Пра беларускі тэрарызм

(этэр 16 сакавіка 2003)

Аўтар Сяргей Дубавец:

У Беларусі існуе пашыранае ўяўленьне пра багатыя традыцыі нацыянальнага тэрарызму. Маўляў, нашы царазабойцы з партызанамі -- гэта галоўныя героі нацыянальнага эпасу. Праўда, калі ва ўсім разабрацца і кожны прыклад аднесьці да кантэксту свайго часу, а таксама высьветліць, што ёсьць тэрор, а што не, дык атрымаецца, што ніякага беларускага тэрарызму ніколі й не было. У адным выпадку людзі баранілі сваю зямлю ад чужынцаў, у другім -- дзейнічалі ў інтарэсах зусім не сваёй нацыянальнай ідэалёгіі, а што да партызанкі ў часе вайны, дык яна была пераважна інсьпіраваная прыежджымі людзьмі. Так ці інакш, беларускі тэрарызм у нейкую сур'ёзную гістарычную зьяву не вымалёўваецца. За адным выключэньнем...

Гледзячы на тое, як складаецца лёс сёньняшніх дзеячоў беларушчыны і дэмакратыі, лаўлю сябе на думцы, што ён, гэты лёс, нічым не адрозьніваецца ад ранейшых часоў, якія мы чамусьці лічым і цямнейшымі і страшнейшымі. Вось яны, дзеячы, зьнікаюць бязь вестак, а вось трапляюць пад пабоі і ў турмы, а вось – змушаныя эміграваць… Так было і так застаецца. Адна істотная розьніца – у ранейшыя часы яны змагаліся з чужымі і ад чужых цярпелі, а сёньня яны церпяць ад сваіх, часта ад сваіх нядаўніх калег – ці то ў парлямэнце, ці ў Беларускім Згуртаваньні Вайскоўцаў, ці на ўнівэрсытэцкай катэдры. Яшчэ адно адрозьненьне – грамадзяне ня йдуць на тэракты супраць улады. Увесь рэальны тэрарызм у цяперашняй Беларусі – гэта тэрарызм уладаў супраць апанэнтаў. Верагодна, што пад назваю беларускага тэрарызму менавіта ён і ўвойдзе некалі ў гісторыю нашага часу.

Самыя яркія прыклады – гэта прыклады зьніклых палітыкаў. Улада, якая не хацела б браць на сябе гэткі грэх, мусіла б зрабіць усё дзеля высьвятленьня праўды, калі яна недатычная, або, калі датычная, дык прынамсі імітаваць у гэтай справе бурлівую дзейнасьць. Толькі ўжо ніяк не спыняць расьсьледаваньне. Але яна спыніла, тым самым нібы заявіўшы, што гісторыя зьніклых – такая самая адкрытая, як і іхны сьпіс, які можа быць папоўнены новымі імёнамі. Інакш кажучы, тое, што здарылася з Захаранкам, Ганчаром, Красоўскім і Завадзкім – выкарыстоўваецца для запалохваньня палітычных апанэнтаў. А запалохваньне апанэнтаў у сучаснай паліталёгіі ёсьць адзінай унівэрсальнай мэтай тэрарызму. Такім чынам, называючы рэчы сваімі імёнамі, мы мусім гаварыць пра дзяржаўны тэрарызм рэжыму Аляксандра Лукашэнкі.

У надзеленага бязьмежнай уладай прэзыдэнта быў вялікі выбар захадаў дзеля таго, каб не папасьці пад гэтае ганебнае вызначэньне. Але спыніўся ён менавіта на запалохваньні. Прычым такі выбар быў нібы падкрэсьлены прызначэньнем на пасаду генэральнага пракурора чалавека, чыё імя найчасьцей гучыць у выкрывальніцкіх матэрыялах на тэму зьніклых. Лукашэнка сказаў сваім апанэнтам – заўтра можаце зьнікнуць і вы, і праўда пра ваша зьнікненьне будзе назаўжды пахаваная ў ведамстве Шэймана.

