Вы слухаеце Радыё Свабода

Вострая Брама

“Наша Ніва” і СМІ праз сто гадоў

Этэр 10 сьнежня 2006 году

Аўтар Сяргей Дубавец:

Дыскусіі ў “Нашай Ніве” сто гадоў таму нічым не нагадваюць палемікі сёньняшніх журналістаў. Напрыклад, гаворка пра выбар графікі для беларускай мовы. Пяць першых гадоў “НН” выходзіла і кірыліцай і лацінкай, але ўрэшце зь фінансавых меркаваньняў мусіла пакінуць толькі адзін варыянт і спынілася на кірыліцы.

З аднаго боку, пытаньне гэтай палемікі магло быць вырашана толькі на дзяржаўным узроўні, а дзяржавы беларускай яшчэ не было. Таму калі ў 1916 годзе той самы рэдакцыйны калектыў пачаў выдаваць газэту “Гоман”, ён вярнуўся да дзьвюх графік. Зь іншага боку, сама тэма палемікі сьведчыць пра дзяржаўны ўзровень мысьленьня пачынальнікаў. І гэта першае, што адрозьнівае іх ад нашых сучаных журналістаў – і афіцыёзных, якія палемізуюць хутчэй супраць нацыянальнай дзяржаўнасьці і яе атрыбутаў, бо застаюцца ў душы грамадзянамі адной з савецкіх рэспублік, і апазыцыйных, якія палемізуюць супраць антыбеларускае па сутнасьці сваёй улады і формы дзяржаўнасьці. Таму падкрэсьлю галоўнае -- дзяржаўнае мысьленьне адрозьнівае стогадовую “НН” ад сёньняшніх СМІ ў Беларусі.

Адсюль паходзяць і ўсе астатнія адрозьненьні. Найперш – тон. Стваральнікі сучаснай беларускай нацыі ставіліся да яе па-бацькоўску. Веліч задачы вымагала ад іх велікадушнасьці, мудрасьці і цярплівасьці, што і выяўлялася ў манеры размовы з чытачом. Вось характэрны эпізод перапіскі з чытачамі ў рубрыцы “Паштовая скрынка”:

“М. Жалудак Лідзкага павету, Віленскай губэрні. Земляробу Р. Калі ў вас народ цёмны і ня хоча нічога чытаць, з гэтага выходзе якраз тое, што трэба дабівацца, ня гледзячы ні на якія перашкоды, каб ён прывыкаў да кнігі, газэты. Англічане, напрыклад, іншы народ, як мы, беларусы; ён калі павядзе сваю лінію, то ўжо не затрымаецца. А наш беларус будзе перш вылічаць розныя перашкоды, а потым палезе на печ...”

Дзеці (нават калі гэта цэлы народ) гадуюцца і вырастаюць у атмасфэры сям’і, а не палітыкі,  і толькі ў такой атмасфэры народ набывае тыя ўнутраныя перакананьні і каштоўнасьці, якія зробяць яго нацыяй.

Стогадовую “Нашу Ніву” ніяк не назавеш палітызаванай газэтай, бо іншая, большая ў яе задача. Яна нагадвае лемантар “з рысункамі”, прычым ня ў сэнсе прымітывізму, а якраз наадварот – у сэнсе інтэлектуалізму. Простымі словамі расказаць пра складаныя рэчы. Не заплятаць элемэнтарныя думкі ў слоўныя бароды, ня хлусіць, не выстаўляцца. Гэта ўсё таксама робіць стогадовую “НН” газэтай на ўсе часы і адрозьнівае яе ад сучасных СМІ, дзе над простаю праўдай часта дамінуюць ідэалягічнае круцельства, фанабэрыя аўтара і ўсялякія іншыя другасныя матывацыі.

З уласнага досьведу ведаю, што сучасная незалежная прэса ад самых сваіх пачаткаў 20 гадоў таму адчувала на сабе недаверлівы і быццам раўнівы позірк тых, хто займаўся і займаецца незалежніцкай палітыкай. Прынамсі, поўнага паразуменьня тут ніколі не было. І гэта таксама адрозьнівае наш час ад стогадовага. Тагачасная Беларуская Сацялістычная Грамада мысьліла сябе адной з галінаў шырокага беларускага руху, вяршыняй якога і была першая беларуская газэта, у якой акумулявалася ўсё беларускае жыцьцё, а партыйныя амбіцыі БСГ ці асобных палітыкаў у дачыненьнях з газэтай не выяўляліся ўвогуле.

