У перадачы “Вострая Брама” мы працягваем гаворку пра Беларускі Ліцэй і раскрываем таямніцы грамадзкае сьвядомасьці, што сталі сапраўднымі прычынамі гвалтоўнага разгону найлепшай нацыянальнай школы

Беларуская ідэя нагадвае зьнікомы агмень, сьветлавую пляму, сфакусаваную энэргію, сонечны зайчык, які блукае па зямлі другое стагодзьдзе, трапляючы ў розумы і запальваючы сэрцы, раптам спыняецца ў нейкім месцы, пасьля пераходзіць у іншае. Нават самыя гарачыя прыхільнікі ня скажуць вам, дзе гэты зайчык будзе праз год ці нават яшчэ менш. Памятаеце, у 91-м яго бачылі ў Вярхоўным Савеце, у 96-м ён выводзіў на менскія вуліцы бясконцыя чароды дэманстрантаў, у 2001-м амаль на год ён абаснаваўся ў Курапатах. Сёньня гэты агмень гарыць у Беларускім Ліцэі. Ніхто ня ведае, чым скончыцца тое супрацьстаяньне Ліцэю і прэзыдэнта, які брутальна, без уцямных прычынаў, разганяе адзіную ў сталіцы беларускую школу. Але пакуль будзе гарэць агмень, у Ліцэя ёсьць шанец. І сёньня гэта шанец самой беларускай ідэі. Калі ж той гарэзьлівы сонечны зайчык уздумае сарвацца зь месца, Ліцэй зьнікне, а беларуская ідэя вернецца на шмат гадоў назад. Можна нават амаль дакладна вызначыць, дзе яна апынецца – на пачатку 1860-х. Беларусь – частка Расеі, у нас пануе ідэалёгія западноруссізма, граф Мураўёў праводзіць брутальную зачыстку ўсялякіх сэпаратысцкіх памкненьняў. Тады гэта называлася “польскай інтрыгай”, нібыта інтэлігенцыя хацела далучыць ісьціннарусскую Беларусь да Польшчы. Сёньня гэта называецца страшным словам – нацыяналізм. Зрэшты, якая розьніца, галоўнае, што Беларусь зноў мусіць стаць ісьціннарускай часткай Расейскае імпэрыі. Колькі ж разоў за гэты час ёй і яе народу прамывалі мазгі з той ісьціннарускай ідэалягічнай помпы. Але канчаткова ператварыць гэты 10-мільённы народ у расейскіх правінцыялаў так і не атрымалася. Мабыць і не атрымаецца. А вінаваты той сонечны зайчык, зьнікомы агмень, сьветлавая пляма, што блукае па нашай зямлі, прасьвятляе розумы і запальвае душы.  

Напэўна, многія сёньня задаюцца пытаньнем – ці выстаіць Ліцэй і, калі выстаіць, ці ня здарыцца так, што ягоны ліквідатар Лукашэнка менавіта на Ліцеі зломіць свой аўтарытарны зуб? Лёгіка падказвае, што гэта магчыма. Магчыма таму, што большасьць беларусаў не падтрымала б разгон у Менску аплшняй беларускай школы. Сам здаровы сэнс такога не падтрымаў бы. Бо ніякіх сэнсоўных прычынаў разганяць школу з дапамогай амону няма. Але большасьць беларусаў пра Ліцэй ня ведае. Пра гэты канфлікт не гавораць у тэлевізіі, ня пішуць у афіцыйных газэтах. Можа быць, адзіная спроба прааналізаваць тое, што адбываецца, была зробленая ў прэзыдэнцкай газэце “Беларусь Сегодня” – “Саветской Белоруссіі”. Журналістка Кусьлівая ў гутарцы з экс-міністрам адукацыі Брыгадзіным выказала наступнае меркаваньне:

“Галоўны аргумэнт абаронцаў ліцэю – пазбаўляюць дзяцей ліцэйскага братэрства, разбураюць атмасфэру, сам дух ліцэю. Ёсьць і такі пункт гледжаньня, дарэчы, яго выказваюць і вытачы “Беларусі Сегодня”, у ліцэі зь дзяцей была створаная нейкая асаблівая каста, сэкта. Яны і настаўнікаў, дырэктара самі выбіралі. Але хіба гэта справа дзяцей? Даваць ацэнку чалавечым і прафэсійным якасьцям дырэктара? А можа гэта дарослыя наўмысна палітызавалі дзяцей, рабілі іх закладнікамі сваіх мэтаў?” Канец цытаты.

