Вострая Брама

Беларуская ідэя ў літаратуры, палітыцы, жыцьці

У мінулым выпуску “Вострае Брамы” гаворка ішла пра тое, што найлепшай нацыянальнай і дзяржаўнай ідэяй Беларусі сёньня была б эўрапейская інтэграцыя краіны – той шлях, якім пайшлі амаль усе нашыя суседзі. Менавіта эўрапейскі стандарт стаў бы для нас найлепшай гарантыяй захаваньня ўласных традыцыйных каштоўнасьцяў, у тым ліку і жывое мовы. Усе размовы пра нейкі іншы, адмысловы шлях так і застаюцца размовамі, а сам гэты шлях – ня што іншае, як стаяньне на месцы. З аднаго боку, настальгія па СССР ужо ня можа выконваць ролю стрыжня дзяржаўнай ідэалёгіі, а з другога боку сучаснай Беларусі папросту ня дадзена адыгрываць ролю правадніка нейкай новай геапалітыкі ані ў рэгіёне, ані ў сьвеце. Нарэшце, той досьвед, які за апошнія гады назапасілі краіны “нашага фармату” – тая ж Чэхія, або суседзі – Літва, Латвія, Польшча – сьведчыць, што якраз эўраінтэграцыя сёньня і ёсьць рух, поступ, разьвіцьцё з адначасовым захаваньнем краінамі і нацыямі свайго аблічча. Таму няма сумневу, што і Беларусь рана ці позна далучыцца да гэтага шляху, калі, натуральна, захавае сама сябе, свой твар.

І вось тут наступная тэма – а што ж там, далей, у заўтрашнім сьвеце чакае нашыя традыцыйныя каштоўнасьці? Каб уявіць сабе гэта, трэба ўявіць сам заўтрашні сьвет. Скажам, гадоў праз трыццаць. Якраз на такі тэрмін робіць свой футуралягічны прагноз амэрыканская кансультацыйная кампанія “Global Busnes Network”, якая афіцыйна кансультуе Кангрэс ЗША. Кажуць, папярэдні 30-гадовы прагноз гэтай кампаніі спраўдзіўся на 90 адсоткаў. 

Такім чынам, сьвет праз 30 гадоў. Механічную, сакратарскую ды бытавую работу выконваюць кампутары. Цалкам завершыцца час нафты і вугалю (колькі ж яны вырашаюць сёньня!), ім на зьмену прыйдзе энэргія атаму, сонца і ветру. Павялічыцца хуткасьць перасоўваньня. Скажам, у Амэрыку з Эўропы будуць лётаць у тры-чатыры разы хутчэй. Праўда, гэта ня значыць, што хутчэй можна будзе даехаць зь Менску куды-небудзь у Лельчыцы. На Месяцы пачнуць здабываць карысныя выкапні, а ў сельскай гаспадарцы запануе генэтыка. Зьявяцца зусім фантастычныя жывёлы і расьліны. Напрыклад, курыца памерам з аўчарку. Дойдуць рукі генэтыкаў і да чалавека. Самыя невылечныя сёньня хваробы будуць лекавацца, затое зьявяцца новыя невылечныя. І вось тут – амаль па тэме – на жаданьне бацькоў будучыму дзіцяці будуць падбірацца пол, колер вачэй і валос і гэтак далей. Гэта значыць, зьявяцца перадумовы для пераадоленьня племянных, так бы мовіць, адрозьненьняў між людзьмі, а разам зь імі – і розных расавых тэорыяў. 

Гэта значыць, што пачнецца і пэўнае “разнацыянальваньне”, унівэрсалізацыя людзей. Але культурныя адметнасьці захаваюцца. Ці зьменіцца маральнае аблічча чалавека і ягоныя традыцыйныя маральныя ўстаноўкі? Адказ на гэтае пытаньне выходзіць за рамкі згаданага футуралягічнага прагнозу, які аглядае толькі “тэхнічныя” або зьнешнія бакі жыцьця. Таму тут самы час зьвярнуцца да жывое практыкі краінаў, што ўяўляюцца набольш перадавымі ў чалавечай цывілізацыі. Я абраў ЗША і Нямеччыну.