Натуральна, маючы дзяржаўніцкую праграму, “Наша Ніва” не магла пачувацца чымсьці апазыцыйным, рэфлексным, а ў выніку -- другасным. Яна пачувалася зоркай-праводніцай. 

“З гэтым днём “Наша Ніва” ўступае ў пяты год свайго жыцьця. Вось, чатыры гады таму назад горстка людзей заснавала першую беларускую газэту, засьвяціла зорку – праводніцу нацыянальнага жыцьця, пазвала сыноў забытага краю шукаць згубленую ў паходзе вякоў сваю народную ідэю. Горстка пасланцоў, весьцячых беларускаму народу добрую навіну, з году ў год усё разрасталася...

Забыты народ, як зерне пад прамянямі сонца, як Лазар пад дзействам дзіва, ажыў... Добрая навіна сьветлага, будучага, культурнага жыцьця, як звон сьвяточны пранеслася па краю і клалася ў вушы і сэрцы сыноў, аж сэрцы тыя ўскалыхнуліся вялікай міласьцю да роднай зямлі.

Празначаным сьледам ідзем зь верай у гэты Новы Год, ведаючы, што як край наш шырокі, усюды нас спаткаюць браты нашы, што сямейка наша ўзрасла, што ў цяжкай працы досьвіткаў нашага адраджэньня маем сьвежыя, новыя, неспрацаваныя рукі. Дык зь верай у новую, сьветлую будучыню вітайма, браты Беларусы, гэты Новы Год!”

Хто цяпер такімі словамі зможа апісаць ролю сваёй газэты ў жыцьці краіны і нацыі...

Апазыцыйныя выданьні сьціраюць у пыл дыктатарскі рэжым, не даючы практычна ніякай пазытыўнай праграмы, а афіцыйныя даюць адзін пазытыў, але спрэс фальшывы. Зрэшты, так яно, відаць, і мусіць быць. Газэты – люстэркі свайго часу. Што да стогадовае “НН”, яна не была ўласна газэтай, СМІ. І таму засталася захапляльнай чытанкай на ўсе часы.

* * *

З моманту стварэньня першае беларускае газэты гісторыя, зрабіўшы кола ў пяць эпох, збольшага вярнула сытуацыю “НН” на ранейшы рубеж. Гэта ў 20-я гады было шмат беларускіх газэт па абодва бакі польска-савецкай мяжы. Пасьля -- яшчэ некалькі віткоў гісторыі, і вось праз 100 гадоў – зноў фактычна адна беларуская газэта і зноў – “Наша Ніва”, і ўзровень нацыянальнай сьвядомасьці публікі – той самы... Нягледзячы ані на інтэрнэт, ані на мабільную сувязь ці там заваёвы космасу. 

Але зьмяніліся акцэнты журналістыкі. Сто гадоў таму галоўнымі тэмамі “Нашай Нівы” былі ня столькі палітычныя паводле свайго характару, колькі грамадзкія палемікі: з чарнасоценцамі і русафіламі – за беларускую нацыянальную ідэю, з засільлем расейскага праваслаўя (пры абавязковай згадцы беларускай праваслаўнай традыцыі), з п’янствам (“У нашым мястэчку чуць ня ў кожнай хаце – шынок”, -- пішуць з Валожына), зь цемнатой народнай і яе галоўнымі праявамі: дзікунствам нораваў, неадукаванасьцю і непрафэсіяналізмам. Сёньня ўсё збольшага зводзіцца да Лукашэнкі і рэфлексіяў на ягоныя словы ды ўчынкі (пратэставых ці ўхвальных – у залежнасьці ад таго, апазыцыйны гэта СМІ ці дзяржаўны), а не да высьвятленьня саміх праблем.

У прынцыпе мала чаго зьмянілася ў грамадзтве. Чарнасоценцы-западнаросы па-ранейшаму вядуць рэй і ва ўладзе, і ў СМІ, і ў царкве. П’янства – на месцы. Цемната народная – таксама. Адно што за сто гадоў усе гэтыя заганы, прайшоўшы праз гарніла пралетарскае пыхі, набылі ваяўнічы характар, а за беларушчыну цяпер можна лёгка трапіць “на суткі”.

Калі стогадовая “НН” адсочвала кожную праяву нацыянальнай ці гаспадарчай ініцыятывы на месцах, дык зараз інфармацыя пра такія рэчы цалкам можа выглядаць на данос.