Забаўны прапагандысцкі выверт – дзеці выбіраюць сабе дырэктара таму, што іх наўмысна палітызавалі дарослыя. Як кажуць, боб з гарохам. Так і хочацца нечым апраўдаць вайну Лукашэнкі з Ліцэем, але ж апраўданьня няма. Хто сказаў, што выбіраць настаўнікаў – кепска? Хто прыдумаў, што вучні ня мусяць ацэньваць сваіх выкладчыкаў? І пры чым тут палітыка? Можа быць, дачыненьні ў Ліцэі мелі нейкі нездаровы, амаральны, вычварны характар? Не, наадварот. Можа быць па-сэктанцку настроеныя дзеці, наўпрост зь ліцэю ішлі ў “лясныя браты” ці на мітынгі апазыцыі? Таксама не. Выпускнікі ліцэю, а сёлета іх было больш за паўсотню, як правіла, паступалі ў ВНУ на самыя розныя спэцыяльнасьці. Дарэчы, сёлета яны паказалі найвышэйшы вынік – стоадсоткавае паступленьне. Вось вам і сэкта, і каста, і выбіраньне настаўнікаў, і палітызаваныя дзеці. Гэтак на пытаньне журналісткі прэзыдэнцкае газэты адказалі самі ліцэісты. А вось што адказаў яе непасрэдны суразмоўца экс-міністар Брыгадзін, цытую:

“Залішняя эмацыйнасьць, палітызацыя праблемы з боку дарослых сапраўды былі. Думаю, калі справа тычыцца дзяцей наогул, нельга так жорстка ставіць пытаньне. Калі нам не падабаецца настаўнік, ня пойдзем на заняткі, аб’явім байкот. Ультыматумаў ставіць нельга. І не галасаваньнем на сходах гэта трэба вырашаць: адстаім настаўніка Сідарава ці Пятрова! Прымаць рашэньні, можа не зусім папулярныя, павінны ня дзеці, натуральна, а той, хто надзелены для гэтага паўнамоцтвамі”. Канец цытаты.

І тут боб з гарохам. У чытача, натуральна, складаецца ўражаньне, што ліцэісты байкатавалі настаўнікаў і галасаваньнем на сходах вырашалі, хто ім будзе выкладаць, а хто не. Экс-міністар, мякка кажучы, сказіў карціну. Напэўна ж сам ён цудоўна ведае, што ні першага, ні другога ў Ліцэі не было. А вось у чытача экс-Советской Белоруссіі няма ніякай магчымасьці даведацца ня тое што праўду, а хоць бы іншы пункт гледжаньня. Не пад сілу і самім ліцэістам данесьці праўду да ўсіх жыхароў краіны. А праўда іхная ў тым, што настаўнікі ў Ліцэі карысталіся неаспрэчным аўтарытэтам вучняў. Іх не выбіралі. Што да адзінага прэцэдэнту, калі міністэрства адукацыі з выразна правакацыйнымі мэтамі прызначыла ў Беларускі Ліцэй чалавека, які не валодае беларускай мовай, дык яе сапраўды байкатавалі, але ўсе разам – найперў пэдагагічны калектыў, а пасьля ўжо і вучні і іхныя бацькі. Зрэшты, міністэрства на гэта і разьлічвала, бо ўжо была падрыхтаваная пастанова Савету Міністраў пра закрыцьцё ліцэю. Трэба было знайсьці нагоду, справакаваць Ліцэй на непаслушэнства. На жаль, Аляксандар Лукашэнка, загадаўшы закрыць гэтую навучальную ўстанову, апроч “гнёздаў апазыцыі”, нічога не сказаў. А такую фармулёўку ў пастанову Саўміну не запішаш. Атрымаецца курам на сьмех. Бось і давялося экс-міністру Брыгадзіну займацца творчасьцю – інсьпіраваць правакацыю і падбіраць дырэктарку, якую – сам цудоўна ведаў – у Ліцэі ня прыме ніхто, ніводзін чалавек.

