Выгоды цывілізацыі часьцяком прыходзяць да нас як прылады русіфікацыі. Радыё ў дыяпазоне FM або тэлевізія, кампутары, яшчэ ў краме заладаваныя рускамоўнымі праграмамі... Нам кажуць пра дзьве дзяржаўныя мовы, але выбару як правіла няма. Нам кажуць, што беларусы выдатна разумеюць па-расейску з тым самым зьдзіўленьнем, зь якім некалі нашым продкам казалі, што ўсе тут разумеюць па-польску. Правы правамі, а гэта, так бы мовіць, жыцьцё – у яго свае ўнутраныя законы і нашмат прасьцей адпавядаць ім, чым перарабляць іх пад сябе, ускладняць сытуацыю ці, скажам, імкнуцца адпавядаць стандартам Эўрапейскага зьвязу. Мы ж нікуды ня йдзем. Мы стаім на месцы і больш за ўсё на сьвеце хочам, каб усё было як ёсьць.

Беларусы захоўваюць статус кво. Усе радыкальныя перамены ў нашым доме робяцца звонку. Ці гэта вайна, ці сакрэтныя пратаколы паміж Гітлерам ды Сталінам, ці кошты расейскага газу ці новыя межы, якімі адгароджваюцца ад нас суседзі. Мы самі нічога ня робім, не зьмяняем, не паляпшаем і зусім ня думаем пра тое, што з намі будзе заўтра. Пра гэта хай думае кіраўніцтва, якое, у сваю чаргу, і трымаецца, бо падыгрывае таму патаемнаму жаданьню нацыі – каб усё было як ёсьць. У выніку ўсё ёсьць, толькі нас як быццам і няма. Мы з усім згодныя – як тая неадушаўлёная матэрыя. Абы было ціха. На гэтым тле кволы голас, які спрабуе пярэчыць русіфікацыі – гэта і ёсьць увесь наш голас, такі ціхі, што амаль нячутны. Стаць нармальнай нацыяй, стаць беларусамі – гэта перадусім вялікая праца, агромністыя высілкі, экзамэн. Але мы нікуды не паступаем, нікуды ня йдзем. І наша інтэграцыя ў Расею – гэта таксама захаваньне статус кво – утрыманскага статусу пры вялікай краіне, культуры і мове. Мы – нібы той хлопчык з глухое вёскі, што сабраўся быў паступіць ва ўнівэрсітэт, каб вырвацца з наканаванага манатоннага і панявольнага жыцьцябегу, але спасаваў, збаяўся і паленаваўся адначасова. І цяпер вяртаецца назаўсёды ў абрыдлы, але родны калгас.

МУЗ

Гэта ўсё, так бы мовіць, агульная карціна, якая тлумачыць, чаму выгоды цывілізацыі ператвараюцца ў Беларусі ў прылады русіфікацыі. Тэма нашае сёньняшняе перадачы – мабільныя або сотавыя тэлефоны – зьява настолькі ж новая, наколькі татальная. Няма сумневу, што праз год-другі яна ахопіць усіх беларусаў, прынамсі кожную беларускую сям’ю. Што нясе з сабой мабільная сувязь і ці паўплывае яна нейкім чынам на нас, на сытуацыю ў краіне – пра гэта і пойдзе гаворка ў сёньняшняй “Вострай Браме”.

Вострая Брама

Мабільнік або сотавік нясе бясспрэчныя зьмены ў інфраструктуру жыцьця. Калі б ён зьявіўся сто гадоў таму, Коласаў дзядзька Антось не паехаў бы ў Вільню, бо вырашыў бы свае праблемы проста зь лесу. Або ўявіце сабе наш час, калі людзі капаюць бульбу і па ўсім полі – званкі. Бульбакоп і той, з тэлефонам – зусім розныя іпастасі аднаго чалавека.

Зьяўленьне мабільніка падобнае на зьяўленьне кішанёвага гадзіньніка. Шмат хто і сёньня можа прыгадаць, як у незнаёмым горадзе дводзілася ісьці на вакзал, каб паглядзець, колькі часу. Або выбіраць, у каго б спытацца – сытуацыя абяцала цэлы сюжэт. А тут, зірнуў на руку і сам не заўважыў, як з твайго жыцьця выпала некалькі сюжэтаў. Праўда, гадзіньнік уваходзіў у нашае жыцьцё эвалюцыйна, а прыход сотавіка – паводле тэмпаў і ахопу – можна параўнаць з рэвалюцыяй.

