Вострая Брама

“Наша Ніва”: галоўныя героі

Этэр 17 сьнежня 2006 году

Аўтар Сяргей Дубавец:

Назваўшы “Нашу Ніву” не газэтай, а паэмай у выглядзе газэты, я мушу растлумачыць, як спалучалася журналістыка з паэзіяй.

Яшчэ з часоў вучобы на факультэце журналістыкі ў некаторых маіх сукурсьнікаў засталося пачуцьцё нехаці называць сябе журналістамі, а тое, што мы робім – журналістыкай. Мы хацелі паведамляць навіны ды аналізаваць падзеі з натхненьнем паэта, зь віртуознасьцю музЫкі, каб нашы галасы гучалі ў боскай гармоніі агульнага хваласьпеву сваёй зямлі й народу. Тым часам журналістыка на практыцы была заняткам даволі руцінным, зь вялікім дамешкам таго, што называюць палітычным цынізмам. А да ўсяго дадаваліся ледзьве не абавязковыя для кожнага журналісцкага калектыву ўнутраныя плыні, што паўставалі з барацьбы за месца пад сонцам у тонкай ерархіі малога й вялікага рэдакцыйнага начальства, якое заўсёды было капрызьлівым і амаль ніколі не абцяжарвала сябе тлумачэньнем уласных рашэньняў. Словам, у журналістыцы прываблівала творчасьць, але называцца журналістамі не хацелася. Нездарма яшчэ на першым курсе журфаку старэйшыя студэнты адразу паведамлялі нам хто з гонарам, а хто з горыччу: журналістыка -- гэта другая паводле старажытнасьці прафэсія. Пасьля прастытуцыі. На ўвазе мелася нібыта ўласьцівая журналісту прадажнасьць. 

Натуральна, свае ідэалы журналістыкі мы знаходзілі не ў савецкіх і не ў заходніх газэтах, хоць і там, і там было чаму павучыцца. Па ідэалы даводзілася азірацца кудысьці ў пачатак мінулага стагодзьдзя. Там адшуквалася тая натхнёная журналістыка, у аснове якой ляжаў “мэханізм” паэзіі. Сто гадоў таму ў “Нашай Ніве” гэты “мэханізм” працаваў бяз збояў.

Рэактары-пачынальнікі з агульнага патоку інфармацыі абіралі ня толькі важныя актуальнасьці і пазнавальныя цікавосткі, а найперш тое, дзе адбіваліся этычныя калізіі дачыненьняў у тагачасным беларускім грамадзтве.

“Лебедзеўская воласьць, Віленскай губ. Вялейскага павету. Памешчык К. хацеў пабудаваць для сялянскіх дзяцей гаспадарскую школу. На гэта ён даў грошы і, апрача таго, адсек кавалак зямлі і даў патрэбны на гэта лес. Справа затрымывалася толькі за прыгаворам сялян. Сабраліся сяляне на сходку і сьпярша не хацелі, а посьле згадзіліся зрабіць аб гэтым прыгавор. Але зрабіўшы прыгавор, грамадой пайшлі да памешчыка К., вымагаючы, каб ён даў ім магарыч за тое, што яны згадзіліся на будоўлю школы! Гледзячы на гэта, прыходзіш чалавек да перакананьня, што народ наш як нялетняе дзіця, ня ўмее адрожніць правай рукі ад левай і не разумее, дзе яго карысьць, а дзе шкода”.

Гэты эпізод -- ня толькі пра цемнату народную, маўляў, нашто нам тая школа, а калі й хочаш школы для нашых дзяцей, давай грошы. Тут усё больш складана. Гаворка йдзе пра дачыненьні сялян з панамі-памешчыкамі, якія насамрэч былі зусім не такімі, як падавала іх савецкая школа. Жорсткі і несправядлівы памешчык-эксплуататар у Беларусі пачатку мінулага стагодзьдзя быў чыстым анахранізмам чужой гісторыі. Тут якраз сяляне нярэдка “круцілі” памешчыкамі, адчуваючы пры гэтым падтрымку афіцыйнае ўлады.

