Цётка: галоўны матыў творчасьці

(этэр 10 лістапада 2002)

Аўтар Сяргей Дубавец:

"Дзевятнасьце сотняў
Як Езус радзіўся,
І за гэту пору
Мужык не зьмяніўся..."

Ёсьць у Цёткі такія радкі і строфы, якія запамінаюцца сходу, нібы афарызмы, і пасьля згадваюцца з розных нагодаў, часам нават зь іншымі словамі, перакручаныя на свой лад, але -- пакліканыя той экспрэсіяй, той унутранай энэргетыкай, закладзенай у першапачатковы варыянт. Так, мабыць, пачыналася і народная песьня. Спачатку энэргетычны выбух, пасьля кожнае наступнае пакаленьне імкнецца яго ўзнавіць, як можа -- "сваімі словамі".

Можна пісаць надзвычай складаныя карункавыя вершы, але тое будзе дэкаратыўна-ўжытковае мастацтва. А можна -- во такімі выбухамі экспрэсіі -- і тады яно перадаецца далей і далей. Нездарма ж і цытуем мы падобныя творы Багушэвіча, Купалы, Цёткі заўсёды прыблізна. Бо словы тут насамрэч не галоўнае. 

"Цяжка жыць, трудзіцца,
Калі няма долі,
Жыта не радзіцца
На мужыцкім полі".

Колькі ж разоў гэта згадвалася ў самых розных, сваіх ужо варыянтах, зь іншым, так бы мовіць, тэматычным напаўненьнем. Але матыў заставаўся ейны -- Цётчын. Менавіта матыў кожнага разу згадваўся.

І вось тут парадокс. З аднаго боку, гэткія насычаныя энэргіяй вершы, а зь іншага -- тое, што не чытаюць сёньня беларусы Цётку ў вольную хвіліну і -- для сябе. Ні Цётку, ні Багушэвіча, ні Каганца, ды нават і Купалу з Коласам. Чаму? Таму што настолькі зьмяніліся за сто гадоў, што перасталі падхопліваць яе інтанацыі ды перапяваць на свой лад? Пераехалі ў горад і пад уплывам гарадзкой расейшчыны адцураліся ад свае вясковае сутнасьці, якая некалі і адгукалася ейным вершам? Але ж энэргія... Энэргія Цётчынай творчасьці можа ўбірацца ў якія заўгодна шаты. Яна там галоўная, а ня словы. Настолькі галоўная, што хоць бы і паводле закону захаваньня энэргіі гатовая перажыць і цяперашнія пакаленьні і наступныя і дачакацца тых часоў, калі будзе ўрэшце запатрабаваная. У такім разе варта пашкадаваць нас сёньняшніх, якія адносна гэтай энэргіі сталі ўвасабленьнем гістарычнае паўзы.

Віленскі гісторык Тацяна Поклад лічыць, што Цётку загаварылі інтэрпрэтатары. Маўляў, пасьля сучасных прадмоваў да кніг паэткі чытаць яе саму ўжо нецікава, ня хочацца. Калі гэта й сапраўды так, значыць сучасныя дасьледчыкі згубілі асноўны матыў творчасьці паэткі і пішуць не пра яе і не пра вершы, а пра нейкія абстрактныя стэрэатыпы Цёткі, якіх за сто гадоў настворана вялікая колькасьць. Я папрасіў Тацяну Поклад зрабіць сваё невялікае дасьледаваньне і вылучыць асноўны матыў творчасьці паэткі. Такім чынам, гаворым сёньня пра Цётку.

(Поклад: ) Пра Цётку ахвотна згаджаюцца разважаць, але ці чытаюць яе? Адна настаўніца казала мне: "Ну, што там чытаць, -- гэта не такія творы, якія цягне перачытваць. А вось пра Цётчына жыцьцё ды прыгоды -- так, гэта цікава". Цікава абмеркаваць, папляткарыць. Цётка не пакінула пасьля сябе "Авантураў майго жыцьця", іх спрабуюць стварыць дасьледнікі і проста цікаўныя. Але -- зьяўляюцца адно толькі новыя "цэтлікі" і "барэльефы". 