МУЗ

Апроч бобу з гарохам і скажэньня фактаў, быў у той гутарцы ў прэзыдэнцкай газэце яшчэ і падтэкст. Журналістка і спадар Брыгадзін гаварылі пра, так бы мовіць, звычайную школу, нібы апэлюючы да пачуцьцяў шматтысячнай арміі настаўнікаў, вучняў і бацькоў, якія ў выніку мусілі з абурэньнем выдыхнуць – во чаго захацелі! Выбіраць дырэктара! Ліцэйскага братэрства! Сяброўскай атмасфэры! Зусім, так сказаць, абнаглелі. У нас у школе ніхто і ня сьніць пра такое. Бо і навошта яна – такая раскоша. Трэба быць як усе, не высоўвацца.

Але высунуліся. Ужо тым, што гэта адзіны беларускі ліцэй на ўсю краіну, не маглі ня высунуцца. Не маглі ня зьзяць ярчэй на тле ўсеагульнай шэрасьці. Ну вось за гэта і атрымалі.

Вострая Брама

Прызнаюся, найбольшую маю ўвагу ў той публікацыі ў прэзыдэнцкай газэце прыцягнула вызначэньне “секта і каста”. Улічваючы, што гаворка ідзе на адзіную і найлепшую у сваім родзе нацыянальную школу, гэтыя азначэньні пожна экстрапаляваць на ўсю беларушчыну і яе носьбітаў. Мы ўсе – секта і каста. Здаецца, яшчэ ніхто ў найноўшай гісторыі гэтак не вызначаў месца беларусаў у Беларусі. Але журналістка Кусьлівая зь “Беларусі сегодня” гаварыць з карэспандэнтам Радыё Свабода наадрэз адмовілася. Не палічыў своечасовай такую гутарку і галоўны рэдактар газэты Павал Якубовіч. На нашу ўдачу, у рэдакцыі працуюць і больш згаворлівыя людзі. Да прыкладу, паэтка Людміла Рублеўская, якая ведзе ў “Беларусі Сегодня” кніжны агляд.

Рублеўская: Зараз, па маіх назіраньнях, адбываецца змаганьне двух стэрэатыпаў. З аднаго боку – рэцыдыў, што чалавек, які гаворыць па-беларуску – гэта калгасьнік, які ня змог вывучыць расейскую мову да вольнага валоданьня, і другі стэрэатып – сапраўды, гэты чалавек мае дачыненьне да нечага незвычайнага, або літаратуры і мастацтва або палітыкі, значыцца чалавек, прынамсі, разумны. Тое, што ўтварылася такая зьява як беларускамоўная эліта, беларускамоўная каста – мабыць гэта абумоўлена і такой зьявай як ахоўны код нацыі. Як вядома, у прыродзе кожны від мае такі код, пры якім сваё роднае – яно бліжэйшае, даражэйшае, важнейшае за ўсё астатняе. Нават калі чужое лепшае, сваё павінна быць бліжэй, даражэй, важней. Гэта нармальна. Тое, што нам зараз навязваюць, што мы роўныя, мы ня горш, у нас дзьве мовы маюць аднолькавае значэньне, гэтак якраз і разбурае гэты ахоўны код. 

Дубавец: Людміла Рублеўская пазьбягае слова “секта” і кажа пра эліту, да памераў якой сёньня ў Беларусі сьціснутае ўласна нацыянальнае жыцьцё.