Вось, прыкладам, паведамленьне 1915 году пра пачаткі прыватнага бізнэсу – такія праблемныя ў сёньняшняй Беларусі “маршруткі”:

“Жыхар м. Ракава Н.Пазьняк стараецца аб пазваленьні наладзіць яму перавозку пасажыраў на аўтамабілі паміж ст. Заслаўем і м. Ракавам і паміж м-мі Ракавам і Івенцам”.

Відовочна, што машыны ў гэтага ракаўскага Пазьняка ніхто не адбіраў, а сам ён на знак пратэсту не абвяшчаў галадоўку.

Альбо – пра месца беларускай мовы ў грамадзтве. У першым жа нумары Алаіза Пашкевіч пад псэўданімам Мацей Крапіўка друкуе артыкул “Як нам вучыцца”:

“Доўга мы, беларусы, цураліся сваёй мовы і, як кажуць, хаваіся зь ёю за печ перад чужымі людзьмі. Вось і злажылася нейкая дурная пагаворка, што наша мова хамская, брыдкая, што на ёй ня можна гаварыць з вучоным чалавекам, ані пісаць кніжак, як на іншых “дэлікатных” мовах. Але гэта толькі выдумка. Тож дзьве-тры сотні гадоў таму назад усе законы і ўсе казёныя паперы пісаліся ў нас няйначай, як на нашай мове. Во і цяпер бачым: друкуюцца кніжкі, выходзіць ужо другая газэта. І ніхто не сьмяецца, ніхто не плюе на нашу мову – напроціў, суседзі літоўцы, палякі, украінцы спрыяюць нашай справе і жычаць спору ў рабоце”.

Гэта 1906 год – нібы наш пачатак 1990-х. А вось як становішча зьмяняецца. Прайшло восем гадоў:

“У Пінскім павеце прабуджаецца беларускі рух. Пішучы гэта сам чуў, як адна памешчыца беларуска загадала свайму служачаму, каторы гаварыў зь ёй на “культурнай расейскай мове”, гаварыць па-беларуску. Часы, калі гаварыць у сваей мове лічылася ў беларусаў “мужыцтвам” даўно мінуліся. Астаецца пажадаць толькі, каб усе памешчыкі беларусы пайшлі сьледам тэй патрыёткі-памешчыцы, тады б нашы сяляне сталі б болей шанаваць мову сваіх продкаў”.

Праўда, калі вяртацца да згаданых “даносаў” на беларускіх актывістаў, заўважце, што ніякай канкрэтыкі ў гэтай інфармацыі няма. “Адна памешчыца” ў цэлым Пінскім павеце – паспрабуй такую знайсьці. Дый за што, за якое злачынства яе шукаць? Гэта калі б сёньня яна ў вочы амонаўцам сказала “калі ласка”, маглі б і аштрафаваць за нецэнзурную лаянку. Дарэчы, такі прынцып ананімнасьці ў той колішняй “НН” ужываўся вельмі часта. Галоўнае – сутнасьць падзеі і норавы людзей, а ня іх прозьвішчы. Дзякуючы гэтаму таксама першая беларуская газэта і сёньня чытаецца як эпас.

“Кітай шпарка разьвіваецца, і сіла яго расьце” – фраза, нібы зь сёньняшніх газэт, а гэта 1911 год. Альбо: “Зь Менску”: “Гарадзкі галава задумаў праславіць сябе і падыймае справу аб збудаваньні новае ратушы”.

Ці вось яшчэ:

“Неспадзяваная сьмерць прадсядацеля міністраў П.А.Сталыпіна паказвае яшчэ адзін лішні раз, што гасударственае жыцьцё не апіраецца і ня можа апірацца на адным чалавеку, хаця б ён і быў дужы, і здольны, хаця б уся ўласьць была ў яго руках...” 

І зноў як жыва гэта ўсё сёньня:

“Г. Дзісна. За Дзьвіной у нас з давён-даўна была старэнькая драўляная царква, будаваная ў пекным беларускім стылю, і заўсёды вока міла спачывала на ёй, бо стаяла на высокім, відочным месцы. Летась гэту царкоўку збурылі і будуюць новую мураваную, але ўжо не ў тутэйшым стылю; а шкада, бо будзе яна выглядаць тут чужаніцай, занесенай з Суздалю ці Масквы”.

