Інтрыга Сачанкі

Сачанка Барыс, нарадзіўся 15.05.1936 г. у вёсцы Вялікі Бор Хойніцкага раёна Гомельскай вобласці ў сям'і рабочага хімлясгаса.

У чэрвені 1943 г. разам з бацькамі быў вывезены ў Германію. Вярнуўся на радзіму ў 1945 г. У 1960 г. скончыў філалагічны факультэт Беларускага дзяржаўнага ўніверсітэта. У час вучобы ва ўніверсітэце (з 1958) пачаў працаваць у часопісе «Вожык». У 1960-1976 гг. працаваў у аддзеле прозы часопіса «Полымя», у 1976-1986 гг. - сакратар праўлення СП БССР. З 1986 г. - загадчык рэдакцыі перакладной замежнай літаратуры выдавецтва «Мастацкая літаратура». Прымаў удзел у рабоце XXXV сесіі Генеральнай Асамблеі ААН (1980). Сябра СП СССР з 1960 г.

Узнагароджаны двума ордэнамі «Знак Пашаны» і медалём Францыска Скарыны.

Памёр 05.07.1995 г.

Першае апавяданне надрукаваў у 1956 г. (часопіс «Маладосць»). Аўтар кніг прозы «Дарога ішла праз лес» (1960), «Барвы ранняй восені» (1962), «Зямля маіх продкаў» (1964), «Пакуль не развіднела» (1966), «Апошнія і першыя» (1968), «Дарогі» і «Аксана» (1971), «Памяць» (1973), «Тры аповесці» (1976), «Ваўчыца з Чортавай Ямы» (1978), «Горкая радасць вяртання» (1987), «Вечны кругазварот» і «Родны кут» (1989), рамана «Чужое неба» (1975), трылогіі «Вялікі Лес» (1980, 1982, 1984), кніг гумару і сатыры «Вол-фігурыст» (1966), «Халасцяк» (1969), кніг крытыкі і эсэістыкі «Жывое жыццё» (1985), «Сняцца сны аб Беларусі...» (1990), кніг для дзяцей «Кошык малін» (1986) і «Бабка Адарка» (1987). У 1981 г. выйшлі Выбраныя творы ў 2 тамах.

Пераклаў на беларускую мову аповесць Я.Гуцалы «Школьны хлеб» (1976), П.Андрэева (П.Абрасімава) «Аповесць пра майго сябра» (1979), кнігу аповесцей і апавяданняў І.Андрыча «Трывожны год» (1978), п'есы А.Салынскага «Барабаншчыца» (пастаўлена ў 1978) і А.Галіна «Апошняе спатканне» (пастаўлена ў 1980), паасобныя творы М.Прышвіна, С.Нікіціна, У.Багамолава, П.Мірнага, М.Кацюбінскага, Ф.Крайцвальда і інш.

Укладальнік кніг аповесцей і апавяданняў Я.Гушчы «Пан Грацыян і іншыя» (1976), Я.Івашкевіча «Дзяўчына і галубы» (1977), выбранай прозы М.Булгакава (1985), Ф.Салагуба (1987), Б.Пільняка (1988), У.Набокава (1989), зборніка паэзіі Л.Геніюш «Белы сон» (1990), двухтомнай «Анталогіі рускага савецкага апавядання» (1987). У часопісах «Полымя», «Маладосць», «Спадчына», штотыднёвіку «Літаратура і мастацтва» апублікаваў (з прадмовамі і каментарыямі) забытыя ці малавядомыя і зусім невядомыя творы Я.Купалы, Я.Коласа, В.Ластоўскага, К.Сваяка, Л.Геніюш, У.Жылкі, У.Клішэвіча, А.Салаўя і інш. Напісаў сцэнарый дакументальнага фільма «Алесь Гарун» (зняты ў 1990).

Лаўрэат Дзяржаўнай прэміі БССР імя Якуба Коласа (1982) за кнігу «Ваўчыца з Чортавай Ямы», Літаратурнай прэміі СП Беларусі імя І.Мележа (1991) за кнігу «Сняцца сны аб Беларуси...».

Стэрэатыпныя ўяўленьні пра Сачанку

-- Што пачынаў з таленавітых малых формаў, а пасьля ў тэтралёгіях згубіў талент.

-- Што належаў да абоймы Чыгрынаў, Адамчык...