Сёньня нам цяжка зразумець Цётку такой, якой яна была. Лягчэй знайсьці ў ёй тое, што нам патрэбна дзеля спажываньня на цяперашні момант. Таму Цётку ўлучылі ў такую колькасьць тэмаў (ці, наадварот, столькі тэмаў далучылі да Цёткі), -- калі толькі пералічыць усе нададзеныя ёй "цэтлікі", атрымаецца вобраз настолькі заблытаны, што -- "такога не бывае".

Ніна Пяткевіч выкладае беларускую літаратуру ў Віленскім пэдагагічным унівэрсытэце. Пытаньне "Ці любяць сёньня Цётку?", на яе думку, няслушнае".

(Пяткевіч: ) "Гэта проста бессэнсоўнае пытаньне. Я таксама ня ўсё люблю. Па-мойму, гэта натуральна. Вершы асабіста мне ня вельмі цікавыя. Яе рэвалюцыйная паэзія, я лічу, гэта больш не мастацтва, а пракламацыі, улёткі, агітацыя... А вось проза -- пасьляэміграцыйны і эміграцыйны пэрыяд -- мне асабіста цікавая... Але гэта ўсё наша – і варта гэта ведаць".

(Поклад: ) "Выданьне новага зборніку Цёткі ў сэрыі "Беларускі кнігазбор" -- гэта новая магчымасьць знайсьці ў асобе паэткі штосьці жывое, бо ранейшы яе вобраз сёньня ўжо не цікавы і не запатрабаваны. 

Доктар Лілея Плыгаўка, якая ўзначальвае катэдру беларусазнаўства у Віленскім пэдунівэрсытэце, пагартаўшы гэты зборнік, знайшла ў сабе самой падабенства зь Цёткай – не таму, што і яна – "дзяячка на ніве беларушчыны", а -- дзеля густаў, характару, жаноцкасьці". 

(Плыгаўка: ) "Ейны вобраз быў нейкі статычны. Гэта найперш трыбун, рэвалюцыянэрка, палымяны змагар. Шмат каму з жанчын, асабліва ў канцы 1980-х, тым, хто займаўся тагачаснай "бурлівай рэвалюцыйнай дзейнасьцю", гаварылі: "Цётка ты наша" – менавіта праектуючы на ейную рэвалюцыйную, культурна-асьветніцкую дзейнасьць. А якая яна іншая – мы неяк ня ведалі, не задумваліся пра гэта. Тут аказваецца, яна – валацуга, любіла падарожнічаць, і сапраўды, яна гэтым ужо блізкая, намнога бліжэйшая...

Я помню, мяне вельмі ўразіў адзін факт зь яе біяграфіі – тое, што яна добраахвотна пайшла на фронт і стала працаваць сястрой міласэрнасьці. Увогуле, дзіўна, -- чалавек з заможнай сям'і, у якога мог быць зусім іншы лёс, лёс звычайнай заможнай, сур'ёзнай кабеты, якую аддалі замуж, яна нарадзіла мора дзетак і спакойна, ціха сядзела ў сваім фальварку... А яна пайшла зусім па іншым шляху – і справа тут, відаць, не ў рэвалюцыі, рэвалюцыя – гэта проста фон у ейным жыцьці, -- але ейны характар, ейная сутнасьць, гэта, па-мойму, зусім нешта іншае... Мне здаецца, рэвалюцыя для яе была цікавая проста – менавіта тым, што яна любіла новыя месцы, новыя кантакты, гэта значыць -- новыя людзі, новыя сустрэчы, -- а самае цудоўнае, відаць, у нашым жыцьці, гэта – людзі..."