Якой такой аб'ектыўнай хадой гісторыі выкліканы гэты беларускі дзяржаўны тэрарызм? Што гэта значыць? Што маладая дзяржава перажывае сындром падлеткавага мазахізму? Але тады тэракты мусілі б учыняцца і апанэнтамі ўлады. Ці можа канцэнтрацыя ўлады ў адных руках стала канцэнтрацыяй гэтага самага мазахізму? 
У сёньняшняй перадачы мы паспрабуем вылучыць матывы і псыхалёгію паводзінаў гістарычных беларускіх тэрарыстаў, каб зразумець іх і, натуральна, суаднесьці з нашым часам -- ці магчымае ў прынцыпе нешта такое сёньня?
ВБ
Беларусы ў гісторыі найчасьцей ішлі на тэракты дзеля пэўнай ідэалёгіі. Але сёньня мы пераканаемся, што ідэалёгія ня можа быць матывам тэрарыста. Дзеля прыкладу возьмем адзін з найярчэйшых тэрактаў -- калі Сяргей Прытыцкі проста ў віленскім судзе страляў у правакатара. Тагачасныя газэты перачытаў Сяргей Харэўскі.

(Харэўскі: ) Віленская прэса даваенных гадоў. На стале, перада мною -- год 1936.

"Стрэлы ў судовай залі" -- такім загалоўкам адкрываюцца нумары тутэйшых газэт 28 студзеня. На розныя галасы выслаўляецца адно: "упершыню за ўсю гісторыю Рэчы Паспалітай". У галоўнай судовай залі Вільні падчас слуханьняў учынены замах на галоўнага сьведку. Прытыцкі страляў у Стральчука. 

[Праз шмат гадоў гэтае здарэньне будзе адлюстраванае ва ўспамінах, у раманах і нават у мастацкім кіно. Сапраўды, шумная была справа. Шумная, але цалкам пазбаўленая сэнсу. Што наводзіць на думку: а ці ня ёсьць тэрарыстычны акт бессэнсоўным ужо паводле сваёй прыроды? Калі справу Прытыцкага ачысьціць ад пазьнейшай ідэалягічнай шалухі, мы ўбачым карціну мала прывабную і верагодна тыповую. Вось чаму за першакрыніцу мы ўзялі тагачасную віленскую прэсу.]

Сяргей Прытыцкі -- 23-гадовы дзяцюк без адукацыі, з далёкага хутару на Сакольшчыне, што цяпер у Польшчы, даехаў да Вільні. Тут, шукаючы працы, выпадкова пазнаёміўся з "Робэртам". А "Робэртам" быў камсамольскі дзяяч з БССР Мікалай Дворнікаў, засланы ў Заходнюю Беларусь, каб наладжваць тут камуністычнае падпольле. 

[Тут у нашай гісторыі нібыта зьяўляецца ідэйны матыў. Дворнікаву трэба намовіць Прытыцкага пайсьці на тэракт. Якім чынам ён гэта робіць, якія выкарыстоўвае аргумэнты і мэтады?]

Дворнікаў уладкоўвае прыежджага хутараніна на кватэру і распавядае яму пра аднаго кепскага чалавека. Гэта Якуб Стральчук, камуніст, які ачольваў розныя камуністычныя арганізацыі, пакуль не пачаў выдаваць таварышаў па партыі польскай службе бясьпекі. На стале зьяўляецца пляшка "каўкаскага віна".

[Не, не пераконвае Дворнікаў Прытыцкага патрэбамі сусьветнае рэвалюцыі ці яшчэ чым падобным. Ён нараджае ў сваім паддосьледным нянавісьць да нейкага здрадніка і гатовасьць забіць таго. Натуральна, Прытыцкі пачуваецца і абавязаным старэйшаму таварышу, і ўзьведзеным на тое, каб паказаць сваю ўласную сьмеласьць ды бысстрашнасьць. Словам, у нас ужо ёсьць ці ня поўны набор матывацыяў тэрарыста, які верагодна ўнівэрсальны ва ўсе часы і ва ўсім сьвеце. Хіба нечым адрозьніваецца падрыхтоўка сёньняшніх палестынскіх камікадзэ, што адпраўляюцца ўзрываць людныя месцы ў Хайфе ці Ерусаліме? Думаю, усё, што адрозьнівае наш выпадак -- гэта бутэлька "каўкаскага віна".]

Цяпер на стале, за якім Дворнікаў інструктуе Прытыцкага зьяўляецца стары сямізарадны рэвальвэр... 

Наступнага дня дзяцюк добра спаў. Так добра, што праспаў паседжаньне. Спазьніўся. Таму з суда прыйшоў дахаты зь цяжкім сэрцам. А там яго ўжо чакаў таварыш "Робэрт". Непрыгожа атрымалася. Давялося сказаць, што пісталет нейкі ненадзейны, стары надта. Што ж, на табе яшчэ й новы.