Ці зьмяняюць такія рэчы нас, як людзей? Наўрад ці. Жыцьцё амбівалентнае. Большае ў ім парадку – большае і мітусьні. Да прыкладу, усе выгоды сотавіка, а менавіта – эканомія часу -- ці не пакрываюцца патрэбай рэгістрааць яго на больш выгадны плян, мяняць сім-карты, прыглядаць да яго аксэсуары, а ўрэшце – трымаць гэта ўсё ў галаве? У гэтым сэнсе выгада выгодаў цывілізацыі падманлівая. Яна зьіначвае сьвет вакол нас, але ніякім чынам не ўплывае на нас самых. Чалавек застаецца ранейшым. Яму зручней? Напэўна. Аднак нулявы градус чалавечае зручнасьці застаецца на тым самым месцы, дзе ніжэй за нуль – голад і бяссоньне, холад і сьпёка, адзінота і няволя...

МУЗ

Юлія Шарова падрыхтавала для сёньняшняй перадачы адмысловае дасьледаваньне пра мабільнікі ў Беларусі і пра тое, як сьведамыя беларусы спрабуюць гэтую новую зьяву засвоіць, гэта значыць, беларусізаваць.

Шарова: Яшчэ тры-чатыры гады таму яны былі для нас страшэннай экзотыкай: мы рэфлектыўна азіраліся, чуючы на вуліцы телефонны званок, мы ўглядаліся ў чалавека, які даставаў з кішэні “трубку”, мы нават з пэўнай бестактоўнасьцю прыслухоўваліся да размовы, якую гэты чалавек вёў. Мы яшчэ не ацэньвалі мадэль мабільніка, ня думалі, якую б мэлёдыю лепей паставіць ды які тарыф абраць. Мы папросту бачылі новую зьяву ў нашым побыце і зь дзіцячай пакуль яшчэ непасрэднасьцю яе ўспрымалі.

Нехта зайздросьціў: дарагая па першых часох рэч ставіла ўладальніка сотавіка быццам бы на крыху вышэйшую прыступку, чымся ўвесь астатні люд паспаліты. Нехта бачыў у тэлефоне нятанную цацку, якой можна пахваліцца. Нехта раздражняўся нават болей, чым звычайна можна раздражняцца ад недарэчнага тэлефоннага званка. І толькі нядаўна для беларусаў мабільнік стаў найперш функцыянальнай рэччу, а ня дзівам дзіўным. Кожны дзясяты жыхар краіны мае цяпер сотавік. Поліфанія тэлефонных званкоў чуецца на вуліцы, у офісах, у грамадзкім транспарце. На дзьвярах кабінэтаў урадавых чыноўнікаў зьявіліся абвесткі: на час знаходжаньня ў будынку Дому ўраду сотавыя тэлефоны й пэйджэры вылучыць. У тэатрах перад паказам падобную ж просьбу пачалі абвяшчаць у мікрафон. Словам, мабільнік стаў неад’емнай часткай быцьця.

Дубавец: Таго быцьця, якое яно ў нас ёсьць – з татальным дамінаваньнем усяго расейскага над усім беларускім. У сваім апошнім інтэрвію кіраўнік краіны сказаў, што расейцам у Беларусі жывецца лепш, чым у Расеі. Магчыма. Але калі ўжо казаць усю праўду, дык трэба дадаць, што расейцам у Беларусі жывецца лепей, чым беларусам. Можа таму беларусы і імкнуцца прынамсі выглядаць расейцамі.

Шарова: Мабільная сувязь, якая настолькі імкліва пашырае свой уплыў у Беларусі, упарта абыходзіць уласна беларусаў. Чатыры гады як ёсьць у краіне сотавая сувязь стандарту GSM, аднак за гэты час не зьявілася ані намёку на сотавікі зь беларускім інтэрфэйсам, ані спробаў з боку апэратараў наладзіць беларускамоўны сэрвіс абслугоўваньня абанэнтаў. Беларускамоўнае насельніцтва вымушанае карыстацца телефонамі альбо з расейскім, альбо з ангельскім інтэрфэйсам, атрымліваць гукавыя паведамленьні па-расейску. Можна, вядома ж, спасылацца на славуты білінгвізм: маўляў, нашто нам пакуль сотавікі зь беларускай мовай, калі па-расейску і так усе разумеюць. 