Вострая Брама

Як выглядае такое паняцьце, як нацыянальная ідэя ў Злучаных Штатах Амэрыкі? Распавядае Алеся Сёмуха з Вашынгтону:

(Сёмуха: ) “Сярэдні амэрыканец, у адрозьненьне ад эўрапэйца, вам скажа, што дзяржаўная ідэалёгія, або пагляд на тое, як жыцьцё мусіць быць арганізавана сацыяльна, палітычна і эканамічна, мусіць мець за мэту такое ўладкаваньне грамадзтва, якое гарантуе захаваньне індывідуальных правоў і свабод за кошт сацыяльна-эканамічнай роўнасьці. Што да формы, дык гэта дэмакратыя. Аднак амэрыканскія палітолягі і філёзафы спрачаюцца пра сутнасьць і формы сучаснай дзяржаўнай ідэалёгіі. Адны бачаць Амэрыканскую ідэалёгію ў сусьветнай гегемоніі Амэрыкі - амэрыканізьме. Іншыя – у служэньні капіталу – глябялізьме ці як яго яшчэ называюць, карпаратыўным лібэралізьме. Ёсьць нават тэорыі, што Амэрыканская дзяржаўная ідэалёгія перастала існаваць. Так, напрыклад, вядомы навуковец Даніэл Бэл сьцьвярджае, што пры цяперашнім узроўні разьвіцьця дэмакратыі, ідэалёгія як такая не патрэбная, таму што палітычныя сыстэма пабудаваная не на канфлікце, а на кампрамісе левых і правых ідэалягічных праблем. Таму ня важна якая партыя перамагае, бо рашэньне ў любым выпадку будзе кампраміснае, так бы мовіць, рашэньне сярэдняе клясы. Амэрыка – адзіная індустрыяльная дзяржава дзе не сфармаваўся ані моцны кансэрватыўны, ані моцны сацыялістычны ці лейбарысцкі рух нягледзячы на тое, што менавіта ў ЗША існуе найбольшы падзел паміж беднымі і багатымі. Таму паводле многіх палітолягаў, Амэрыканская ідэалёгія ў грубай форме – гэта ідэалёгія лібэралізму сярэдняе клясы”.

(Дубавец: ) Напачатку мінулае перадачы я згадваў тэарэтыка беларускай нацыянальнай ідэі Ігната Абдзіраловіча і ягоную працу “Адвечным шляхам”, што была выдадзеная напачатку мінулага стагодзьдзя. Абдзіраловіч тлумачыць адрозьненьне усходняга, або савецкага кшталту цывілізацыі, у якім нам давялося жыць, і заходняга, іншага, таму часта не зразумелага нашым людзям. Калі на Ўсходзе запаноўвае толькі адна нейкая ідэя, дык на захадзе самыя супрацьлеглыя ідэі суіснуюць. Вось чаму там, у тых самых ЗША, ня можа быць таталітарызму. І вось чаму там панятак “нацыянальнае ідэі” складаецца з мноства розных памкненьняў. 

(Сёмуха: ) “Як піша іншы вядомы навуковец, Сэймор Марцін Ліпсэт, самая Амэрыканская дзяржаўнасьць нарадзілася вакол ідэалёгіі складзенай з догм пра добрае грамадзтва. Гэтая ідэялёгія зафіксавана ў амэрыканскай канстытуцыі, якая сама па сабе многімі разглядаецца як ідэалёгія.  Амэрыканскі ідэалягічны падмурак, кажа Ліпсэт, складаецца з некалькіх асноўных каштоўнасьцяў: пэрсанальная свабода (індывідуалізм), грамадзкія правы людзей (кансэнсус пра палітычную, заўважце, не сацыяльную ці эканамічную, а менавіта палітычную роўнасьць усіх людзей), дзяржаўнасьць і права ўласнасьці. Балянсаваньне і інтэрпрытацыя гэтых каштоўнасьцяў і ёсьць штодзённы занятак амэрыканскіх палітыкаў. Што мусіць пераважаць на дадзены момант, свабоды і правы ці роўнасьць. Болей свабоды, значыць меней роўнасьці, і наадварот. Гэтыя дэбаты на палітычнай арэне звычайна дамінуюць розныя варыяцыі лібэралаў ці кансэрватараў, адпаведна дэмакратычная партыя ці рэспубліканская. Палова ж амэрыканскага грамадзтва не асацыюе сябе з аніводнай партыяй. Але падзяляецца па сваіх паглядах на тых хто ўхваляе ці адмаўляе ўплыў дзяржавы на традыцыйныя каштоўнасьці, як напрыклад на ролю рэлігіі ці пэрсанальныя паводзіны, і на ролю дзяржавы ў падтрыманьні эканамічнай стабільнасьці, як то падаткі і сацыяльныя праграмы”. 