Рублеўская: Я лічу, што не цалкам віна беларусаў, што так склалася. А з другога боку – элітарнасьць і каставасьць беларускамоўнага асяродку. Калі мы зьвернемся да тэорыі Пецірыма Сарокіна – гэта вядомы сацыёляг – ён лічыў, што ўвогуле вырашаюць лёс грамадзтва 11-13 працэнтаў насельніцтва, якія якраз валодаюць пэўным патэнцыялам насельніцтва – інтэлектуальным, пасіянарным. І заўважце, што ў Беларусі адбываецца менавіта такая раскладка: заўсёды будзе 11-13 працэнтаў людзей, якія будуць любіць беларушчыну, якія будуць гатовыя ахвяраваць дзеля роднай культуры, дзеля ідэі Радзімы кар’ерай, сабой, усім. З другога боку, калі мы зьвернемся да тэорыі этнагенэзу Льва Гумілёва – гэта тэорыя пасіянарнасьці, што заўсёды ў кожны час у кожным узросьце этнасу ёсьць частка пасіянарыяў, якія зьяўляюцца носьбітамі нацыянальнае ідэі, духу народу. Гэта ні ў якім разе ня можа мець адмоўную афарбоўку, атаясамлівацца з нацыянальнай агрэсіўнасьцю. Гэта звычайная натуральная нармальная зьява, безь якой жывое проста загінае, разбураецца. І тое, што сёньня мы кажам пра вузкае кола, дык ведаеце, у 80-я гады, калі мы пачыналі ў “Тутэйшых”, размаўлялі па-беларуску ў грамадзкім транспарце, дык гэта выклікала нашмат больш адмоўную, дзікую рэакцыю, чым сёньня. Сёньня гэта ўспрымаецца многімі нармальна. Гледзячы з чым параўноўваць. Калі параўноўваць са становішчам у нармальнай эўрапейскай краіне, дзе шануецца нацыянальная культура, гэта ненармальна, а ў нас жа заўсёды кажуць – во, як жылі старэйшыя пакаленьні, хадзілі ў гумовіках, дык што вам цяпер трэба, калі можаце купіць сабе “Саламандру”.

Дубавец: Пасіянарнасьць, пра якую кажа Людміла Рублеўская, -- гэта мабыць і ёсьць нацыянальная ідэя, той зьнікомы агмень або сонечны зайчык, пра якія я казаў напачатку перадачы. Рукой пасіянарнасьць ня ўхопіш і гэта, напэўна, шмат каго раздражняе.

Рублеўская: СЕКТА – я б не ўжывала гэтага азначэньня, таму што для мяне гэта абсалютна адмоўная афарбоўка. І некаторыя ўхілы ў сэктанцтва, якія назіраліся ў асяродку беларушчыны, гэта не спрыяе, я не трактую гэта як станоўчую зьяву. І нават каста – гэта таксама атаясамліваецца зь нечым ізаляваным і закрытым. Я б вызначыла... як праслойку грамадзтва, нешта такое, куды любы можа трапіць, што даступна кожнаму. Можа быць, гэта можна параўнаць з увераваньнем, далучэньнем да храму. Гэта патрабуе ўсяго толькі душэўнай працы, усяго толькі, але гэта, мабыць самая цяжкая праца, якую можа рабіць чалавек, менавіта таму нямногія на гэты шлях наважваюцца.  

Вострая Брама

Як кажа Людміла Рублеўская, беларушчына ад секты і касты адрозьніваецца тым, што яна адкрытая. Дадам, патэнцыйна адкрытая, бо каб тую адкрытасьць рэалізаваць, трэба шырока прысутнічаць у сродках масавай інфармацыі, у школе, у рэкляме. А з гэтым у нас якраз праблема. Сфэра беларускамоўных СМІ, адукацыі і рэклямы ўвесь час звужаецца, ад чаго ў пабоднага назіральніка і ўзьнікае ўражаньне закрытасьці беларушчыны, яе сэктанцтва і каставасьці. 