(Поклад: ) "Цётка падарожнічала, як звычайна пішуць, дзеля неабходнасьці лекаваць сухоты. Пра яе вандроўкі кажуць мала, бо гэта былі такія асабістыя рэчы, якія не надаваліся да карціны ахвярнай змагарнай дзейнасьці. Існуе саладжава-рамантычны вобраз тагачасных замежных "санаторных" паездак, але Цётчыны падарожжы хутчэй можна параўнаць з аўтастопам. Сама яна піша, што "цягалася" і па Беларусі, і па Скандынавіі. Такі выбар вызначаўся не багацьцем-беднасьцю, а натурай паэткі. Зьмена клімату дзеля здароўя была нагодай, і то не заўсёды. Улетку 1914-га Цётка зь сяброўкай вандравала аўтастопам па Швэцыі: Стакгольм,  Норкопінг, Норсхольм, Гётэборг; і па Нарвэгіі -- пераважна пехатой альбо на паромах. Зь лістоў бачна, як вандроўкі сьпялілі яе нацыянальныя, патрыятычныя пачуцьці, а пабачанае прыдалося для падарожных запісаў пра Фінляндыю, пра Заходнюю Эўропу -- павучальна-патрыятычных расповедаў, "агітак" у пэўным сэнсе. Пра бадзяньні па Швэцыі Цётка напісаць не пасьпела, а можа і не схацела.

Дзеля чысьціні вобразу сацыялісткі ўтварыўся міт пра беднасьць Цёткі, аб якой узгадвалі многія, у тым ліку і Юліяна Вітан-Дубейкаўская, успаміны якой не выкарыстоўвалі ў савецкай "Цётчыніяне". 

Цётка -- Алаіза Пашкевіч -- паходзіла са шляхецкай сям'і, яе бацька меў 300 га зямлі, 100 га апрацоўваў сам, 200 -- здаваў у арэнду. Пабраўшыся з Кайрысом, яна таксама была забясьпечанай -- яе муж працаваў у Віленскім самакіраваньні і меў добры заробак, як ён сам пісаў, дастатковы, каб жыць "прыстойным домам і трымаць прыслугу", "але Цётка не хацела". 

(Дубавец: ) Дазволю сабе ўмяшацца, каб падкрэсьліць гэты момант -- шляхецкае паходжаньне паэткі, тое, пра што мы не аднойчы гаварылі ў "Вострай Браме" і ў дачыненьні да Янкі Лучыны або Янкі Купалы. Вобраз беднага або дурнога мужыка, зь якім нібыта атаясамлівалі паэты свайго лірычнага героя, насамрэч нельга разглядаць так наўпростава і некантэкстуальна.

Беднасьць і прыгнечанасьць мужыка, нішчымныя палеткі, убогі край у вершах беларускіх паэтаў шляхецкага паходжаньня -- а такіх на мяжы ХІХ і ХХ ст. была большасьць -- гэта ні што іншае, як плач па адабранай расейскім акупацыйным рэжымам спадчыннай маёмасьці. Сапраўды, ці ж можна апяваць прыгажосьць беларускага краявіду, у якім панавалі некалі твае дзяды, а цяпер гаспадарыць чужынец? Пра якую радасьць вясковага жыцьця або сялянскае працы можа весьціся гаворка? Такія настроі парадаксальным чынам збліжалі нашых шляхецкіх песьняроў з сацыялістычнымі нібыта ідэямі. Змаганьне з расейскім царызмам служыла "карцінкай" для антырасейскай прапаганды. Гэта тое, на што пасьля ахвотна купілася крытыка савецкае пары, называючы і Багушэвіча, і Цётку, і Купалу ледзьве не рэвалюцыянэрамі камуністычнага толку. 

(Поклад: ) "Яна займалася сацыяльнай дзейнасьцю, выдавала "Лучынку", ладзіла вечарыны, езділа ў вандроўкі, у лістах да Тарашкевіча клікала яго "пацягацца па Беларусі". Словам, была жывым чалавекам, сьвядома абірала свой шлях – рабіла тое, што ёй было цікава, што падабалася. Менавіта таму за Цёткай ішлі".

(Плыгаўка: ) "Я думаю, што у яе была такая гармонія зьнешняга вобліку і ўнутранай сутнасьці. Я  чамусьці абсалютна ўпэўненая, што многія ішлі з-за цікаўнасьці – а што гэта такая за жанчына, іншыя прыходзілі проста палюбавацца – каб потым прыйсьці да высновы: "Аказваецца, яна яшчэ і разумная".

(Поклад: ) "Лілея Плыгаўка заўважыла яшчэ адно падабенства Цёткі з сабой ды і ўвогуле з сучаснымі актыўнымі кабетамі – у  тым, што і сучасным беларускім дзеячам даводзіцца пісаць ня толькі "для душы" ды займацца палітыкай, але зусім не дзеля "хрэстаматыйнае ахвярнасьці" – як і Цётка ў свой час". 
 