А вось як падавалася праблема сурагатнай гарэлкі, якая не сыходзіць са старонак сёньняшніх газэт:

“С. Вялікая Ліпа. Наваградзкага пав. Менскай губ. На Сёмку ў мястэчку Ішкалдзі што лета бывае вялікі кірмаш на быдла. Шмат народу едзе на гэты кірмаш. Так было і сёлета. З самай раніцы адусюль цягнуліся людзі – да Ішкалдзі. Разам з сваім братам Тодарам выбраўся на кірмаш і Казюк Радаман зь вёскі Кляпачоў. На дарозе знайшлі яны кусок сала, хлеб і кварту гарэліцы. Усьцешыліся браты. Выпіў Казюк са дзьве чаркі; маніўся зрабіць таксама Тодар, але не пасьпеў. Казюк тым часам яшчэ й не закусіў, як вытарашчыў вочы і пачаў вырабляць вар’яцкія штукі: крычаў, кусаўся, кідаўся, -- а нарэшце скончыў сваё жыцьцё. Тодар – хаця і мала пацягнуў, а і то ўсё корчыўся і ванітаваў, -- відаць гарэлка нішто!”

Інфармацыйныя паведамленьні “Зь Беларусі і Літвы”, “З усіх старон”, рубрыка “Паштовая скрынка” балянсуюць на мяжы рэпартажу і мастацкае занатоўкі:

“Станцыя Заслаў Менскай губэрні і павета. Баляславу Віткоўскаму. Вы ўжо другі раз просіце рэдакцыю (?!) выдаць вам сьвядоцтва... “18 гадоў, акончыў весь курс сваей навукі па станковых, качагарных, пілаточных, кузьнецкіх работах, і ня п’яніца ніякі...” Не разумеем, на якую хваробу вам гэта сьвядоцтва ды яшчэ ад “Нашай Нівы”. Зайдзіце да доктара!”

Альбо вось, наўгад:

“Навасёлкі, Віленск. Губ. Сьвянцянскага пав. Ноччу на дарозе, што вядзе з Смаргоні ў вёску Старая Рудня, натрапілі на нейкага забітага нежывога ўжо чалавека. Ураднік мясцовы зараз жа паведаміў аб гэтым нашага прыстава Абрамовіча. Той з паліцыяй прыехаў на месца і пасьля допыту людзей натрапіў на вінаватых. Гэта тры браты Пятрусь, Язэп і Юрка Фомічы, а забілі яны чалавека з памшчэньня. На калёсах у іх надворку знойдзена колькі кропель крыві, а ў скрынцы ў хаце патрапілі на саўсім скрываўлены кулёк. Яны сьпярша не прызнаваліся, але потым расказалі аб усім па шчырасьці. Іх арыштавалі”.

Мала сказаць, што кожная самая глухая вёска тут ажывае, але кожны допіс, нібы радок эпасу, дазваляе расшыфраваць сябе вялікім артыкулам альбо нават і кніжкай.

Ведаю я гэтыя Навасёлкі каля Старой Рудні. У грыбны сэзон тут у лясах народу шмат. А ў астатні час гэта – дзясятак жылых хат, да цэнтру сельсавету – 15 км праз пушчу, да цывілізацыі – 8 км, і тое калі не залье дажджамі і не занясе сьнегам грунтовыя дарогі. Узімку сюды нават аўталаўка даяжджае рэдка. Хоць гэта мяжа Астравецкага і Смаргонскага раёнаў, бераг Вяльлі, у часы “Нашай Нівы” – зусім не глухі край, ня тое, што сёньня.

Дарэчы, мерцьвяка таго, паводле апісаньня, знайшлі за 8 км ад Навасёлак, там, дзе Смаргонская дарога з Жодзішак за мастом на Старую Рудню паварочвае на гэтыя самыя Навасёлкі. Дзіўна, што пісаў карэспандэнт не з Жодзішак – немалога мястэчка, і не са Старой Рудні, таксама ладнай вёскі, а з гэтых глухіх Навасёлак. Можа таму, што якраз там знайшлі злачынцаў? Але, па ідэі, найперш мусілі шукаць у Жодзішках і Рудні, а не за 8 км. Штосьці тут з чымсьці не стасуецца. Можа, зьезьдзіць у тыя Навасёлкі? Пэўна там якая бабулька памятае, што старыя казалі пра забойства. А там, глядзіш, намалюецца цэлая карціна таго жахлівага памшчэньня. Вось вам і дэтэктыў, і народная драма, і што яшчэ сабе хочаце.