[Сапраўды несалідна атрымалася. Пры гэтым падкрэсьлю -- ніякіх ідэйных матываў. Дачыненьні Дворнікава і Прытыцкага носяць чыста крымінальны характар.]

На разьвітаньне Дворнікаў прапанаваў Прытыцкаму выпіць яшчэ адну пляшку "каўкаскага віна" і даў зразумець свайму паддосьледнаму, што выбару ў яго няма. Заўтра ў судовай залі будуць таемна прысутнічаць адмысловыя таварышы. Гэта значыць, што зноў чым-небудзь апраўдвацца Прытыцкаму не выпадае...

МУЗ

Афіцыйны польскі "Камунікат" цьвердзіць, што "пасьля першых стрэлаў Стральчук зваліўся, пасьля прыўзьняўся, і, уздымаючы правую руку дагары, крыкнуў: "Niech zyje Polska!", затым ізноў абрынуўся на падлогу. Нападнік яшчэ працягваў страляць, параніўшы ў нагу чалавека з публікі. Пасьля з галоўнае залі ён збочыў на сходы, кіруючыся да выхаду, але паліцыянты, якія за ім гналіся, падстрэлілі яго й нападнік паваліўся на сходах".

МУЗ

Пасьля вобшуку скрываўленага нападніка, які атрымаў чатыры кулевыя раненьні, пры ім быў знойдзены вайсковы білет старэйшага брата й капшук зь вялікай сумай грошаў. Выглядае, ідучы на сьмерць, Сяргей Прытыцкі пралічыў, ці за яго пралічылі, што наступнай ахвяраю будзе ягоны брат. 

МУЗ

У судовай залі сядзела багата камуністычных агентаў. Многія зь іх, як і Прытыцкі, прайшлі туды з пасьведчаньнямі ваенізаванае шавіністычнае польскае арганізацыі "Strszelcow". Быў тут і Ёнас Каросас, сакратар літоўскага бюро КПЗБ, які сам толькі выйшаў з турмы. Калі б Прытыцкі ня выканаў заданьне, яго самога прыбралі б "паплечнікі". 

[У савецкіх апісаньнях гэтага гераічнага ўчынку менш за ўсё гаворыцца пра сутнасьць справы -- што гэта быў за працэс, каго судзілі і за што? Словам, сам суд застаўся за кадрам. Старыя віленскія газэты праліваюць на гэта сьвятло.]

Дзеля чаго, урэшце, адпраўлены быў на ахвяру маладзён Прытыцкі? Самая дасьведчая тады газэта " Slowo", што мела ўласнага карэспандэнта ў судзе, паведаміла ў экслюзіўным матэрыяле на першай паласе.... "Учора Акруговы суд разглядаў справы 16 габрэяў і аднаго беларуса, якія абвінавачаныя ў прыналежнасьці да камуністаў". Карэспандэнт газэты трапна апісвае Якуба Стральчука: "сярэдняга веку дужы бляндын перадусім кажа, што ён -- праваслаўны, а затым кароткімі сказамі пачынае распавядаць пра дзейнасьць падсудных. Сямёра абаронцаў пільна ўслухоўваюцца, бо ад іх, а дакладней, ад паказаньняў Стральчука, залежыць лёс падсудных".
  
Але сюжэт набывае нечаканы паварот...

МУЗ

"У тахт словаў сьведкі ўплішчваецца водгульле нэрвовых і пасьпешлівых крокаў. Сьведка Стральчук ня бачыць, як з публікі, якая зграмадзілася ў залі, вылучыўся чалавек. У правай руцэ -- рэвальвэр, скіраваны ўгару. Гучыць стрэл. Куля, недзе за галовамі сьведкі й старшынямі суду ўторкнулася  ў сьцяну. Прыдушана, але выразна гучыць: "Вось табе, вось табе, здраднік!". Увадначасьсе гучаць яшчэ стрэлы -- тры, чатыры, можа й пяць. Стральчук хістаецца..."

