Вострая Брама

Этэр 30 жніўня 2003 г.

Аўтар Сяргей Дубавец

Удзельнікі сёньняшняй перадачы “Вострая Брама” – слухачы Радыё Свабода – лічаць, што найлепей з постсавецкіх рэспублік жывуць краіны Балтыі, але сумняваюцца, ці прыдатны гэты шлях для Беларусі.

У якой постсавецкай краіне жыцьцё найлепшае? На гэтае пытаньне мы спрабавалі адказаць цягам мінулых двух тыдняў. Патрабаваўся, натуральна, эмацыйны, вобразны адказ. Інакш кажучы, калі Беларусь ня самая пасьпяховая краіна сярод былых савецкіх рэспублік, дык чаго нам бракуе для найлепшага жыцьця і якім шляхам мы мусілі б ісьці? Постсавецкая прастора абраная як прастора аднолькавых стартавых магчымасьцяў. Дык дзе ж ва ўяўленьні беларусаў сёньня жыцьцё найлепшае?

Слухачы нашага радыё, якія тэлефанавалі на Свабоду цягам мінулых двух тыдняў, адказалі на гэтае пытаньне наступным чынам:

(Голас: ) “На пытаньне тыдня: у якой краіне на прасторах былога СССР лепшае жыцьцё, -- мушу ўпэўнена адказаць: лепей за ўсіх жыцьцё ў краінах Прыбалтыкі, праўда болей і лепей – для карэнных жыхароў яе. Пры тым, калі лічыць паводле ўзроўню новых тэхналёгіяў, капіталу, дэмакратыі, найменшаму бюракратызму і колькасьці дзяржслужбоўцаў на кожнага жыхара краіны, трэба вызначыць Эстонію і яе гарачых эстонскіх хлопцаў. А калі ж лічыць па стабільнасьці эканомікі і разьвіцьця грамадзтва, узроўню жыцьця, найменшаму адрозьненьню паміж багацейшымі і зьбяднелымі ды добрымі сталымі паміжрэлігійнымі і этнічнымі адносінамі, мушу пазначыць Летуву і летувісаў, якія па сутнасьці, калі ня ўлічваць моўныя і часткова пазвычкавыя адрозьненьні, ёсьць тыя самыя прыкладна беларусы, як па мэнталітэту, так і раней адзінай гісторыі жыцьця. Нездарма мы зь імі напалову родныя браты па крыві. Ваш Майсеенка Генадзь”. 

(Голас: ) “Я счітаю, что із бывшіх стран СССР лучше всех жівут і развіваютса прібалтійскіе государства. Літва, Латвія, Эстонія. Главное, что оні смоглі сделать – это вырваться із под вліянія россійской разрушітельной окупаціонной кагэбэшной політікі. І стаць под зашчіту велікой демократіческой державы ЗША. Теперь оні войдут в ЕС і НАТО, а это экономіческое благополучіе, сохраненіе своей культуры і мірное небо. Дзякуй за ўвагу, жыве Беларусь і свабода”.

(Голас: ) “З поставецкіх краінаў найлепей жывуць у прыбалтыйскіх краінах. У Літве настаўніца звычайна атрымлівае 300 долараў, а ў Беларусі ледзьве 100 долараў. Я гутарыў з жанчынай з Эстоніі, з Таліна, якая гасьціла ў Менску, яна руская жанчына, Васілева фамілія, дык яна гаварыла, што цэны такія самыя як у Беларусі, але там жа ў іх значна вышэй заработная плата”.

(Голас: ) “Іван Карпавіч, Менск. Я хачу сказаць, чаму на постсавецкам прастранстве ёсьць лучшае састаяніе народа. А іменна Прыбалтыка”. 

(Дубавец: ) Такім чынам, найлепей жывуць у краінах Балтыі – іншых меркаваньняў не было. Далей простая лёгіка патрабавала адказу – ці прыдатны для Беларусі балтыйскі шлях? І вось тут ужо адзінства думак не атрымалася. 

(Голас: ) “Шлях Прыбалтыкі – гэта красамоўны прыклад для народа Беларусі, як трэба дамагацца самастойнага, незалежнага, заможнага жыцьця. Краіны СНГ засталіся ў палоне былога камуністычнага ладу жыцьця. Тут зьявіліся некаранаваныя каралі з марыянэтачным бутафорскім парлямэнтам. Былая камуністычная намэнклятура засталася ва ўладзе. Гэта тое, чаго дамагаліся ГКЧП у 91-м годзе. Шлях прыбалтыкі павінен стаць нашым шляхам у Эўропу, у цывілізаваны сьвет. Барыс Забалотнік”.