(Дубавец: ) Словам, замест адной нейкай ідэалёгіі ёсьць фундамэнтальныя прынцыпы, прызнаныя прадстаўнікамі многіх ідэяў. Гэта прынцыпы суіснаваньня, яшчэ не знаёмыя беларускаму грамадзтву, дзе ёсьць абсалютнае вяршэнства выканаўчае ўлады па-над усім і ўсімі. Што маглі б амэрыканскія палітыкі ў такой сытуацыі параіць сваім беларускім калегам, якія сёньня літаральна захварэлі на жаданьне моцнай ды наступальнай ідэалёгіі?

(Сёмуха: ) “Што да парад, я думаю, беларускім калегам амэрыканцы хутчэй за ўсё параілі б вызначыцца з фундамэнтальнымі прынцыпамі, як свабода, правы, уласнасьць, дзяржаўнасьць, - так бы мовіць, самаідэнтыфікавацца, а тады пасьлядоўна пачаць будаваць суадносіны дзяржавы, грамадзтва і асобы. Амэрыканцы ў цэлым перакананыя, што найлепшым механізмам рэалізацыі Амэрыканскай ідэалёгіі – права свабод і ўласнасьці - ёсьць дэмакратыя, - не бяз хібаў, але найлепшая прыдуманая чалавекам форма самакіраваньня. Таму праз свае дзяржаўныя структуры амэрыканскія чыноўнікі прапануюць усяму сьвету, ня толькі Беларусі, гэту форму самакіраваньня”.  

(Дубавец: ) Калі ў Амэрыцы суіснаваньне розных ідэяў было закладзенае ад пачатку, дык у Нямеччыне, якая пасьля Другой сусьветнай вайны атрымала магутную прышчэпку ад татальнага панаваньня адной ідэалёгіі, сёньня тое суіснаваньне падкрэсьліваецца і дэкляруецца на ўсіх узроўнях. Распавядае Алена Панкратава:

(Панкратава: ) “Увогуле, гэты тэрмін “нямецкая нацыянальная (дзяржаўная) ідэялёгія” мае ў асяродку нямецкіх інтэлектуалаў надзвычай нэгатыўнае адценьне і выкарыстоўваецца ў тым выпадку, калі трэба ўзгадаць такіх усенямецкіх ідэолягаў як Маркс альбо Гітлер. 

Ніводзін з кіраўнікоў Нямеччыны, ніводная з кіруючых партый ня лічыць сябе ў праве вызначаць агульнанацыянальны духоўны вектар. Адпаведна зь нямецкай Канстытуцыяй, паводле якой  Нямеччына ёсьць краінай федэральнай, рэспублікай, прававой, дэмакратычнай, сацыяльнай, носьбітамі грамадзкіх ідэй ёсьць шматлікія партыі, цэрквы, розныя зямельныя аб’яднаньні, у тым ліку ўладныя зямельныя структуры. Зазначым, аднак, што зямельная ўлада як і федэральная адпаведна з канстытуцыяй ня можа быць гамагеннай, бо прадстаўленая некалькімі партыямі”.

(Дубавец: ) Паводле іроніі лёсу, мы можам згадаць падзеі часоў перастройкі, лёзунг шматпартыйнасьці і патрабаваньне адмяніць той артыкул канстытуцыі, які надзяляў усёй паўнатой улады КПСС. Сёньня ў Беларусі няма ані рэальнай шматпартыйнасьці, ані нават партыйнасьці ўлады, бо ўся паўната ўлады належыць аднаму чалавеку. Гэта значыць, што той перастроечны лёзунг гучаў бы ў нас зусім актуальна.