А пачалося ўсё яшчэ ў папярэднім, 19-м стагодзьдзі, калі на далучаных да Расеі беларускіх землях адначасова адбываліся некалькі важных грамадзкіх працэсаў. З аднаго боку, расейская ўлада масава перахрышчвала сялян з уніяцкае веры ў праваслаўную, тым самым разводзячы іх і беларускае дваранства па розных канфэсіях. Зь іншага боку, шляхта адно за адным падымала антырасейскія паўстаньні за незалежнасьць, за што расейская ўлада помсьціла шляхце калі ня шыбеніцай і катаргай, дык паніжэньнем у правох і прыніжэньнем у грамадзкай думцы. Ужо ў часы паўстаньня Каліноўскага нярэдкія былі выпадкі, калі “добранадзейныя” сяляне за грошы здавалі сваіх “нядобранадзейных” паноў расейскай адміністрацыі, якая ўжо сама разьбіралася з добранадзейнасьцю і нават калі адпускала такога памешчыка дахаты, дык уявіце, зь якой рэпутацыяй у вачох сялян.

Сто гадоў таму памешчыкі Беларусі выразна падзяляліся на праваслаўных, якія прыехалі сюды з Расеі ў абозе Мураўёва, і каталікоў – тутэйшых, часта апалячаных дваран. Вобраз першых нам добра знаёмы з клясычнай расейскай літаратуры. Пра другіх жа мы ня ведаем амаль нічога. Чытаючы пра іх у старых кніжках, міжволі параўноўваеш іх зь сёньняшнімі дэмакратамі ў інтэрпрэтацыі дзяржаўнае прапаганды і кухоннай плёткі. Надоечы мне трапіла ў рукі такая старая даваенная кніжка -- аўтабіяграфічны раман Антона Мілера “Пакліканьне” – пра выхаванцаў Віленскай духоўнай сэмінарыі. Эпізод адносіцца да канца 19 ст.:

“Слухаючы гутарак на кухні, чуў я сказ: “паны зьбяднелі, прагарэлі”. Старая кухарка Сафея была тэй думкі, што “калі-б паны за картамі не сядзелі і за бабамі не ганялісь, то б цар іх ня трогаў”.

Цяпер мы ведаем, калі й чаму прапала пашана мужыка да пана – а менавіта да тутэйшага памешчыка-каталіка-беларуса. І што было далей, вядома. Вобраз памешчыка, створаны савецкай прапагандай, гэтую вольніцу хама перад панам замацаваў у сьвядомасьці пакаленьняў. Фраза “мы ўніверсіцетаў не канчалі” стала гучаць горда. І ўсё гэта ў такім вось выглядзе прывандравала ў наш сёньняшні грамадзкі быт. Мы ў масе сваёй так і не даведаліся праўдзівай гісторыі, так і ня ўведалі, што беларускі памешчык і пан – зусім ня той расейскі, з твораў Ганчарова ці Гогаля. А ў выніку эпізод з гаспадарскай школай у “Нашай Ніве” трэба ўспрымаць як правобраз сёньняшняга заняпаду беларускае школы, дзе бацькі, пастаўленыя перад патрэбай пісаць адмысловыя заявы на навучаньне дзяцей па-беларуску, масава сказалі “Очань нада!” і леглі на дзяржаўную плынь русіфікацыі, якая для навучаньня па-расейску ніякага напружаньня ў выглядзе заяваў і асабістае далучанасьці да адукацыі іхных чадаў не вымагала.