Але ж тэлефоны з інтэрфэйсам на нацыянальнай мове даўно ёсьць ува Ўкраіне, дзе па-расейску і толькі па-расейску таксама гутарыць вельмі значны адсотак насельніцтва. Чэхі й славакі цудоўна разумеюць адно аднаго, але тым ня менш усясьветныя вытворцы сотавікаў выпускаюць тэлефоны з чэскім і славацкім інтэрфэйсам. Сэрбы й харваты, мовы якіх таксама надзвычай падобныя, могуць выбіраць сэрбскі ці харвацкі інтэрфэйс. Беларусы – ня могуць. 

Лідэр БНФ Вінцук Вячорка, які таксама ёсьць уладальнікам мабільнага тэлефона, цьвердзіць, што яго асабіста такое становішча не задавальняе. Адсутнасьць беларускамоўнага сэрвісу і беларускамоўнага інтэрфэйсу, лічыць ён, пазбаўляе беларусаў магчымасьці ўплываць на моўную прастору. 

(Вячорка:) Некалькі часу таму можа пад сотню кліентаў Velcom’a перад прыходам МТС напісалі лісты ў гэтую кампанію з настойлівай прапановай заключыць пагаденьні з вытворцамі мабільных телефонаў на тое, каб там быў прадугледжаны беларускі інтэрфэйс, каб была беларускамоўная вэрсія сайту, каб гукавыя паведамленьні службаў кампаніі былі па-беларуску, альбо, прынамсі, каб існаваў выбар кліента на гэты конт. Адказу не дачакаліся, хаця ў любой нармальнай краіне, дзе дзейнічаюць рынкавыя прынцыпы, голас кліента быў бы пачуты. Акрамя таго зусім відавочна, што ў канкурэнтнай барацьбе некалькіх кампаніяў сёй-той зь іх мог бы зрабіць стаўку на “ўнашаўленьне” свайго вобразу. Адзінай прыкметай таго, што такія ідэі ў галовах іміджмэйкераў кампаніі блукалі, была вэлкомаўская налепка, дзе, праўда, ужывалася слова “каханьне”, а не “любоў” у дачыненьні да кампаніі (няможна кампанію кахаць). Гэтая налепка была адзінай зьявай. Але што датычыць зносінаў з кліентамі – ніякіх зрухаў. Бог зь імі, з запісамі робата, які табе адказвае на запыт з трубкі, але калі з табой гаворыць жывы чалавек са службы сэрвісу, ён абавязаны пераходзіць на беларускую мову, калі чуе беларускамоўнага кліента.

Дубавец: Як бачым, нават законы канкурэнцыі не працуюць на карысьць беларушчыны там, дзе гэта абяцае кампаніі пэўныя прыбыткі. Чаму? Ці таму, што няма ніякай рэальнай канкурэнцыі, ніякага рэальнага рынку, ці таму, што сапраўды расейцам у Беларусі ва ўсіх сэнсах быць лепей і зручней, чым беларусам?

Шарова: Самі апэратары сотавай сувязі нічога катастрафічнага ў такім становішчы ня бачаць. Прыкладам, у кампаніі МТС мне сказалі, што выпуск тэлефонаў з падтрымкай той ці іншай мовы – гэта пытаньне найперш вытворцы тэлефонаў. Мэтазгоднасьць выпуску тэлефонаў на канкрэтнай мове вызначаецца ёмістасьцю рынку ў краіне. У Беларусі рынак сотавай сувязі разьвіваецца эксплязіўна, таму зьяўленьне тэлефонаў зь беларускім інтэрфэйсам у кампаніі МТС лічаць цалкам верагодным. У Расеі тэлефоны з расейскім інтэрфэйсам таксама не адразу зьявіліся. Таму вырашэньне моўнай праблемы – хіба пытаньне часу. 

Намесьнік старшыні Таварыства беларускай мовы Сяржук Кручкоў кажа, што проста чакаць зьменаў ня варта. Адносна нядаўна ТБМ зьвярталася ў МТС – ім паабяцалі адно беларускамоўны варыянт інтэрнэт-старонкі кампаніі, які пакуль не зьявіўся. Вось ТБМ і хоча зьвярнуцца ў Міністэрства інфармацыі, каб тое абавязала ўсіх апэратараў сотавай сувязі ды ўсе пэйджынгавыя кампаніі Беларусі шанаваць родную мову. Прапануе спадар Кручкоў і іншыя, больш рашучыя захады. На выпадак, калі чыноўнікі просьбы не пачуюць.   