(Голас: ) “Канечне прыбалтыйскі сцэнар нацыянальнай палітыкі прыдатны. Там ліквідаваны калгасы, усталёвана сапраўдная рыначная эканоміка, людзі жывуць лепш, інвэстыцыі з боку іншаземных краін, людзі свабодна езьдзяць у іншыя краіны”. 

(Дубавец: ) Калі балтыйскі шлях сапраўды прыдатны, дык быццам і размова нашая вычарпаная. Рана ці позна ўзаб’ецца на гэты шлях і Беларусь, бо чаму б урэшце і ёй ня жыць найлепей? Але далёка ня ўсе нашы слухачы лічаць так. 

(Голас: ) “Ці прыдатны прыбалтыйскі шлях для Беларусі? Безумоўна прыдатны. Але для гэтага трэба, каб так званая аб’яднаная апазыцыя паводзіла сябе як нацыянальная, стаяла на пазыцыях незалежнасьці перш за ўсё. Кіраўнікі гэтых партыяў – Вячорка, Лябедзька, Хадыка, Калякін зьвяртаюцца па дапамогу да Расеі, а Статкевіч – да Германіі, дзяржаваў, якія не зацікаўленыя, каб Беларусь была незалежнай”.

(Голас: ) “Балтыйскі сцэнар падыходзіць, але не пры гэтай уладзе – уладзе манкуртаў і ворагаў Беларусі”. 

(Дубавец: ) Ужо ў гэтых адказах Балтыйскі шлях пачынае выстаўляць нам свае ўмовы. І тут пачынаецца самая важная, на маю думку, тэма сёньняшняй перадачы. Калі нам ня дадзены найбольш пасьпяховы варыянт постсавецкага разьвіцьця, дык чаму – што ў нас ня гэтак і ня так, каб самім жыць найлепей? І чым балтыйскія народы такія ўжо адрозныя ад нас, каб у іх атрымлівалася, а ў нас не? 

(Голас: ) “Тэлефаную з Брэста. Мая фамілія Юшчук. Вось я чую вашы перадачы па радыё Свабода і лічу, што вы – вельмі злыя нацыяналісты. Вы распальваеце ў нашым грамадзтве нацыяналістычныя ідэі і распальваеце усякія небыліцы. Гэта вельмі дрэнна з вашага боку. І хто вы такія? Дык вось я скажу, што вы – нацыяналісты, вы здраднікі і калабарацыяністы. Вы хочаце, каб у нас была грамадзянская вайна”. 

(Дубавец: ) Гэты званок слухача зь Берасьця дапаможа нам зразумець нашу адрознасьць ад краінаў і народаў Балтыі, бо ўсё сказанае пра Радыё Свабода, можа быць у поўнай меры аднесенае і да іх.

Памятаю, менавіта прыбалтаў у савецкім войску, дзе гэта было найбольш заўважна, называлі нацыяналістамі. За што? За тое, што трымаліся незалежна і ўсё сваё – мову, культуру, краіну – ставілі вышэй за расейскае. Менавіта за гэта іх называлі і здраднікамі. Бо яны не лічылі Маскву, Пушкіна і расейскую мову сьвятынямі. Не скажу, што яны іх ганілі, але й не пакланяліся. Можна параўноўваць Пушкіна з Шэксьпірам, а можна казаць, што Пушкін – гэта наша ўсё. У першым выпадку – сапраўдная павага, у другім – рабалепства. Сёньня, паводле нашага апытаньня, прыбалты жывуць найлепей з усіх былых савецкіх народаў. І грамадзянская вайна ці нешта моцна падобнае да яе адбываецца не ў Эстоніі, Літве або Латвіі, а ў Расеі. 