Што да беларускіх паноў, дык некалі мы перагледзім іх ролю ў гісторыі краіны. Бо большасьць іх, якія ў часы падзелаў Рэчы Паспалітай не ўцяклі за мяжу са сваімі капіталамі, хоць мелі такі выбар, былі сапраўднымі патрыётамі, носьбітамі маральнага кодэксу грамадзяніна Вялікага Княства, людзьмі высокае культуры і адукацыі. Гэтая большасьць заплаціла за свой патрыятызм жыцьцём, свабодай, разарэньнем, а ўрэшце, што, можа быць, самае страшнае, пашанаю з боку наступных пакаленьняў, для якіх каштоўнасьцю стала басяцтва, невуцтва і прымітывізм быту, а высокія мэты былі замененыя жывёльнымі інстынктамі.

У “Нашай Ніве” сустракаюцца эпізоды з удзелам зьбяднелага беларускага дваранства, якія таксама ня вытлумачыш з дапамогай савецкіх альбо сёньняшніх ідэалягічных лякалаў:

“Фальварак Ляўшова, Менскай губэрні, Барысаўскага павету. Яшчэ леташняй вясны ў тутэйшага шляхціца Ч. нехта з-пад сена ўкраў некалькі снапоў акалоту і выцягнуў касу. Ч. пасьля нейкага часу прызнаў сваю касу ў свайго ж сваяка Р. Завялі суд. Але на судзе Ч. ня мог давесьці, што гэта яго каса. Суд адлажылі. Р, баючыся, што яго засудзяць, што раз больш і больш набіраў сьведак (а ў нас іх хоць гаць гаці!), і гэтак валтузіліся аж да сёлетняга году. Колькі то раз езьдзілі да земскага за тры мілі, два разы апынуліся ў зьезьдзі. Вось і абышлася гэтая каса Р., як ён сам прызнаецца, больш за сотку рублёў; нямала каштавала яна і Ч.; дый нічым так і ня скончылася справа. Ня кепска, відаць, яшчэ нашым жывецца, калі на глупствы выкідаюць столькі грошы і столькі марнуюць часу”.

Тут у аўтары паведамленьня загаварыў знаёмы сёньняшні рацыяналіст. А мне дык убачыўся водгук тых часоў, калі кожны дзясяты беларус быў шляхтай і вышэй за ўсё ставіў свой гонар. Хоць бы ўвасабленьнем гонару была простая сялянская каса. Можна глядзець на яе як на падставу для насьмешкі, а можна -- як на сымбаль блізкасьці да зямлі. Бо з часоў раньняга Сярэднявечча беларускія рыцары-шляхта ад дзяцінства не цураліся сялянскае працы і мусілі быць блізка да зямлі, каб заўтра, ідучы ў чарговы ваенны паход, ведаць, ШТО яны бароняць і за што гатовыя на пагібель.

Гардыня і гонар, сьмяротны грэх і доблесьць – вось што адрозьнівае герояў апавяданьняў пра школу і пра касу. 

Зразумела, што нашаніўцы, выхаваныя на ўзорах беларускай сацыяльнай ідыліі – з твораў Дуніна Марцінкевіча, імкнуліся згарманізаваць гэты падзел паміж дваранамі і сялянамі. Тым больш, што ўласна сацыяльнага, маёмаснага падзелу найчасьцей ужо й не было. А вось прававы -- быў. Прычым, не на карысьць шляхты.

“Вялікія Бясяды, Менскай губэрні, Барысаўскага павету. Многа каля нас дробнай шляхты. Усе яны каталікі; гавораць дома па-беларуску, як паявіцца чужы чалавек, то прабуюць гаварыць па-польску, але гэта ня вельмі добра выходзіць.

Шляхта гэта народ працавіты. Іншыя жывуць на сваёй зямлі, а іншыя арандуюць. Блізка ўсе ўмеюць чытаць і пісаць па-польску і па-руску, але да большай навукі ня горнуцца. Ад газэты і кніжкі, як ад чартапалоху старонюцца. І вось, замест быць для мужыкоў добрым прыкладам, яны й гаспадараць ня лепш за мужыкоў, хоць часам маюць шмат зямлі, і аб чарцы таксама не забываюць. Мужыкі зь імі жывуць згодна і дружна.