(Плыгаўка: ) "Мы вельмі шмат і часта пішам тое, што патрабуецца. Я думаю, што яна пісала свае рэвалюцыйныя творы, таму што яны былі запатрабаваныя – людзі адгукаліся на іх. Сапраўды, яна выдатна умела выступаць – яна проста адгукнулася на запатрабаваньне часу, таму што яна ўмела гэта рабіць. 

Дарэчы, хачу сказаць, што ў свой час, на прыканцы 1980-х, калі была ў Беларусі вялікая хваля адраджэньня, я мела неасьцярожнасьць балятавацца ў Вярхоўны Савет Беларусі. І чаму так адбылося? Я не зьбіралася зусім туды ісьці, мяне абсалютна не цікавіла палітыка, але проста па свайму складу характару я не магла стаяць у баку. Мае калегі  сказалі: "Вось ты тут палымяна выступаеш за Беларусь, за тое, што трэба нешта мяняць у жыцьці,  а сама ня хочаш ісьці і рэальна ўплываць на гэтае жыцьцё" – і я тады згадзілася. Цётка аналягічна паступала".

(Поклад: ) "Важным пра Цётку аказалася ўсё найменш цікавае, пад чым яе вобраз замуравалі. І творчасьць, і дзейнасьць паэткі добра надаецца на самыя розныя запатрабаваньні --  тут было і ёсьць чым скарыстацца і сацыялістычным ідэолягам, і пэдагогам, і нацыяналістам, і этнографам, і жаночым тэарэтыкам, і літаратарам. Цётка -- і "рэвалюцыянэрка-падпольшчыца", і "паэтка", і "актрыса", і "этнограф", і "асьветніца", і "мэдычны работнік", і "фэміністка". І "інтэрнацыяналістка" -- як пісаў Рыгор Бярозкін -- прынамсі, у інтэранацыянальныя сувязі літоўцаў і беларусаў яна зрабіла ўнёсак -- сваім шлюбам зь літоўскім сацыял-дэмакратам Сьцяпанам Кайрысом (хаця паразумеліся яны якраз на нацыяналізме). 

У Літве, дзе Цётку ведаюць як віленскую дзяячку, жонку літоўскага сацыял-дэмакрата Стэпанаса Кэйрыса, яе лічаць сваёй. Перакладчыца кнігі Валянціны Коўтун пра Цётку Альма Лапінскене перакананая, што Цётка ведала літоўскую мову, прынамсі гутарковую, і менавіта нацыяналістычныя пачуцьці аб'ядноўвалі яе з мужам. 

Зразумела, Цётчына супрацоўніцтва, кантакты з украінскімі, літоўскімі калегамі палягалі на тым, што гэта былі калегі па нацыяналізму, якія мелі супольнага ворага. Гэты вораг -- Расейская імпэрыя, расейскі цар -- і спрычыніўся да рэвалюцыйнасьці Цёткі. Так да яе біяграфіі дадаліся і бунтарства, і мэдычная праца.

Што да працы у Нова-Вялейскім псыхіятрычным шпіталі, пра якую часам так сэнтымэнтальна пішуць, -- тут справа была не ў заробку дзеля грошай. Пад прыкрыцьцём шпіталя дзейнічала падпольная сацыялістычная група, якая арганізоўвала ўзброенае паўстаньне. Гэта і быў асноўны занятак Алаізы Пашкевіч. Як пісаў Антон Луцкевіч, "прыстала на службу ў шпіталі новавілейскім, каб вясьці палітычную работу". Яна ўсёй душой аддавалася гэтай дзейнасьці, бо верыла, што гэта найлепшы шлях беларускага нацыянальнага адраджэньня. Так ад часоў Цёткі дух беларушчыны і прыжыўся ў Нова-Вілейскім шпіталі – у сёньняшняй Літве доктар-нарколяг і паліглот Валдас Банайціс адмыслова вувучыў беларускую мову, бо "Цётка адкрыла яму віленскую беларушчыну". 