-- Што быў канфармістам-кагэбістам

-- Што быў у душы нацыянал-дэмакратам (артыкул, эмігранты, энцыкляпэдыя, выхаваньне дачок)

-- Што быў кансэрватарам-почвенікам

-- Што быў лібэралам-заходнікам

Сачанка недагаворваў. Заўсёды крыху недагаворваў да канца. Гэта ўносіла інтрыгу ў тую рэальнасьць, у якой ён існаваў, і было натуральнай рысаю ягоных апавяданьняў. Пасьля перастройкі ён пачынае прысьвешваць сам сябе, пачынае ахопліваць чым шырэйшую тэрыторыю, пачынае дагаворваць. Ягонае прызнаньне – пра 15 старонак у дзень – яўна шкодзіць ягонай прозе і ягоным нон-фікшн тэкстам. Інтрыга зьнікае і Сачанка спрабуе запоўніць тыя прабелы, што ўтварыліся на яе месцы, больш радыкальным падыходам. Энцыкляпэдыя “Беларусь” становіцца самым сьвядомым у нацыянальтным пляне выданьнем такога ўзроўню і рангу.

Сачанка інтрыгаваў. А ўрэшце і сам стаў адной з інтрыгаў беларускае літаратуры. 

Лёс і вобраз Сачанкі складаны, але не супярэчлівы. Ён складаны як сама інтрыга, у якой розныя складнікі ўтвараюць не канфлікт, а пэўную гульню ў канфлікт, хоць самі сабе не супярэчаць. Лёс і вобраз Сачанкі інтрыгуе.

Валер Голуб ня піша вершаў ужо амаль паўстагодзьдзя. Два свае вершы ў 1954-м ён паслаў на радыё "Вызваленьне" (цяперашнюю "Свабоду"). Адзін зь іх - байка "Асёл і мова" - выкрываў беларусафобства. У другім вершы, згадвае сп.Валер, выказвалася ўпэўненасьць, што будзе час, калі мы сядзём за адным сталом разам з эміграцыяй без камуністаў. 

Вершы на той час рызыкоўныя, але ж хлопцу было толькі сямнаццаць. Праўда, досьвед жыцьця ў СССР усё ж адчуваўся нават у такія маладыя гады: адпраўляючы вершы, Валер кансьпіраваўся ня менш, як рэвалюцыянэры - ад паліцыі. Падпісаўся прозьвішчам "Кліноўскі", пісаў зьмененым почыркам, даў фіктыўны зваротны адрас, паперу зь вершамі браў ня голымі рукамі, а толькі празь яшчэ адзін аркуш, нават капэрту голымі рукамі не чапаў - толькі праз паперу. "Ведаў, што будуць шукаць. Вядома, я сумняваўся, што ліст дойдзе. Калі б не сумняваўся, не пісаў бы зьмененым почыркам і г.д.", - згадвае сёньня Голуб. 

Ён жыў тады ў бацькоў - у вёсцы Чалюшчавічы каля Капаткевічаў Петрыкаўскага раёну (бацька быў настаўнікам беларускай мовы). Вершы, вядома, адпраўляў ня з дому - зь Менску, дзе на філфаку БДУ вучылася сястра. Падчас аднаго з прыездаў да сястры кінуў гатовы ліст у паштовую скрыню.

Вершаў не паказваў нікому. Копію чатыры гады хаваў у хляве ў бацькоў, пад стружкай. Значна пазьней, калі ўжо служыў у войску, атрымаў ліст ад бацькі, што быў моцны вецер і "паматляў страху". Падумаў: можа, і мае вершы выкінула?.. I як толькі прыехаў, зьнішчыў паперы. I з таго часу больш вершаў не пісаў. 

Ягоныя творы на замежнае радыё так і ня трапілі - аселі ў КГБ. Даведаўся пра гэта Валер толькі ў 1958 г., калі сам трапіў да сьледчых гэтай установы. Да таго часу ён пасьпеў паступіць у Менскі архітэктурна-будаўнічы тэхнікум і амаль скончыў яго... 

У сьнежні 1957 г. у "ЛіМе" зьявіўся артыкул Барыса Сачанкі супраць русіфікацыі "Шанаваць родную мову", што выклікаў вялікую дыскусію. Газэта двойчы друкавала водгукі чытачоў на артыкул. Голуб пазнаёміўся з Сачанкам, калі спрабаваў паступіць на філфак БДУ. Потым бачыўся колькі разоў на вечарынках на філфаку, куды запрашала сястра, але блізка не кантактаваў. На артыкул адгукнуўся, бо "зачапіла" тэма. Мабыць, супрацоўнікі КГБ вывучалі лісты, дасланыя ў "ЛіМ" пасьля Сачанкавага артыкулу, і знайшлі падабенства ў почырках Голуба і "Кліноўскага". 