Слова “нацыяналіст” даўно перастала быць страшылкай. Чалавек, які свой народ любіць больш за іншы, расейскі, аказаўся зусім не пачварай, а нармальным чалавекам, які ўмее ў сваёй краіне наладзіць найлепшае жыцьцё. А страшылкай гэтае слова зрабілі калісьці ў Расеі. Расейцу не выпадала быць нацыяналістам, бо ён такім быў ад нараджэньня – дзіцём вялікай нацыі. Расейцаў звычайна зьвінавачвалі ў шавінізме – у агрэсіі супраць іншых нацыяў, моваў і культураў. Калі такая агрэсія рабілася дзяржаўнай палітыкай, трэба было прыдумаць нейкія адмоўныя характарыстыкі для тых, хто гэтай агрэсіі супраціўляўся. Вось і абралі бяскрыўднае слова нацыяналіст, якое ва ўсім сьвеце апроч вяршэнства свайго, роднага, нічога ня значыць. Любоў да свайго – гэта вялікі дар і поўная процілегласьць іншаму – нянавісьці да чужога.

Зрэшты, пра гэта і адказала слухачу іншая слухачка:

(Голас: ) “Услышала нападкі на Свабоду у смысле нацыяналізма. А што ж такое нацыяналізм? Гэта любоў ка ўсяму свайму. Любіць сябя, любіць сваю Родзіну. Нас усе годы вучылі любіць неграў, любіць кубінцаў, ангольцаў, кітайцаў, но толькі не себя”.

(Дубавец: ) А вось званок слухача, які адрэагаваў на наша пытаньне больш чым раздражнёна, тым ня менш, ягонае меркаваньне ці, дакладней, ягонае пачуцьцё сустракаецца ў Беларусі, таму вартае ўвагі. Слухач лічыць, што пытаньне наша надуманае, бо ідзе ад недасьведчанасьці ў тым, што насамрэч адбываецца ў Прыбалтыцы. Ня ведаю, адкуль тэлефанаваў гэты слухач, але слухаў я яго ў Вільні, маючы магчымасьць супастаўляць ягоныя ўяўленьні, з тым, што адбываецца за вакном.

(Голас: ) “Прібалты нікогда не былі в составе Советского Союза, по существу, скажем. Их где-то там немножечко присоединили. Они всегда были в тех странах, в каких они теперь есть. И никакой строй у них там не менялся. Не смотря на советскую власть, которая только кидала туда огромные деньги и строила мощные предприятия. Они как жили когда-то, как была направленность, так и есть. Вот и вся политика национальная. А это разве политика, что они унижают белорусов, украинцев, русских, евреев, которые там живут. Не разрешают им разговаривать на своем языке. Школ нету, учиться нельзя. А тут как они это хитро делают. Платят триста долларов, а 250 забирают. За квартиру.  Давайте будем избивать друг друга? Давайте русских будем бить, поляков, евреев. Запрещать разговаривать на языке их?”

(Дубавец: ) На жаль, гэты слухач не прывёў ніводнага факту ў падмацаваньне сваіх словаў. А факты такія. Вазьму толькі адну краіну – Літву, якую ведаю найлепей і зь якой у сёньняшняй Беларусі 700 км агульнай мяжы. У міжваенным часе Літва 20 гадоў мела сваю дзяржаву са сталіцай у горадзе Коўна, Каўнасе па-літоўску. Увесь астатні гістарычны шлях літоўцаў і беларусаў супадае. 500 гадоў у Вялікім Княстве Літоўскім, пасьля больш за сто гадоў у складзе Расейскай імпэрыі, 50 гадоў у СССР – столькі ж, колькі наша Заходняя Беларусь. У складзе Савецкага Саюзу Літва была “па поўнай праграме” – з кіраўнічай кампартыяй і камсамолам, з КГБ і прызывам у Савецкую Армію, з помнікамі Леніна і сваіх уласных літоўскіх бальшавікоў, з гастраномамі, паліклінікамі і жэсамі, з кагласамі і саўгасамі. За гэты час эканоміка краіны была цалкам арыентаваная на зборку, перапрацоўку і сельскую гаспадарку. У нас будавалі Азот – і ў іх Азот, у нас завод тэлевізараў – і ў іх завод тэлевізараў, у нас сьвінакомплексы – і ў іх. Словам, пытаньне пра магчымасьць для Беларусі літоўскага шляху зусім не бязглуздае. 