Адна толькі бяда, што шляхта, мяшчане і мужыкі, маючы адзін валасны суд, не выбіраюць разам судзьдзяў, а маюць гэтае права адны толькі мужыкі. Праз гэта бывае, што валасны суд воўкам пазірае на засьцянковага шляхціца беларуса. Каб жа завялі адзін выбарны суд для ўсіх на роўных правох, дык згінула б гэтая прычына няпрыязі”.

Такім чынам этыка зьбяднелых арыстакратаў спалучалася з традыцыйнай сялянскай. Таму і жылі ў згодзе. У прынцыпе гэта і складала асноўную адметнасьць тагачасных дачыненьняў паміж беларусамі.

Арыстакратычная беларуская этыка, як праблема, усё глыбей заганялася кудысьці ў падпольле спачатку ўладамі Расейскай імпэрыі, потым савецкай Беларусі і цяпер вось Рэспублікі Беларусь. Але як праблема яна толькі набрыньвала і працягвае набрыньваць ды знаходзіць сабе самыя нечаканыя выхады. Хоць традыцыйны выхад для яе – гэта высокая культура, якая цяпер таксама перасьледуецца палітычным рэжымам. Гісторыя з Саюзам пісьменьнікаў, з тэатрам Мазынскага, з забаронай рокераў – гэта, як ні дзіўна, па сутнасьці сваёй усё тая ж гісторыя пра шляхту зь Вялікіх Бясядаў, пазбаўленую выбарчага права.

Калі ж “выняць” шляхецкую тэму з калёнак чалавеказнаўчых навінаў “НН”, дык застанецца поўны пералік людзкіх жарсьцей, заганаў ды вычварэньняў у самых разнастайных праявах. Галоўная “рухальная сіла” ў тагачасных норавах – усё тая ж народная цемната.

“Надоечы ў Вільні было такое здарэньне: работнік Ю.Балюкевіч, ачышчаючы ад сьнегу палатно на чыгунцы знайшоў вялікі набой. Каб даведацца, што ў ім сядзіць, Балюкевіч палажыў яго на рэйцы ды стукнуў зьверху ломам. Раздаўся ўзрыў, каторы адарваў Балюкевічу колькі пальцаў на абедзьвюх руках, выбіў левае вока і параніў увесь твар”.

“У вёсцы Тарасовічы Наваградзкага павету ў часе спрэчкі за зямлю паміж суседзямі Лойкам і Касьцень узьнялася бойка, прычым Лойка так спрытна ўдарыў палкай па галаве Альжбету Касьцень, што тая павалілася і памерла”.

“Маліноўшчына Віленскай губэрні Ашмянскага павету. У нас праз гарэлку здарыўся нядаўна адзін смутны выпадак. Тутэйшы сталяр Янка Вашэта, хлебануўшы трохі залішне гары, захацеў яшчэ лепей падлімоніцца: узяў бутэльку і, забраўшыся ў бровар, палез у чоп набіраць бражку, дзе і ўваліўся з галавой. Па нейкім часе знайшлі яго нежывога. Відаць, задушыўся бражным газам, бо ўтапіцца ня мог, дзеля таго, што ў чопе бражкі было толькі да пояса”.

Гэтыя паведамленьні ўжо нібы зь сёньняшніх газэт, і дазваляюць параўноўваць, як зьмянілася наша жыцьцё за гэтыя сто гадоў. Бадай, ніяк і не зьмянілася. Чаго ня скажаш пра наступную інфармацыю:

“Радашкавічы, Віленскай губэрні, Вялейскага павету. У Радашкавічы прыяжджаў зь Вільні госьць. Госьць такі, каторым даўно пара зьвясьціся на гэтым сьвеце.