Зьміцер Бартосік падрыхтаваў для сёньняшняй перадачы сюжэт, які ілюструе складанасьць праблемы на чалавечым узроўні і тое, як проста яна вырашаецца.

Бартосік: Неяк падчас уікэнду на вёсцы прапанаваў сваёй 12-гадовай сваячцы пачытаць кніжку. "Так она на белорусском", -- расчаравана адказала тая, зь недаверам зірнуўшы на вокладку. "А ты пачытай адну старонку, і калі не спадабаецца, дык кінеш", -- прапанаваў я. "Ну ладно. -- Аказала мне ласку дзяўчо, -- Все равно больше делать нечего". Праз хвіліну яе ўжо было ад кнігі не адарваць. Мінала старонка за старонкай, бацькі стаміліся клікаць дачку на гарод зьбіраць ягады. Тая ж забылася на ўсё і не хацела вяртаць мне кніжку назад. Чамусьці я ўпэўнены -- больш я не пачую ад яе грэблівых нотак на адрас таго, што -- па-беларуску. Хоць адкуль гэткія адносіны, я здагадваюся. З урокаў "самага неабезацельнава прадмета". З пануючай навокал расейшчыны, ад першых словаў і першых казачных герояў да модных сьвяткаваньняў Дня народзінаў у расейскім Макдональдзе. 

Паўтаруся, я не заклікаў маю маленькую сваячку Машу шанаваць родную мову, не тлумачыў ёй ролю беларускага слова ў жыцьці, і тым больш не агітаваў да адраджэньня гэтай самай мовы. Я проста даў пачытаць кніжку Андрэя Федарэнкі "Афганская шкатулка". Якую можна набыць у кнігарні, і пра якую Маша, чамусьці, не пачула на ўроку роднага слова. Зараз яна просіць мяне даць яшчэ чаго-небудзь цікавага. 

А я, гледзячы, зь якім жывым чытацкім апэтытам Маша перагортвае старонкі, думаю над тым, як ахарактэрызаваць тую зьмену, што адбылася зь дзяўчынкай. Яна пачала шанаваць родную мову? Але па-беларуску яна пакуль не загаварыла. Яна зрабілася больш духоўна багатай і нармальнай? Але ці надоўга хопіць яе цікавасьці да беларушчыны ў "нармальнай срадзе" звычайнай менскай расейскамоўнай школы? А можа, наша Маша, дзякуючы маэстра Федарэнку, адкрыла для сябе нешта большае за цікавы дэтэктыў? Тое, што ў дарослых называецца "нацыянальнай ідэяй"? Ці не запозна? Зрэшты, дзе той ідэальны ўзрост, калі беларушчына ўваходзіць у кроў назаўжды?.. Але як бы там ні было, ужо адным толькі гэтым учынкам, чытаньнем беларускай кнігі, Маша перайшла істотную мяжу. Міжвольна далучылася да вельмі цікавай катэгорыі людзей, імя якіх нядаўна прагучала ў афіцыйнай газэце -- “секта”.

МУЗ

Маша ўжо прачытала не адну беларускую кнігу. Занятак ёй прыйшоўся да спадобы. І справа тут, як мне здаецца, ня столькі ў літаратуры. Бар’ер пад назвай “беларускае – значыць, сумнае” аказаўся нетрывалым і надуманым. А лёгкасьць яго пераадоленьня толькі ўзмацніла цікавасьць да чытаньня кніг сваіх пісьменьнікаў. Якія, як высьветлілася, ня толькі ня горшыя за чужых, але й лепшыя. Таму што свае! 

Сакрэт, які адкрыла Маша, ніяк чамусьці не даходзіць да яе старэйшых суграмадзянаў. Я нават крыху хвалююся за яе імклівае абеларушчваньне. Ці, гледзячы з абыватальскага боку, далучэньня да нашай “сэкты”. Бо чытаньне беларускіх кніжак у Беларусі – гэта забаўка толькі на першых парах. За забаўкай прыходзіць усьведамленьне сябе ня проста, як дзяўчынкі Машы з шостага “Б”, прыходзіць імкненьне адрозьніваць сваё ад чужога, сьледам за якім ідзе патрэба бараніць гэтае сваё. 