Маючы два пісталеты ў руках, рыхтык як у вэстэрнах, забойца рынуўся да выхаду. Ён піхануў дзьверы, з разьлёту падвярнуўшы нагу, ударыўся ў шкло, што зь вялікім грукатам рассыпалася на вуліцы. Заставаўся ўсяго толькі адзін лесьвічны пралёт да шатні й выйсьце... Сам Прытыцкі напісаў пазьней вось што:

"Пад рулямі маіх пісталетаў шпікі й паліцэйскія сталі да сьцяны й паднялі рукі ўгору. Перапужаныя да сьмерці, яны дрыжэчым голасам малілі мяне: "Даруй, пан, жыце!" Канечне, можна было ўсіх іх перастраляць. Але я не пайшоў на гэта сьведама..."

[Перапынім на хвіліну агляд таго трагічнага здарэньня, каб зірнуць на кантэкст -- тагачасную Заходнюю Беларусь, што на дваццаць міжваенных гадоў апынулася пад польскай уладай.]

Віленская прэса рэгулярна паведамляла пра беларускіх замахоўцаў. Згадваліся нейкія людзі, што пагражалі пісталетамі на начных сходках на могілкавай капліцы, альбо ў сьвірне, тым, хто адмаўляўся ўступаць у камсамол, альбо тыя, хто распаўсюджваў савецкія улёткі, напрыклад, у Браслаўскім павеце... Згадвалі, у зьвязку з гэтым, і іншых беларускіх тэрарыстаў: як у  чэрвені 1927 г. ў Варшаве Барыс Кавэрда застрэліў савецкага пасла ў Польшчы Пятра Войкава, праз год нейкі Сымон Клінцэвіч забіў знанага  беларускага камуніста Гурына-Маразоўскага і гэтак далей... Беларускасьць, якую палякі асацыявалі з бальшавізмам, іншы раз асацыявалася і з тэрарызмам.

[А хіба бальшавізм ня быў тэрарызмам па сутнасьці? Дастаткова згадаць, чым займаўся Сталін з таварышамі да рэвалюцыі. Калі бальшавікі атрымалі ўладу, першае, за што яны ўзяліся, гэта чырвоны тэрор. А калі на чале краіны стаў Сталін... Тыя бессэнсоўныя масавыя рэпрэсіі -- хіба не былі самым сапраўдным дзяржаўным тэрарызмам, скіраваным адно і толькі на застрашваньне ўсіх грамадзян?]

Карэспандэнт"Pszegladu Wilienskiego" хвацка апісаў разьвязку здарэньня:
"Ужо ад вуліцы паранены Прытыцкі, калі ім заапекаваліся лекары, закрычэў: "Да здравствует революция! Да здравствуют Советы!"

[Ну вось табе і маеш! Дарэчы, у гэтым і падобных выпадках іншы раз задумляесься, што ўласна да беларушчыны гэтыя тэракты ніякага дачыненьня ня маюць... Аднак, чым жа скончыўся той драматычны працэс. Пра гэта ў савецкія часы не пісалі, бо не лічылі патрэбным.]

Здарэньне ў судзе скончылася прысудам. Нейкай Залманскай прысудзілі пяць гадоў, Мадэйскеравай -- чатыры. Паводле тагачаснага закону пра амністыю тэрміны скарацілі напалам, залічыўшы да таго й тэрміны знаходжаньня пад вартаю. Яшчэ восем чалавек былі засуджаныя на паўтары гады, але з-за амністыі ім гэта залічылася ўмоўна. Астатнія былі апраўданыя.

[Па лёгіцы гэта і ёсьць сутнасьць справы. Але каго там судзілі і што зь імі сталася ў будучыні -- гэта якраз у гісторыю і не патрапіла. Як, дарэчы, не патрапіў туды і лёс правакатара Стральчука. Калі ж зьбіраць усё разам, атрымаецца карціна для тагачаснай Вільні тыповая, а ў нашых сёньняшніх вачох абсурдная. Польскія ўлады судзяць 16 габрэек за камуністычную дзейнасьць. Адзін беларус выступае сьведкам і крычыць Нех жые Польска, другі беларус яго забівае і крычыць Да здравствуют Советы! У такога інтэрнацыянальнага абсурду можа быць толькі адно тлумачэньне: тэрарызм ня мае нацыянальнасьці, як, скажам, ня мае яе мафія або любы іншы крымінал.]

Пасьля здарэньня адвакаты й сьведкі праходзілі на паседжаньне праз двор. Суд стаў закрыты. Карэспандэнты згадваюць нейкую кабету, якая дэманструючы праз краты паліцыянтам жоўтую рукавічку, тлумачыла, што другую яна згубіла ў залі суду ўчора. "Ці ж ня бачылі вы такую самую рукавічку?" -- пыталася кабета.