Прыехаў нікому ня знаны жыд, багата і фанабэрыста адзеты і закватараваў у аднаго тутэйшага гандляра коньмі. Вечарам – а гэта было пад суботу, стаў цягацца гэты злыдзень па хатах, дзе сабіралася моладзь, і пачаў нагаварываць маладзенькіх дзяўчат на службу ў Вільню, нібыта да магазыну шыцьця сваёй жонкі, абяцаючы па 50 рублёў платы ў месяц, на ўсём гатовым. Гэткая пасула зразу кальнула шмат каму ў вочы і паказалася падазронай. Тутэйшыя жыдкі – хлопцы скора разьнюхалі, што гэты багатыр – франт – гандляр жывым таварам. Выклікалі яны яго за цэркаў, быццам для нейкіх угавораў і... усыпалі-усыпалі, колькі ўлезла”.

Тут трэба каторы раз патлумачыць, што слова “жыд” у беларускай традыцыі ў цэлым, і ў “Нашай Ніве” ў прыватнасьці, ня мела абразьлівага адценьня. Проста слова “яўрэй” у беларускай мове не было. Яно зьявіцца ў савецкія часы на ўзор мовы расейскай, дзе яўрэй – гэта нацыя, а жыд – абраза. Каб зразумець, як яно было ў нас, трэба зьвярнуць увагу на мовы нашых суседзяў, палякаў і літоўцаў, дзе “жыд” і “жыдас” так і засталіся назваю нацыі, і толькі.

Аднак вярнуся да замалёўкі пра таго, як мы цяпер кажам, габрэя.

Не, не сустракаў я сёньняшняй інфармацыі на гэтую ж тэму з такім фіналам. Можа, таму што “жыдкоў” у Беларусі амаль што не засталося. Гандаль жывым таварам беларусы ў габрэяў перанялі, а вось ролю тых, хто адвёў бы гандляра за цэркаў, -- не. Між тым, стогадовая “Наша Ніва” якраз на гэтым акцэнтавала ўвагу. Вось канец занатоўкі:

“Цікаўна тое, што наракаюць у нас на прагавітасьць грошай у нашай маладзежы, але калі дайшло да гонару і чэсьці сёстраў гэтай маладзёжы, то патрапілі адказацца ад гэтай прагавітасьці. Віленскі госьць аддаваў ім і свой залаты гадзіньнік, і грошы, але хлопцы гэткага запаганенага выкупу адракліся, і ўзяць – не ўзялі, а даць – далі”.

Калі вы ўважліва слухалі паведамленьне, дык адцемілі, што гэтая пахвала “нашай маладзежы” належыць зусім не беларускім хлопцам, а габрэйскім, якія надавалі кухталёў свайму віленскаму супляменьніку. І гэта не таму, што, напрыклад, рабілі “Нашу Ніву” габрэі, якраз не, а таму, што такой была рэдакцыйная палітыка і такім было перакананьне пачынальнікаў беларускага руху. 

Габрэйская тэма скразной лініяй праходзіць праз “Нашу Ніву”. Гэтай тэме прысьвячаюцца рэдакцыйныя артыкулы “Аб жыдох”, допісы зь месцаў, шматлікія згадкі ў аглядных тэкстах. Як, напрыклад, гэтая – “Жыды і рэкрутчына”:

“Вось што піша дэпутат цяперашняй Гасударственай Думы Ніселовіч: “Як відаць зь перапісі 1897 году, у Расейскім гасударстві жыдоў крыху больш за 4 працэнты з агульнай лічбы жыцелёў. Калі б пры наборы бралі жыдоў з кожнай сотні па гэтулькі, як з сотні людзей іншых нацый, то між 318 тысяч рэкрутаў павінна было б быць жыдоўскіх навабранцаў 13 тыс. Тым часам у тым гаду жыдоў здалі ў салдаты 19 тыс. чалавек, значыць, узялі 6 тысяч жыдоў лішніх. Значыць, гутарка аб тым, быццам жыды менш за ўсіх даюць рэкрутаў, гэта – байка”.