Што да прыніжэньня беларусаў, расейцаў, украінцаў і габрэяў, дык і тут патрэбныя факты. Гэта ў Менску сёньня зачынены адзіны на ўсю краіну беларускі ліцэй, а ў Вільні, Вільнюсе па-літоўску, працуе дзяржаўная беларуская школа, якая мае нумар 68 і носіць імя Францішка Скарыны. Яна, праўда, адна такая на ўсю краіну, але яе ніхто не зачыняе і дзьве сотні яе вучняў 1 верасьня зноў пачнуць заняткі ў сваім асобным будынку, а не зьбяруцца пад будынкам, куды іх ня пусьціць міліцыя. Габрэі, дарэчы, маюць у Вільні ажно дзьве свае школы, а расейцы і палякі – многія дзясяткі школаў па ўсёй краіне. Што да беларусаў, дык у іх ёсьць свая катэдра у Пэдагагічным унівэрсітэце, свае праграмы на дзяржаўным радыё і тэлебачаньні, свая газэта і два дзясяткі сваіх грамадзкіх арганізацыяў. За размову па-беларуску на вуліцы вас тут ня спыніць паліцыя, як не аднойчы ў Менску за тое самае мяне і маіх сяброў спыняў для праверкі дакумэнтаў міліцэйскі патруль. Што да зьбіцьця рускіх, палякаў і габрэеў, дык калі б такое было, Літву ніколі б не запрасілі ў Эўразьвяз, куды не бяруць краіны з неадрэгуляванымі міжэтнічнымі дачыненьнямі. У цэлым жа тое, пра што вы кажаце, -- гэта плён пяцідзесяцігадовай палітыкі адчужэньня нашых народаў за савецкім часам і цяперашніх тэлепраграм на расейскіх каналах, дзе ахвотна прыніжаюць прыбалтаў ужо за тое, што яны сапраўды жывуць лепей. Адчужанасьць падкрэсьліваецца, каб беларусы ці самі расейцы, крый Бог, не задумаліся – чаму ж і мы, нічым ня горшыя за іх, ня можам пайсьці гэткім самым шляхам, калі ён прывядзе нас да заможнага і спакойнага жыцьця?

Калі ж падсумаваць сказанае вышэй, мы атрымаем такую зьяву як спадчынны расейскі савецкі стэрэатып, заснаваны не на рэальных фактах, а на эмацыйнай рэакцыі Масквы – найперш савецкай Масквы -- на нацыянальную годнасьць літоўцаў, латышоў ды эстонцаў, якія ніколі не называлі сябе малодшымі братамі расейскага славяніна, бо адчувалі ў гэтым прыніжэньне сваёй уласнай годнасьці. Бяда ў тым, што стэрэатып гэты за савецкімі часамі быў прышчэплены і беларусам, якія ў выніку пазбавіліся ўласных адносінаў да сваіх суседзяў, літоўцаў і латышоў, і мусілі ставіцца да іх на расейскі лад. Тое, што адзін з нашых слухачоў назваў літоўцаў роднымі братамі беларусаў, пацьвярджаецца паходжаньнем, але абсалютна супярэчыць савецкаму стэрэатыпу, паводле якога ў нас не магло быць нейкіх спэцыфічных адносінаў ані да літоўцаў, ані да палякаў, ані да ўкраінцаў, калі гэтыя адносіны не праходзілі зацьверджаньня ў Маскве, не прапускаліся праз фільтар расейскіх адносінаў да тых літоўцаў, палякаў і ўкраінцаў. А гэта, згадзіцеся, зусім іншыя адносіны. Вось якраз з гэтага фальшу і будавалася сьцяна адчужэньня паміж беларусамі і іхнымі суседзямі – нават самымі дэкляравана блізкімі ўкраінцамі. Хто яны нам? Браты? Толькі ў адным пераліку з расейцамі. А хто нам палякі? Ніхто, таму што расейцам яны ніхто. Тое самае з літоўцамі і латышамі.

Многія прыхільнікі незалежнасьці ад Расеі так доўга мацаваліся ў сваёй прыхільнасьці, што сталі апалягетамі незалежнасьці абсалютнай. Хоць у сёньняшнім сьвеце гэта немагчыма. Краіна залежыць ад сваёй геапалітычнай сытуацыі нашмат болей, чым асобны чалавек – ад соцыюму. І незалежнасьць для краіны – гэта насамрэч не сыход на хутар і натуральную гаспадарку, а правільны выбар партнэраў. 

Калі б Беларусь пайшла балтыйскім шляхам, гэта выглядала б так: закрыцьцё мяжы з Расеяй і адкрыцьцё з Польшчай, Літвой і Латвіяй. Для паездак у Маскву патрэбныя візы, на захад жа можна ехаць свабодна. Прынамсі, Эўропа адкрытая. І калі беларусы, што езьдзяць у Расею на заробкі, бадай, без праблем пераарыентаваліся б на Нямеччыну, як гэта зрабілі літоўцы, дык найбольш нязручнасьцяў адчулі б этнічныя беларускія расейцы. Яны б атрымалі статус нацыянальнай меншасьці. Пасьля сёньняшняга прывылеяванага стану гэты мільён людзей адчуў бы сябе нашмат менш камфортна, скажам, так, як пачуваюцца ў цяперашняй Беларусі ўкраінцы або палякі.