5 сакавіка 1958 г., напярэдадні атрыманьня дыплёму, Валера выклікалі да дырэктара тэхнікуму. Той папрасіў дапамагчы перавезьці кнігі нейкаму незнаёмцу. "Я адчуваў, што нешта ня тое, - прыгадвае сп.Голуб. - Знаходзіўся я далёка ад дырэктаравага кабінэту. Можна было б узяць першага стрэчнага. Але ж не - мяне паклікалі!" Незнаёмец быў на машыне - з кіроўцам і яшчэ адным суправаджальнікам. Машына заехала ў вядомы ўсяму Менску будынак КГБ.

Пыталіся шмат. Як вучышся? Хто твой бацька? Што робіць маці? А потым паказалі капэрту зь вершамі: тваё? Экспэрт-графоляг сказала, што знайшла падабенства почыркаў у 14 літарах. Аднак Голуб не прызнаўся: "Думаю, вы правяралі не аднаго мяне. У кагосьці, мяркую, знайшлі менш падабенства - у шасьці або васьмі выпадках. Дык чаму спыніліся на мне? Пашукайце таго, у каго падабенства будзе яшчэ большым, чым у мяне". Сьледчы зрабіў перапынак, каб абдумаць сытуацыю.

Пасьля перапынку гаворка ўжо ішла толькі пра ліст у "ЛіМ". Як адпраўляў матэрыял у газэту? Ці знаёмы з Сачанкам? Адкуль даведаўся, што ў Менску толькі 10 беларускамоўных школ з 58? Прасілі апазнаць людзей на фатаздымках, зробленых праз адтуліну для ключа. "Калі я потым абдумваў сытуацыю, мне здалося, што альбо людзі, якія мной займаліся, мелі невысокі прафэсіяналізм, альбо яны былі зацікаўленыя, каб згарнуць справу. Пагатоў, у той час Хрушчоў сказаў, што ў нас няма палітычных зьняволеных. А судзіць мяне маглі толькі як палітычнага злачынцу: я ж нідзе нічога не разьбіў, нідзе не крычаў на вуліцах антысавецкіх лёзунгаў. Мазураву (тагачаснаму кіраўніку) і КГБ гэты суд сапсаваў бы статыстыку. Праўда, гэта толькі мая пазьнейшая здагадка. Незадоўга да таго і Берыя выступіў на тэму, што Савецкі Саюз можа разваліцца па нацыянальнай прымеце, дык з гэтым трэба быць больш акуратным. Тады ж пачалася беларусізацыя, сталі ставіць беларусаў на розныя пасады. А то дайшло да таго, што ў Беларусі не было ніводнага ўчастковага-беларуса - толькі адны расейцы. Гэта прызнаў нават Берыя", - кажа сп.Валер.

Гэбізм Сачанкі – пасьля артыкула ў ЛіМе? Што гэта значыць сёньня? Шрайбікус?

"Бацькаўшчына" ўважліва сачыла за публікацыямі ў беларускай савецкай прэсе. У 3 нумары з 17 студзеня 1958 году была зьмешчаная публікацыя пад назовам Зьдзекі зь беларускай мовы.[13] Беларуская эміграцыйная газэта, спасылаючыся на ЛіМ (№ 99 з 14 сьнежня 1957 году), знаёміць сваіх чытачоў з артыкулам тагачаснага студэнта аддзелу журналістыкі Беларускага Дзяржаўнага Ўнівэрсытэту Барыса Сачанкі пад назовам Шанаваць родную мову. Артыкул Барыса Сачанкі – па словах "Бацькаўшчыны" – прыносіць „бадай найболей дакумэнтальных дадзеных аб абнаглелай русыфікатарскай палітыцы бальшавікоў і аб ігнараваньні нацыянальных правоў беларускага народу."[14] Барыс Сачанка апісаў на старонках "Літаратуры і Мастацтва" сваю паездку ў адзін з рэгіёнаў Магілёўшчыны, дзе сустрэўся з такой сытуацыяй, што вучні вучацца па беларускіх падручніках, а настаўнікі тлумачаць ім і апытваюць іх на мове расейскай, таму што дрэнна ведаюць сваю родную мову, якую, як аказалася ў размовах з настаўнікамі, развучылі ў вышэйшых навучальных установах. 