Каб займаць такую пазыцыю, стваральнікам “Нашай Нівы” ня трэба было кагосьці любіць або не любіць. Такую пазыцыю падказваў здаровы розум. Глядзіце самі. Уся Расейская імпэрыя ахопленая хваляй габрэйскіх пагромаў і выкрывальніцкімі артыкуламі ў прэсе, дзе габрэі называюцца прычынаю ўсіх бед. Але і тут, як у выпадку з панамі-памешчыкамі, сытуацыя габрэяў у самой Расеі і ў Беларусі радыкальна адрозьніваецца. Калі там іх колькасьць ледзьве дасягала двух-трох працэнтаў, дык тут складала часьцяком палову і болей усяго насельніцтва гарадоў і мястэчак. Прычым там яны былі, як правіла, новапрыбылымі з паласы аселасьці, гэта значыць -- адсюль, дзе яны жылі вякамі. Можна, вядома, казаць пра талерантнасьць беларуса, але ўявіце сабе, ці магчыма агітаваць на пагромы супраць паловы насельніцтва вашага гораду і вашага краю. Апроч таго, без удзелу габрэяў у Беларусі не магла рабіцца ніякая паважная справа – у тым ліку і “Наша Ніва”.

І рэч ня толькі ў тым, што, працуючы зь фірмамі альбо з антыкварыятам (а менавіта з гэтых угодаў здабываліся галоўныя сродкі на газэту), Іван Луцкевіч проста ня мог абмінуць кантактаў з габрэямі. Рэч у тым, што ад пачатку ня дзелячы жыхароў Беларусі паводле нацыянальнасьці, “Наша Ніва” патрапляла і ў закрытыя габрэйскія асяродкі, дзе таксама запальвала сэрцы, як гэта здарылася, да прыкладу з навучэнцам ешыботу, будучым рабінам Зьмітраком Бядулем, які рабінам ня стане, а стане клясыкам беларускае літаратуры і ледзьве не народным паэтам. У пазьнейшым сваім артыкуле “Жыды ў Беларусі” Бядуля апіша, як дзякуючы “Нашай Ніве” адбылося знаёмства жыдоўскіх адраджэнцаў зь беларускімі:

“У 1912 годзе, калі ў чарнасоценных газэтах «Северо-Западного края» паміж другімі нападкамі на беларускую газэту «Наша Ніва» ў Вільні, яе вінавацілі яшчэ і ў тым, нібыта яна выдаеццца то на польскія, то на нямецкія, то на расейскія, а таксама і на жыдоўскія грошы, некаторыя зь віленскіх жыдоўскіх журналістаў зацікавіліся гэтай «народнай» газэтай на «мужыцкай мове». Пазнаёміўшыся з гэтымі «дзіўнымі» новымі нацыяналістамі са складу рэдакцыі «Нашай Нівы», якія ня толькі не аказвалі нянавісьці да чужых нацыяў, але — наадварот — чым болей чужая нацыя нацыянальна ўсьвядомлена, тым болей яе шанавалі, жыдоўскія журналісты пачалі ў новаадкрытым для сябе руху знаходзіць усё новыя Амэрыкі і цуды. Аказалася, што беларусы-інтэлігенты ня толькі цікавяцца старасьвецкімі памяткамі культуры сваёй нацыі, але і культурамі другіх нацыяў, якія жывуць на Беларусі”.

Сказаўшы пра Амэрыкі, Зьмітрок Бядуля нібы вярнуў нас да тэмы адной з ранейшых перадач “Вострая Брама” на сотыя ўгодкі першай беларускай газэты.

Наступная перадача гэтага цыклю будзе апошняй. Гаворка пойдзе пра вайну палітыкі з культурай. Сто гадоў таму культура ў гэтай вайне перамагла, дзякуючы чаму мы маем сваю краіну і называем сябе беларусамі. Сёньня ж у гэтай вайне перамагае палітыка. Перамагае як ва ўладзе, так і ў апазіцыі. На маю думку, гэта галоўная прычына цяперашняга застою і пасіўнасьці народу, які ня надта рашуча адстойвае сваю родную мову, праўдзівую гісторыю і патаптаную нацыянальную годнасьць.