(Панкратава: ) “Апошнім часам многія нямецкія экспэрты прагназуюць крах нямецкай сацыяльнай сістэмы. Ня выключана, што ў зьвязку з гэтым зьменіцца Канстытуцыя Нямеччыны і адпаведна ідэалёгія пэўных грамадзкіх, дзяржаўных, палітычных груп.

Не далей як ў гэтую суботу ў часе музычнага сьвята ў Міры я працавала з адказнай нямецкай дэлегацыяй і тыя вельмі здзівіліся, калі на адкрыццьці сьвята з прамовай выступіў сп. Карэнда(?) –адказны за ідэялягічныя пытаньні пры прэзыдэнцкай адміністрацыі(здаецца так называецца гэтая пасада).Паводле немцаў, фундамент духоўнага жыцьця ўсёй нацыі, карысны і каштоўны, калі ён прыняты  большасьцю і калі ён сфармаваўся у выніку запытаў розных слаёў насельніцтва. У межах Нямеччыны падобны працэс лічыцца надзвычай складаным, бо цяперашняе нямецкае грамадства з’яўляецца мультыкультурніцкім і мультыканфесійным( побач зь немцамі- хрысцціянамі вялікая колькасьць туркаў-мусульманаў, ня кажучы пра іншы этнас).

Дадам, што ад пэўнага часу назіраецца цікавасьць некаторых інтэлектуальных колаў да прускай ідэалёгіі – гэтак званага маральнага і духоўнага кодэксу ўсходнепрускай арыстакратыі (18ст.) Спасылкі на гэты кодэкс робяцца на тле рэзкай крытыкі на адрас сучаснай лініі сацыял-дэмакратаў на чале са Шродарам. Паводле крытыкаў Бундэсканцлера, сацыял-дэмакраты нівэлююць ідэалы нямецкай сям’і, у выніку іхнай (у тым ліку падаткавай) палітыкі ў нямецкіх сем’ях нараджаецца меней дзяцей. Больш таго, у грамадстве назіраецца тэндэнцыя да зьнявагі старэйшых, што, ў сваю чаргу, ёсьць адбіткам палітыкі зьніжэньня пэнсыйных ільгот”.

Тут самы час вярнуцца да тэмы традыцыйных каштоўнасьцяў, зь якіх я пачаў сёньняшнюю гаворку.

Старая Эўропа сапраўды пераглядае свае адносіны да такіх зьяваў, як сям’я і старасьць. Мяркую пра гэта хоць бы з кінематографу. Вось нядаўні францускі фільм пра нейкага Гары, які ўсім хацеў быць сябрам. Пасьпяховы бізнэсмэн Гары сустракае свайго колішняга аднаклясьніка і даведваецца, што ў таго шмат праблем – душная машына, у якой равуць малыя дзеці і бясконца сварыцца жонка, няма добрае працы, з-за чаго сябра шкадуюць ягоныя бацькі, якія пры тым з задавальненьнем адчуваць сваю дамінацыю. Словам, Гары спрабуе вырашыць праблемы сябра грашыма, а калі й гэта не дапамагае, забівае ягоных бацькоў і жонку. Ён вызваліў аднаклясьніка ад клопатаў і той цяпер можа рэалізаваць свае прызабытыя літаратурныя здольнасьці. Мараль? Аніякай маралі. Фільм прапануе паразважаць.

Альбо вось дацкая стужка “Зьнікомыя агні”. Чацьвёра сяброў-бандытаў сыходзяць з крымінальнага жыцьця ў жыцьцё мірнае. Не, яны не заводзяць сабе сем’і. Яны толькі згадваюць тыя сем’і, у якіх вырасьлі, з найвялікшай агідаю. Але ніякай іншай альтэрнатывы крымінальнаму жыцьцю няма. Даводзіцца торыць свой уласны шлях. Яны адкрываюць пасярод лесу рэстарацыю. Зусім здаровыя, так бы мовіць, традыцыйна арыентаваныя мужчыны жывуць у лесе і вядуць свой, дакладней, зусім ня свой, бізнэс. А недзе за кадрам точыцца думка, што сям’я засталася традыцыйнай каштоўнасьцю толькі на словах. Насамрэч яна, як нешта духовае, здэргадавала аж да таго, каб пры адной думцы выглядаць агіду.