Літаральна ў кожным нумары “НН” знойдзецца дзясятак і больш тых эпасных радкоў, зь якіх вырастаюць кнігі. А ўжо да чаго любяць у нас усялякія страшныя гісторыі, асабліва як расказваць іх нанач:

“Каля нас (Віцебская губ. Лепельск. пав.) чуваць, што недзе каля Даўгінава муж жонку зьеў. Кажуць, было гэта так: любіў дзяцюк дзьве дзеўкі, адну ў сваей вёсцы, а другую ў суседняй, і тэй, што ў суседняй, прыстараўся бахура, а з біжэйшай ажаніўся. Прайшло некалькі часу, паехаў ён у Даўгінаў на кірмаш і спаткаўся там з тэй дзяўчынай. Яна запрасіла яго ў карчму на падвячорак і там дала яму зьесьці два піражкі. Калі ён прыехаў дамоў і селі вячэраць за стол, грызь ён жонку за плячо. Ну, -- кажа жонка, -- здурнеў ты ці што! Гэтак укусіў, як сабака! – А ён яшчэ. Бацька відзіць, што ён дрэнна жартуе, трах яго лыжкай у лоб. Ляглі спаць. Назаўтрае як усталі, то знайшлі ад кабеты толькі косьці, а ён увесь у крыві, наеўся як бочка, вочы вылупіў, нічога не гаворыць і зара і сам памёр. Гэта я чуў ад цёткі Алены, а ёй баілі ў Струкоў, дзе яе дачка замужам, і ніяк ня мог дазнацца я лепей, ці гэта толькі можа дзе званы адліваюць, ці і ўзапраўды нешта падобнае было”. 

Уласна мастацкая літаратура на старонках “Нашае Нівы” дасьледаваная даўно і шырока, пра гэта напісаныя кнігі. А вось допісы з соцень вёсак, зь мястэчак і гарадоў, якія й ператвараюць газэту ў паэму, асабліва не аналізаваліся. Між тым, нават кароткі перагляд гэтых допісаў паказвае, што і аўтараў і рэдактараў гэтых караценькіх гісторыяў цікавіў найперш этычны момант – што і робіць тыя допісы часьцяком творамі літаратуры. А зь іх разам паўстае этычны партрэт тагачаснае Беларусі і беларусаў. Вось жа гэты партрэт мы паспрабуем накідаць у наступнай перадачы.

Пакуль жа, завяршаючы тэму параўнаньня той журналістыкі і цяперашняй, заўважу: Газэтны рынак сто гадоў таму ў Беларусі мала чым адрозьніваўся ад сёньняшняга. Выходзілі вялікія афіцыёзныя і, ясная рэч, рускамоўныя “народныя газеты” і маленькія, лібэральныя, але ня менш рускамоўныя, нібы нават і апазыцыйныя публікаткі. Характар афіцыёзу і апазыцыйнасьці задаваўся тады зь Санкт-Пецярбургу. Большасьць жа рынку займалі разбухлыя ад абвестак пра ўсё на сьвеце газэткі “з рук у рукі”, што таксама глядзеліся маргінальна на фоне піцерскіх і маскоўскіх узораў. Па аналёгіі і па сутнасьці я далучыў бы ў сваё параўнаньне менскія ФМ-станцыі і, вядома ж, тэлеканалы – паводле характару тыя самыя правінцыйныя копіі маскоўскіх арыгіналаў, што і “северо-западные жызьні” пачатку стагодзьдзя... Тады, на пачатку стагодзьдзя ўвесь гэты газэтны шум зьнік пры першай зьмене агульнапалітычнай сытуацыі. Яго яшчэ згадвалі пасьля ў вузкіх дасьледаваньнях навукоўцы, але ў прынцыпе сыйшоў ён як дым. А засталася... Засталася “Наша Ніва” – у школьных праграмах і ў сэрцах многіх як сьвятыня. Засталася ў бясконцых цытаваньнях і перадруках, а ўрэшце – у факсімільным перавыданьні. Тая “Наша Ніва” – першая беларуская газэта з рысункамі і з накадам, што сягаў хіба трох тысячаў. Міжволі падумаеш пра падманныя вяршыні твайго часу, якія некалі ў адно імгненьне сыйдуць у нябыт, і пра непрыкметныя зьнешне падзьвіжніцкія праекты, якія ўтвараюць вечнасьць.