З напісанага пра Цётку адразу цяжка і зразумець, за што яе шануюць. Дзе б ні адзначаўся яе ўнёсак, адразу ж дадаецца: "праўда, ёй бракавала часу... ці талентаў... ці здароўя... ці ўсяго разам... каб зрабіць тое і тое належным чынам". Ні ў чым не пасьлядоўная, ні ў воднай сфэры сваіх заняткаў не дасягнула ўзроўню, які б задавальняў камэнтатараў яе жыцьця. У грамадзкай дзейнасьці -- то была надзвычай актыўная, то падала духам і, зьняверыўшыся, "ўпадала ў пэсымізм". У пісьменьніцтве -- "бракавала ведаў і часу", каб вартасна выявіць сябе і "паказаць моц беларускай мовы". Бралася за вучобу і навукова-дасьледніцкую працу -- і кідала, не зрабіўшы нічога канкрэтнага. Вучылася ў Вільні, Санкт-Пецярбургу, Львове, Кракаве... Вывучала філязофію, тэатар, анатомію, фізіялёгію, этнаграфію... Нялёгка, пэўна, было пісаць біяграфію чалавека, які не рабіў, як выглядае, мэтанакіраванай кар'еры, а проста -- жыў, дзейнічаў. Цётка рабіла тое, што ёй падавалася цікавым, вартасным. Словам, што хацелася. Можна кіравацца мэтай, вынікам, але ня мець амбіцыяў, -- хіба так і было зь Цёткай. 

Палітычную заангажаванасьць Цёткі прынята вызначаць так:  сацыялістка, рэвалюцыянэрка, нацыяналістка, фэміністка. Калі бліжэй паглядзець, што і як яна рабіла і пісала, застаецца толькі нацыяналізм. Ад сацыялізму яна ўспрымала толькі сацыяльны бок, а не дзяржаўную ўласнасьць і дзяржаўны кантроль (і тым болей ніяк не інтэрнацыяналізм); рэвалюцыйнасьць трывала нядоўга  -- пасьля 1905 г. яна расчаравалася ў арганізацыі бунтаў; да фэмінізму -- адмаўленьня стэрэатыпаў жаночай і мужчынскай ролі ў грамадзтве  -- ўвогуле ня мела ніякага дачыненьня, была проста актыўнай кабетай. Нават фэміністычныя аўтары акрэсьліваюць грамадзкую дзейнасьць тагачасных беларусак, і Цёткі ў тым ліку, як "перанясеньне сваёй дзейнасьці з уласнай сям'і на вялікую сям'ю -- нацыянальную". Зрэшты, тады й фэмінізму на нашых землях не было, была эмансыпацыя. Але й да Лігі раўнапраўнасьці жанчын у Вільні (1905 год), як згадваюць, Цётка ставілася крытычны, калі не адмоўна. Тое, што яна вясковых кабетаў шкадавала, вядома, важна, але яна ўвогуле пра ўсіхныя пакуты пісала, і дзяцей, і мужыкоў вясковых, словам, -- усіх беларусаў. Цётку цікавіла не эмансыпацыя кабетаў, а эмансыпацыя беларусаў.

Усе іншыя "-ізмы" -- ад беларушчыны, ад нацыянальнай ідэі. Цётка  была тым, што вымагаў ад яе нацыяналізм, у тым часе і прасторы,  адпаведна сваім якасьцям і прыхільнасьцям, а ўсё іншае было дадаткам. Яна, як і большасьць людзей, рабіла тое, што ёй было да душы  і тое, што вымагала неабходнасьць. Вучылася там, дзе мела магчымасьць, і ўрэшце нічога ня скончыла. Калі даводзілася зарабляць, бралася за розную працу -- хаця б і масажысткай, калі жыла ў Львове. А галоўнае, да чаго хілілася душа -- гэта і было нацыянальнае, -- беларушчына. Адсюль і грамадзка-палітычная дзейнасьць, і асьветніцтва, і праца над беларускай мовай, і этнаграфічныя ды тэатральныя захапленьні.

Пра Цётку панапісвалі, панагрувашчывалі столькі, што засланілі, згубілі яе нацыяналізм. Вось чаму ўрэшце зьнікае давер да апісаньняў, ды і да самой асобы Цёткі. 

