ў ваўкавыскіх палякаў, пінскіх палешукоў ці расейскіх літаратараў з “Полоцкой ветві”. Першыя гады незалежнасьці паказалі, што ўсе гэтыя праблемы ёсьць. І тое, што сёньня пра іх не гаворыцца, зусім ня значыць, што іх няма.

Самае малое развальненьне чалавека, а таксама паляпшэньне ўмоваў ягонага жыцьця зараз жа прывядзе да выяўленьня гэтых праблем. А паколькі за мінулыя дзесяць гадоў яны ня мелі ніякага выхаду, дык іх эмацыйны патэнцыял будзе, верагодна, большы, чым раней. І чым хутчэй яны будуць названыя, акрэсьленыя ў нарматыўных актах і збалянсаваныя з інтарэсамі дзяржавы, тым болей шанцаў пазьбегнуць іхнага абвастрэньня. Досьвед нашых суседзяў паказвае, што ў гэтай сфэры няма нічога горшага за маўчаньне і няма нічога лепшага за перавод сытуацыі з эмацыйнага ў прававое поле.

Тармозячы ўласнае нацыянальнае самавызначэньне, беларусы і ўсіх іншых жыхароў свае краіны дыскрымінуюць, не даюць ім разьвівацца. Сапраўды, калі літоўская ці польская дыяспары яшчэ могуць разьлічваць на дапамогу мэтраполіі, дык расейцам у гэтым сэнсе найгорай – іх проста не відаць і ў расейскамоўным асяродку цяжка вызначыцца.

Вострая Брама

У адрозьненьне ад савецкіх часоў, сёньняшні сьвет патрабуе ад чалавека назвацца. Нельга быць нікім або ўсім, калі ты актыўны ўдзельнік жыцьця і разьлічваеш на большае, чым сацыяльны прытулак. Хочацца нам гэтага альбо не, але такі парадак заведзены і ў разьвітых краінах сьвету і ў міжнароднай супольнасьці ў цэлым. Інакш навошта, скажам, на Алімпійскіх гульнях паказваць сьцягі і сьпяваць нацыянальныя гімны, калі галоўнае там – як хутка ты прабег ці як далёка скокнуў. Аж не – важна, хто ты, адкуль і якую нацыю прадстаўляеш. 

Няма сумневу, што рана ці позна давядзецца ўбірацца ў гэтыя цывілізаваныя рамкі і беларускаму грамадзтву. Каб карэнная нацыя паважала правы сваіх нацыянальных меншасьцяў, трэба, каб яна гэтыя меншасьці бачыла і ведала. Інакш усе развагі пра тое “абы чалавек быў добры” – гэта самападман і выдатная глеба для ксенафобіі. Да прыкладу, існуе стэрэатып пра дыскрымінацыю расейцаў у Прыбалтыцы. Галоўным чынам, гэты стэрэатып створаны маскоўскімі тэлеканаламі. Зрэшты, і ў сьвядомасьці многіх людзей, якія прывыклі пачувацца большасьцю, зусім ня проста адбываўся гэты пералом – адчуць сябе меншасьцю. Але што зробіш, калі гісторыя выбрала сабе гэткі шлях, і замест пачуваньня сябе расейцам у СССР ты мусіш адчуць сябе расейцам у Эстоніі або Латвіі. А гэта згадзіцеся, розныя рэчы. Камусьці такое даецца лягчэй, камусьці цяжэй. Але няма падставаў казаць, што, да прыкладу, у Літве расейцы сталі жыць горш, чым жылі ў СССР толькі таму, што яны расейцы. Наадварот. Яны ўжо прайшлі гэты перавал і сёньня іх становішча нашмат больш выразнае і, бадай, выйгрышнае, чым становішча нашых, беларускіх расейцаў. Распавядае Тацяна Поклад:

ЛІТВА

Сёньня быць расейцам у Літве – гэта значыць, пачувацца паўнавартасным грамадзянінам – такім як расеец у Францыі ці немец у Бэльгіі. Гэта зусім ня тое самае, што быць прадстаўніком нейкай “рускаязычнай масы”. Чалавек ад прыроды і выхаваньня найболей каштоўны сьвету менавіта сваёй прыналежнасьцю да пэўнай культуры, а не да соцыюму. І цяпер самы час зьвярнуцца да пачуцьцяў расейскага чалавека ў Беларусі. Пра гэта – сталы аўтар нашае перадачы Зьміцер Бартосік.

Бартосік