Заўважу, што абодва згаданыя фільмы зусім не “другое кіно”, а абсалютна касавыя, як там сказана, трылер і баявік. Зусім удалыя праекты кінабізнэсу, якія й вы можаце ўзяць у любой пазычальні.

Для Беларусі згаданая думка яшчэ зусім анамальная. Нашыя бацькі пражылі нялёгкае жыцьцё дзеля нас, ахвяраваліся, каб выгадаваць, паставіць нас на ногі і г.д. І мы вяртаем ім гэткую ахвярнасьць сваёй дапамогай і пашанай. І ўсё ж жыцьцё зьмяняецца. Выгадаваць дзіця сёньня нашмат прасьцей, чым гэта было пасьля вайны ці ў хрушчоўскія ды брэжнеўскія часы. У гэтым сэнсе з паляпшэньнем агульнацывілізацыйных умоваў мы непазьбежна наблізімся да тых французаў і данаў. 

Тут я зноў згадваю футуралягічны прагноз амэрыканскай кампаніі “Global Busnes Network” пра тое, што будзе на сьвеце праз трыццаць гадоў. Параграфы гэтага прагнозу адказваюць на многія нашы і як быццам нянашы пытаньні. У прыватнасьці што да старасьці і сям’і. Цытую: “Рост злачыннасьці (а ён, выходзіць, так і ня спыніцца) прымусіць урады зрабіць больш жорсткім крымінальнае заканадаўства і ўвесьці пажыцьцёвае зьняволеньне і сьмяротную кару нават не за выключныя злачынствы. Самагубства стане лічыцца сацыяльна прыймальным, а доўгае жыцьцё будзе ўспрымацца як эгаізм”. Канец цытаты.

Заўважу, што нічога асабліва новага ў гэтым няма. Падобныя адносіны былі некалі характэрныя і для беларускай і для іншых пачатковых супольнасьцяў людзей. Згадайце апавяданьне Ўладзімера Караткевіча “Нямоглы бацька” або японскі фільм “Легенда пра Нараяму”.

Вострая Брама

Каб завяршыць гаворку пра лёс традыцыйных каштоўнасьцяў, я зноў зьвярнуся да прагнозу кампаніі “Global Busnes Network” ці, дакладней, да ідэалёгіі гэтага прагнозу. Сьвет па-ранейшаму будзе ўнівэрсалізавацца ў інтарэсах большасьці, так бы мовіць, нармальных і здаровых. Цытую: “Для людзей, што ня ўпісваюцца ў рамкі грамадзтва (бамжы, алькаголікі, наркаманы, вар’яты) будуць створаныя адмысловыя рэзэрвацыі”. Канец цытаты. Пры чым згаданы пастулят, які можна аспрэчваць, даецца ня толькі ў дачыненьні да людзей, але і ў дачыненьні да краінаў. Ізноў цытата: “Спыніцца дапамога слабаразьвітым краінам. Апраўдваючы гэта клопатам пра экалёгію, іхныя тэрыторыі абвесьцяць запаведнікамі і ўвядуць над імі зьнешняе кіраваньне”. Інакш кажучы, цэлыя краіны таксама стануць рэзэрвацыямі. 

Усё гэта дазваляе адгадаць галоўны матыў сёньняшняга і заўтрашняга сьвету. Магчыма, гэты матыў фармулюецца так – хто не пасьпеў, той спазьніўся. Гэта значыць што час для такіх лёсавызначальных справаў, як, да прыкладу, тварэньне нацыі, у нашым канцы сьвету непазьбежна мінуў. Праўда, гэта ня значыць, што, як казаў адзін з герояў Васіля Быкава, беларусы спазьніліся на свой цягнік. Хутчэй сытуацыю можна параўнаць са школьным урокам, на якім адна нацыя – выдатніца, а другая перабіваецца з тройкі на двойку. Асаблівасьць гэтай школы ў тым, што яна ніколі, нават праз трыццаць гадоў, ня скончыцца. І ў троечніка заўсёды застаецца магчымасьць “узяцца за галаву” і адказаць на пяць.