Гэта і ключ да яе твораў, якія сёньня "не чытаюцца". Агульнае уражаньне, што ўсё пісалася з усьведамленьнем патрэбы альбо агітаваць, альбо павучаць. Калі -- заклікі да барацьбы, калі -- заклікі да дзяўчат-падлеткаў сачыць за сваёй зьнешнасьцю ды саджаць кветкі ля хатаў. І заўсёды самыя прачулыя і кранальныя яе апавяданьні і вершы захоўвалі мэнтарскі тон. Пісала не дзеля самавыяўленьня, а дзеля беларушчыны. 

Уладзіслава Луцэвіч згадвала, што Купала высока ставіў яе творчасьць, ды і сам Купала напісаў гэта ў сваім вершы. Няўжо ён хваліў Цётку толькі таму, што яна хваліла ягоныя творы? (а яна яго вельмі хваліла). Ён проста слушна заўважыў прыярытэты, якія і надалі Цётчынаму пісьменству і сэнс, і значнасьць, -- ён адчуў  любоў, якую мы, сёньняшнія,  ў яе вершах не адчуваем, ня бачым -- ня проста "агіткі", але і "душа" і "любоў", -- і, вядома, галоўнае: 

Беларуса і яго жонку
Называеш ты людзьмі

Гэта з Купалавага верша "Аўтарцы "Скрыпкі Беларускай".

Любоў, не сэнтымэнтальная, а дзейсная (як цяпер кажуць) кіравала Цётчыным пяром. Гэта надае яе творам моц і вымушае прызнаваць яе творчасьць, нават калі гэта не атрымліваецца вытлумачыць".

(Дубавец: ) Асноўны матыў творчасьці Цёткі -- беларускі нацыяналізм. Такую выснову зрабіла Тацяна Поклад. Што ж, у адрозьненьне ад сацыялізму ці рэвалюцыянізму такі матыў сапраўды гарантуе Цётцы чытацкую цікавасьць у будучыні.

Напачатку праграмы я казаў пра энэргетыку Цётчыных вершаў. Зрэшты, гэта даволі тыповая зьява і тычыцца, мабыць, усіх беларускіх паэтаў пачатку ХХ стагодзьдзя. Гэта калі словы ня так істотныя, а істотны матыў. Ён перахоўваецца ня ў словах, а ў мове. Пры перакладзе, скажам, на расейскую мову такія вершы адразу блякнуць і не гучаць, зь іх прападае тая каштоўная экспрэсія.

"I душна, i цесна, i сэрца самлела
Мне тут на чужыне, здалёк ад сваiх...
Як птушка на скрыдлах, ляцець бы хацела,
Як хваля па моры, плыла бы да iх!

Ўзьнялася б, здаецца, расiнкай на хмары,
А хмары бы ветрам сказала я гнаць
Далёка, далёка, дзе сьняцца мне чары,
Дзе боры густыя над Нёмнам шумяць;

Дзе пацеркай белай Вяльля прабягае,
Дзе Вiльня мiж гораў гняздо сабе ўе,
Дзе кожна дарога i крыж мяне знае,
Дзе ўсё, усё чыста вярнуцца заве!"

Гаворка ідзе пра тое, што каштоўнае зерне ў вершах Цёткі і іншых паэтаў пачатку ХХ ст. перадаецца толькі празь беларускую мову. Гэта, калі хочаце, рэальныя праявы нашае мэнтальнасьці. Тэматычны бок -- не такі важны, гэтыя вершы зусім неабавязкова чытаць як творы пра вёску або рэвалюцыю. Нездарма згадваючы парою міжволі клясычныя радкі, мы знаходзім у памяці іншыя словы на іншую тэму, але цэлае ад гэтага не прападае. Яго "трымае" матыў. Бо ў кожнае нацыі ёсьць такія свае энэргетычныя повязі, якія лучаць далёкіх продкаў з далёкімі нашчадкамі, выдатных паэтаў з паспалітымі чытачамі і нас -- аднаго з адным. І народныя песьні, што мы сьпяваем за сьвяточным сталом, знаходзяць свой працяг -- у вершах Багушэвіча, Купалы, Цёткі.