Вяртаньне рэальнае дзяржаўнасьці беларускай мове таксама магло б выклікаць пратэсты. Чаму такіх пратэстаў не было ў Літве? Таму што ўсё адбывалася ў часе катаклізму, калі пад расейскімі танкамі тут загінулі людзі. З таго моманту быць змагаром за прывілеі для расейцаў і камуністаў у Літве стала непрыстойна.

Эканоміка. Згадайце, колькі ў нас пісалі пра развал сельскай гаспадаркі ў Літве? Сапраўды, літоўскія бязладна зарослыя палі не параўнаць зь беларускімі, дзе кіпіць жніво. Праўда, росквіт калгаснае працы ў аб’яднанай Эўропе зусім ня сьведчыць пра здаровы сэнс і пра тое, што ў крамах ёсьць вялікі выбар сьвежых прадуктаў. У Літве такі выбар ёсьць. А сельская гаспадарка зьменшылася роўна настолькі, наколькі яе, гаспадаркі, трэба. Зразумела, што літоўская, традыцыйна сялянская душа, баліць за гэта ня менш за беларускую. Але ў інтэграваным сьвеце было б неразумна вырабляць тое, што нашмат таньней купіць. Так ці інакш, постсавецкая краіна павінна праходзіць пераспэцыялізацыю. Напрыклад, у Літве разьвіваецца сфэра турызму. Кожная вёска імкнецца ўспомніць сваю гісторыі і традыцыі і стаць прывабнай на турыстычнай сьцяжыне. Да рацыянальнага аб’ёму зьменшылася і прамысловасьць. У жорсткай канкурэнцыі міжсобку працуюць харчовыя, бедаўнічыя, абслуговыя прадпрыемствы. Зьявілася мноства маленькіх вытворчасьцяў, якія робяць эксклюзыўную прадукцыю. 

Вялікая індустрыя для малой краіны перастала быць плюсам. Вырабляецца тое, што знаходзіць попыт. Скажам, нейкае ультрасучаснае мэдычнае абсталяваньне робіцца партыямі на замову з Афганістану ці Іраку. У літоўскіх шкарпэтках, кажуць, ходзіць уся Эўропа. Прадпрыемсты ператвараюцца ў жывыя арганізмы, якія ўвесь час знаходзяцца ў пошуку і рэканструкцыі пад новыя замовы. 

Тое самае і ўвесь балтыйскі постсавецкі шлях разьвіцьця – гэта ня тое, што ўпала зь неба ці вынікла з адмысловага мэнталітэту. Гэта працэс, штодзённая праца соцень тысяч людзей, такі сабе мурашнік, які ў любы момант гатовы ўзьняцца і перайсьці на больш спрыяльнае месца.

(Голас: ) “Ці можам мы пайсьці прыбалтыйскім шляхам разьвіцьця? Не. Ня тая культура, ня той мэнталітэт”. 

(Дубавец: ) Ня тая культура, ня той мэнталітэт -- спрэчная тэза. Ня той палітычны рэжым – так, але гэта ня вечная дадзенасьць. Ужо за часы незалежнасьці Беларусь ведала і іншы рэжым – той, пры якім пачаліся размовы пра Балтыйска-Чарнаморскую садружнасьць, пра трэцюю эўрапейскую сілу ад Балтыкі да Чорнага мора. На тых канфэрэнцыях ніхто не гаварыў, а я думаю, што і не адчуваў такой перашкоды, як рознасьць культур ці мэнталітэтаў у беларусаў, украінцаў, літоўцаў і латышоў. Культуры, дарэчы, у нас вельмі падобныя, бо з паходжаньня ў вялікай ступені сялянскія. І краявіды падобныя і традыцыйныя клопаты вяскоўца, зь якіх гэтыя культуры і вырасталі – што беларуская, што літоўская ці латыская. Варта ўлічыць і такую рэч як вялікая перамяшанасьць нашых народаў за вякі. Гэта згаданая мною ідэалёгія адчужэньня нібы правяла паміж намі сьцяну, з-за якой суседа не відаць і таму лічыцца што сусед той жыве недзе на другім канцы сьвету, а ня тут, побач – без малога дзьвесьце кілямэтраў ад Менску.