(Кручкоў:) Калі мы змагаемся за тое, каб дзяржстандарт замацаваў у інфармацыі для спажыўца абавязковае выкарыстаньне беларускай мовы, то адказ бывае такі: калі вам не падабаецца тавар і там няма інфармацыі па-беларуску, вы не купляйце гэты тавар. Тут прыкладна такая ж самая аргумэнтацыя ідзе. Безумоўна, трэба змагацца за гэтыя правы і наколькі мы можам будзем змагацца. Але калі рынак такі спэцыфічны, то змагацца ўжо непасрэдна праз спажыўца вельмі цяжка. Хаця таксама трэба падлучаць людзей і хаця б умоўныя нейкія акцыі рабіць раз на год, на дзень абароны правоў спажыўца. Зрабіць байкот усім таварам і арганізацыям, якія аказваюць нейкія паслугі, але пры гэтым ігнаруюць беларускую мову. Гэта было б някепска, дарэчы.

(Кар.:) Хацела б я паглядзець на сваіх калег, як яны ў пэўны дзень ня будуць выходзіць у жывы этэр з мабільнікаў, якія падлучаныя да Velcom ці МТС.

(Кручкоў:) У свой час я ў савецкім войску служыў у Літве пад час чарнобыльскай аварыі. І я проста ведаю, што літоўцы, выказваючы свой пратэст – гэта за савецкім часам, я падкрэсьліваю, адбывалася, – калі не давалі дастатковай інфармацыі пра рэальны стан з радыяцыяй, яны правялі вельмі цікавую акцыю: не куплялі малако ва ўсіх крамах па ўсёй тэрыторыі Літвы.

Канечне ж, адмовіцца на дзень ад сотавіка і застацца як бяз рук – гэта не радыёактыўназабруджанае малако байкатаваць. Разам з тым прыхільнікі ідэі падобнага байкоту сярод патрыётаў Беларусі ёсьць. Мастак Генадзь Мацур, які адносна нядаўна карыстаецца сотавым тэлефонам, мог бы такім чынам выказаць сваю салідарнасьць.    

(Мацур:) Калі б такая кампанія была, то відаць бы здолеў, як кажуць, паўдзельнічаць у масавым мерапрыемстве. Але мяне задавальняе, напрыклад, і ангельскі інтэрфэйс. Мяне прывучылі ўжо. Хоць я працую на кампутары і мне хацелася, каб і Windows быў па-беларуску. Канечне, калі падыходзіць сур’ёзна, то канечне павінен быць. Але паколькі ў нас ёсьць ад пачатку стагодзьдзя выйсьце – пісаць на беларускай мове лацінкай, то мы вось так з гэтага становішча і выходзім. 

Спадар Мацур аднак сказаў, што тэлефоны зь беларускім інтэрфэйсам і беларускамоўны гукавы сэрвіс патрэбны нам хаця б з палітычным прычынаў. Калі ёсьць такая краіна й такі народ – патрэбна, каб беларуская мова была ва ўсіх сфэрах жыцьця.

Беларуская мова й беларуская музыка. Гаворачы пра мабільнікі, немагчыма не згадаць і апошнюю. Цікава, якія мэлёдыі абіраюць беларускія ўладальнікі сотавікаў? Тэлефон музыканта Лявона Вольскага пакуль адгукваецца на званкі клясычным вагнэраўскім “Палётам валькірыяў”. Але ў хуткім часе Лявон хоча зьмяніць папулярную опэрную тэму на самы звычайны ненавязьлівы званочак. Можа, вядомага рокера надта раздражняе ўсеагульнае захапленьне тым, што часта называюць “клясычнай папсой”? 

(Вольскі:) Не, мяне зусім не раздражняе. Хай народ як хоча, так і робіць. Мяне ж не раздражняе, напрыклад, што ў народа дываны на сьценах вісяць. Гэта густ, з гэтым трэба мірыцца. То бок ня густ, а паказальнік таго, што народ хоць неяк, так бы мовіць “прыабшчаецца” да венскай клясыкі. 

(Кар.:) А як бы вы паставіліся да такой ідэі: загнаць усім у мабільнікі, напрыклад, палянэз Агінскага, і ўсе нібыта адно аднаго пазнаюць?