МУЗ

Тымчасам насупраць пляцу, у шпіталі Сьвятых Якуба й Піліпа, хірург з татарскім прозьвішчам --  Ахматовіч, змагаўся за жыцьці двух пацыентаў, Стральчука й Прытыцкага. У Стральчука -- "рана ў чэрапе, дзіра пры ўваходзе з 20 грошай, пры выхадзе -- з 50..., ірванае раненьне вушное ракавіны...". Кулю з далоні Стральчука хірург выняў праз тыдзень. "Bielaruskaja Krynica" ад 2 лютага пісала: "Цяпер параненыя Стральчук і Прытыцкі ляжаць у шпіталі. Прытыцкі слабы, а Стральчук будзе жыць -- цьвердзяць лекары".

Далейшы лёс Стральчука невядомы. Невядомыя таксама лёсы старэйшых братоў Прытыцкага -- Аляксандра й Канстанціна. Справа ў тым, што забойца ўзяў з сабою ў суд толькі адзіны дакумэнт -- вайсковы білет брата. І на наступны дзень ягоныя браты былі ўжо шуканыя польскай паліцыяй. Беспрэцэдэнтны выпадак за ўсю гісторыю Рэчы Паспалітае так і застаўся беспрэцэдэнтным. 

А героямі з усёй гэтай гісторыі выйшлі Дворнікаў і Прытыцкі. Праўда, першы неўзабаве загінуў у Гішпаніі, а вось другому на тым працэсе выпаў шчасьлівы білет. Малапісьменны і беспрацоўны хутаранін пасьля няўдалага замаху набыў усесавецкую вядомасьць і славу, такую вялікую, што "дарос" да пасады намесьніка старшыні Вярхоўнага Савету СССР, стаў высокім кіраўніком чыста сталінскага кадравага кшталту. Хоць зь сёньняшняга гледзішча такі ўзьлёт выглядае абсурдам -- такім самым бессэнсоўным, як і тыя стрэлы ў віленскім судзе.

ВБ

[Для чаго было страляць менавіта ў судзе? Каб стварыць атмасфэру застрашваньня, выклікаць панічныя настроі, дэстабілізаваць сытуацыю. Вось чаму тэрарысты звычайна абіраюць аб"ектам замаху ці шматлюдныя месцы ці высокіх асобаў, як гэта было з забойствам сэрбскага прэм"ер-міністра Зорана Джынджыча каля Дому ўраду ў Бялградзе. У выпадку з Прытыцкім такую ролю мусіла адыграць заля галоўнага гарадзкога суду.]

ВБ

Тэрарызм паводле вызначэньня – пужалка. Калі ў замахоўца іншыя мэты, гэта не тэрарызм, а паўстаньне, рэвалюцыя, вызвольная вайна. Прынамсі так было да нядаўняга часу. Вось чаму тэрарыст ня можа быць высакародным. Гэта заўсёды чалавек абмежаваны, зацыклены і закамплексаваны. Тэрарыст – зусім ня сьветлая асоба. І нават калі базавы матыў тэракту сягае ў палітыку або ў якую іншую сфэру жыцьця, сам тэракт – гэта заўсёды і толькі крымінал, з уласьцівымі крыміналу фігурантамі і дачыненьнямі. Сяргей Прытыцкі, пра якога мы згадваем сёньня, ішоў на “заданьне партыі”, але ўсё адбывалася ў чыста крымінальным антуражы: бутэлька віна, гатовасьць пазабіваць усю судовую залю і – самае істотнае – наяўнасьць у гэтай залі “старэйшых таварышаў”. Гэта значыць, што калі б не застрэліў ён, застрэлілі б яго. Ідэйныя матывацыі ў кантэксьце крыміналу не працуюць.

Нарэшце, ёсьць яшчэ істотны аспэкт часу. Сьвет зьмяніўся. І ставіць тэрарыстаў ХХ ст. у адзін шэраг з царазабойцам Грынявіцкім -- недарэчна. Мы жывем у іншую эпоху, калі вартасьць чалавечага жыцьця вымяраецца не патэтычнай сьлязой дзіцяці, а здольнасьцю да ўзаемаразуменьня, спачуваньня і суперажываньня. А гэта значыць, што сучасны тэрарыст ніколі ня стане героем, бо ніякага апраўданьня тэрарызму няма.