(Голас: ) “Добры дзень. Ангеліна Масюта. На ваша пытаньне адкажу – не. Бо апазыцыя прыбалтыкі ня езьдзіла ў Маскву дамаўляцца як лепей ім здаць свае дзяржавы. Як езьдзіць наша апазыцыя і дамаўляецца з Караганавым, як лепей здаць ці прадаць нашу родную Беларусь”.

Што ж замінае Беларусі ісьці балтыйскім шляхам, калі там, у краінах Балтыі жыцьцё найлепшае? Напэўна ўсё ж не апазыцыя. Бо і балтыйскія краіны ведалі розныя апазыцыі, нават і такія, што дамаўляліся “прадаць незалежнасьць”. Літоўскія палітыкі і цяпер частыя госьці ў Маскве. Гэта толькі ў тэлевізары можа падацца, што развод Расеі з Балтыяй адбыўся з-за таго, што прыбалты нейкія прынцыпова іншыя людзі. Насамрэч, гэты развод ствараўся, зьбіраўся па крупіцах. Узгадайце, што менавіта літоўскія дэпутаты ў Вярхоўным Савеце СССР даказалі сапраўднасьць сакрэтных пратаколаў паміж Сталінам і Гітлерам. Ды і цяпер гэты развод падтрымваецца немалымі высілкамі, сустрэчамі, кантактамі і лёбінгам. Гэты развод – таксама працэс -- вялікая праца вялікай колькасьці людзей.

(Голас: ) “Прыбалты разумныя людзі, яны выбралі сабе разумнае рукаводзтва і таму могуць свабодна жыць у сваёй краінцы”.

(Голас: ) “Беларус – у яго рабская псіхалогія. Калі б у яго псіхалогія была як у прыбалта, ён не цярпеў бы гэтага”. 

(Дубавец: ) Рабская псыхалёгія – гэта найперш утрыманская псыхалёгія. Яе доля ёсьць у кожным народзе і ў тых жа краінах Балтыі таксама, і ў заходняй Эропе і ў ЗША. Гэта як адзін з ракурсаў любога народу. І розьніца толькі ў тым – зь якога ракурсу народ разглядаць. Можна сказаць, што мы нашчадкі вялікіх князёў, вялікіх песьняроў і паўстанцаў Каліноўскага, а можна – што мы нашчадкі тых батракоў, што за грошы выдавалі паўстанцаў царскім карнікам. У прынцыпе гэта пытаньне дзяржаўнае ідэалёгіі, якую сёньня шукае кіраўніцтва і якая на базавым узроўні ляжыць у палітыцы кіраўнікоў усіх без выключэньня развітых дзяржаваў. Там -- гэта згаданая любоў да свайго, альбо, калі хочаце, нацыяналізм.

(Голас: ) “Беларусь ня можа пайсьці прыбалтыйскім шляхам. Прыбалты знайшлі разумных людзей у ЗША, Канадзе і абралі іх кіраўнікамі дзяржавы. А беларусы знайшлі прэзыдэнта ў Шклове, які кіраваў адсталым калгасам”. 

(Дубавец: ) Праблема ня ў нейкай аб’ектыўнай непрыдатнасьці, а ў нашых стэрэатыпах. Беларуса так доўга прывучалі да таго, што ён калі ня горшы, дык не такі, як літовец або латыш, што ён паверыў у сваю кроўную залежнасьць ад Расеі. Хоць пры ёй, будучы тройчы сувэрэннай, Беларусь мусіць жыць паводле расейскага сцэнару нацыянальнага разьвіцьця, дакладней, паводле той ролі, якая ёй у тым сцэнары адведзеная. А роля гэтая такая самая як у Смаленшчыны або Тамбоўшчыны. І гэта зусім зразумелая і аб’ектыўная дадзенасьць.

Таму як ні круці, а праблема ў нас саміх, у нашай веры ў сябе і ў нашай непадзеленай ні з кім адказнасьці, у нашых уяўленьнях пра сябе і сьвет. Што да спарахнелых савецкіх стэрэатыпаў, дык дзеля таго і рабілася сёньняшняя перадача, каб хоць некаторыя зь іх абвергнуць і пазбавіцца іхнай гіпнатычнай над намі ўлады.