(Вольскі:) Наколькі я ведаю, элемэнт карпаратыўнасьці прысутнічае і ёсьць нават на сайце knihi.com. у разьдзеле “Мэлёдыі для мабільных тэлефонаў”. Там ёсьць беларускія песьні – рокавыя, нярокавыя, фолькавыя. Гэтым можна карыстацца пры жаданьні. Але, напэўна, папросту адсотак абгрэйчанасьці, прабачце за слэнгавы выраз, сярод беларускага насельніцтва не такі высокі. Нават калі чалавек настроены патрыятычна і пачуваецца беларусам, то ён не заўсёды мае папросту тэлефон, а па-другое ён не заўсёды можа спампаваць з інтэрнэта мэлёдыю на гэты тэлефон.

ПАЛЯНЭЗ

Дык ці не замкнёнае кола атрымліваецца? Беларусы, што змагаюцца за пашырэньне сфэраў ужытку роднай мовы і настойваюць на тым, каб голас-аўтаадказчык у трубцы вяшчаў па-беларуску, часта самі сотавікаў ня маюць. “Мабілізаваныя” ж беларусы ў бальшыні сваёй дэманструюць абыякавасьць да таго, які моўны інтэрфэйс у іхных мабільніках. 

Дубавец: Юлія Шарова распавяла пра сваё дасьледаваньне беларусізацыі мабільнікаў. Сапраўды, замкнёнае кола. Людзі зьвяртаюцца да кампаніяў, тыя адсылаюць да вытворцаў, а вытворцы не атрымліваюць зваротаў. Зрэшты, не такое ўжо гэта кола і замкнёнае. Нешта падобнае ў нас атрымліваецца і са зваротамі да дзяржавы, якая таксама перанакіроўвае да вытворцаў, а тыя нібыта ня чуюць. Мне думаецца, што ўсебаковы паралюш беларускага грамадзтва, якое хоча, каб усё было як ёсьць, ня можа не кранаць і самых сьведамых ды ініцыятыўных беларусаў. Існуе такі нездаровы ўплыў штодзённага асяродзьдзя. Там, дзе гэты ўплыў сканчаецца, часам вырашаюцца і згаданыя праблемы.

Вострая Брама

Характэрны прыклад – беларусізацыя самай папулярнай інтэрнэтнай шукалкі Google.com. Пра гэта распавядае ў адмысловым артыкуле Ўладзімер Каткоўскі. Ён рэдагаваў пераклад, які рабілі некалькі добраахвотнікаў. І цяпер у сеціве самая папулярная шукалка працуе па-беларуску.

Так ці інакш, а пры поўнай абыякавасьці або нават варожасьці дзяржавы і кампаніяў, гэтаксама “зьнізу” магла б вырашацца і праблема беларускага інтэрфэйсу мабільнікаў. А тут усё пачынаецца зь перакладу. Найперш яго трэба зрабіць. А пасьля ад грамадзкіх арганізацыяў зьвярнуцца да вытворцаў мабільнікаў. Пры гатовым тэксьце, напэўна, ні Нокія, ні Сімэнс, ні Матарола не адмовіліся б уключыць беларускую мову ў свае апараты. Ім самым гэта нічога б не каштавала, адно дазволіла б пашырыць магчымасьці сваіх тэлефонаў. Яны мусілі б гэта ацаніць, бо жывуць у полі рэальнае канкурэнцыі, не імкнуцца стаць расейцамі, ня мараць пра тое, каб усё было як ёсьць.

Што да мілых тэлефаністак, якія ні за што не адкажуць табе па-беларуску, дык нават пры зьмене дзяржаўнае палітыкі і загадзе начальства, першае, на што яны будуць спасылацца – гэта адсутнасьць уніфікаванае тэрміналёгіі, прафэсійнага жаргону, калі хочаце. Цалкам можна дапусьціць, што сярод тэлефаністак ёсьць і беларускамоўныя, ці тыя, хто сымпатызуе беларушчыне. Але як ім гаварыць, як што называць? Чакаць, што такі пераклад ініцыюе дзяржава, не выпадае. Чакаць, што зьменіцца сама грамадзкая атмасфэра – таксама. Магчыма, яна і зьменіцца толькі тады, калі зьявяцца ў краіне людзі, якія ня будуць чакаць.