Дубавец: Ну а што было б з Машай, калі б побач не апынуўся добры дзядзька Бартосік? Маша расла б далей, як усе нармальныя дзеці. Нармальныя – з гледзішча экс-міністра адукацыі Брыгадзіна. Цікава, як бы ён і ягоны колішні патрон-прэзыдэнт ахарактарызавалі дзеяньні наша аўтара? Па аналёгіі зь ліцэем, Зьміцер Бартосік, даўшы дзяўчынцы займальную кніжку па-беларуску, палітызаваў сваю сваячку і зьвіў у яе сэрцы “гняздо апазыцыі”. Між іншым, выснова была б не такая ўжо далёкая ад праўды. Не сакрэт, што на менскай вуліцы можна быць затрыманым міліцыяй адно за правільную беларускую гаворку. Але хто тут паставіў сьвет на папа і перамяшаў боб з гарохам? Бартосік, Маша, аўтар кнігі Андрэй Федарэнка. Ці ўсё ж Брыгадзін са сваім патронам прэзыдэнтам?

Да спадара Брыгадзіна я па інтэрвію не зьвяртаўся. Проста не паверыў, што чалавек на пэнсіі будзе шукаць апраўданьне сваім дзеяньням на пасадзе міністра, у якога ў кар’еры самым яркім эпізодам застанецца руйнаваньне найлепшай нацыянальнай школы. А ўсё астатняе, пра што ён мог бы сказаць, мы ведаем і безь яго. 

Што да сонечнага зайчыка, які сёньня прызямліўся ў Ліцэі, дык гэтую штуку зьнішчыць увогуле немагчыма, колькі б улады ў цябе ні было. Калі ня верыце – паспрабуйце.

МУЗ

Як бачым, надзеленыя паўнамоцтвамі гэтых паўнамоцтваў вельмі хутка пазбаўляюцца, пакінуўшы па сабе руіны нацыянальнай школы. Як бы ў такіх выпадках паводзілася кіраўніцтва дэмакратычнай краіны? Падобнага выпадку ня знойдзеш, але дапусьцім беларушчына разглядаецца кіраўніцтвам Беларусі як нейкая праказа ці наркаманія ці ... Усё адно школу б не зачынялі. Правялі б публічныя слуханьні, усенароднае, так бы мовіць абмеркаваньне.

Нядаўна ў адной суседняй зь Беларусяй краіне адбыўся такі прэцэдэнт. У элітнай школе на ўроку этыкі дзецям старэйшых клясаў паказалі полавы акт. Не на карцінцы, а жыўцом. Праўда, не без рэжысуры, антуражу і г.д. Энтузіясты-настаўнікі прывезьлі гэткі досьвед ці то з Швэцыі ці з Даніі. Натуральна, дзяржаўнае чынавенства не ўхваліла экспэрымэнту, хоць самі дзеці і настаўнікі гарой стаялі за яго. Што зрабілі чыноўнікі? Яны адкрылі публічную дыскусію. На дзяржаўнай тэлевізіі прайшло ток-шоў з удзелам школьнікаў, настаўнікаў і чыноўнікаў. Ня цяжка здагадацца, што найболей энтуазіязму выявілі прыхільнікі экспэрымэнту – яны выглядалі больш пераканаўча. У прыватнасьці вучні старэйшых клясаў казалі, што ніякае тайны не пабачылі, затое пабачылі норму і забаронены раней плод сталі разглядаць у этычнай плоскасьці.

Для чаго гэты прыклад? Для таго, што наяўнасьць экспэрымэнту, нават такога, які не ўхваляецца чынавенствам, яшчэ ня ёсьць падставаю для ліквідацыі школы.