Працяг гэтай тэмы знаходзім на старонках 5 нумару "Бацькаўшчыны" з 2 лютага 1958 году.[15] Газэта адзначае, што спэцыяльна зьмяніла назоў артыкулу Барыса Сачанкі Шанаваць родную мову на Зьдзекі зь беларускай мовы, таму што гэты назоў больш адпаведны зьместу артыкулу. У артыкуле Сачанкі вычувалася, хоць і прымаскавана, асуджэньне нацыянальнай палітыкі. Што факты, пададзеныя Сачанкам, не адзіночныя, і што ў Беларусі ёсьць многа такіх Сачанкаў, якія клапоцяцца пра лёс беларускае мовы, прыкладам могуць служыць водклікі розных студэнтаў і настаўнікаў на артыкул Сачанкі, якія былі апублікаваныя на старонках 3 нумару "ЛіМ-у" з 8 студзеня 1958 году. І так, студэнт Менскага Архітэктурна-Будаўнічага Тэхнікуму В. Голуб паведамляе, што ў гэтым часе ў Менску было 58 сярэдніх школ, зь іх толькі 10 – беларускія. Прыкладна гэтакая сытуацыя назіралася і ў Гомелі, Берасьці, Магілёве ды іншых гарадох. Зразумела, што гэта не натуральная сытуацыя – сьцьвярджаецца ў публікацыі. Несумненна, вывучэньню беларускае мовы трэба ўдзяляць больш увагі. У сваю чаргу настаўнік Валейкаўскай школы Смаргоньскага раёну М. Прашковіч зьвяртае ўвагу на парадаксальнасьць называньня вышэйшых навучальных установаў „кузьняй нацыянальных кадраў", калі лекцыі на роднай мове чытаюцца толькі па беларускай літаратуры й мове.

Не залежна ад таго, што на эміграцыю едуць прывыкшыя да «прысутнасці» людзі, жыццё беларускай грамадскасці не супыняецца. Форма жыцця змяняецца — гэта так: адыходзяць у век спрэчкі пра «крывічоў» і «некрывічоў», усё менш становіцца беларускіх арганізацый у Аўстраліі, заціх голас паэта Алеся Салаўя, цяжка стукаць па клавішах друкуючай машынкі Паўлу Гузу і пастарэў старшыня Фэдэральнай рады Беларускіх арганізацый у Аўстраліі Аўген Груша. Не стала многіх відных беларусаў Аўстраліі, менавіта тых, каторыя, нягледзячы на вольны час, стваралі Беларускі дом у Аўстраліі, тых, каго назваў Барыс Сачанка («Беларуская эміграцыя». Выдавецтва ЦК КП Беларусі, 1991) — як «фашысцкіх паслугачоў і здраднікаў народа, жывучых у прадажным капіталістычным свеце...».

Паміж недагаворваньнем і дагаворваньнем у Сачанкі здарыўся стрэс “перагаворваньня”, калі ён наехаў на эміграцыйную літаратуру і перахваліў сталіністаў

На жаль, ліста Ўласавай у справе няма, аднак пэўныя высновы можна зрабіць і безь яго. Па-першае, ейны зварот да Купалы выклікаў разгляд справы Аляксандра Ўласава ў самых высокіх эшалёнах БССРаўскага кіраўніцтва. Па-другое, савецкі намесьнік у Беларусі Панцеляймон Панамарэнка, апеты ў свой час Барысам Сачанкам як найлепшы сябар “нацыянальнай творчай інтэлігенцыі” (гл.: Сачанка Б., Сьняцца сны аб Беларусі, Менск, 1990, с.146—148), нават ня ведаў, “што гэта за Ўласаў” і якое месца ён займае ў гісторыі беларускай культуры.

Паляцеў з катушак, засьпяшаўся, памкнуўся назваць – а тады гэта было самым першым крокам – назваць імёны – абставіўшы іх прабіўнымі таранамі. Бо ў савецкія застойныя гады напісаць “гэты фашыст Н.” – ужо азначала легалізацыю Н.

Стэрэатып сацрэалізму – Пасьля Пачатку

Акудовіч:
Дарэчы, калi я тут кажу, што па-за гэтымi двума выключэннямi беларуская лiтаратура, наглуха загерметызаваная камунiстычнай iдэалогiяй, цалкам выпала з мадэрновага кантэксту сусветнай лiтаратуры, то гэта зусiм не азначае, быццам я лiчу, што ў сацрэалiстычны перыяд наша лiтаратура не мела нiчога вартага ўвагi. Зусiм наадварот: 60-я, 70-я, 80-я гады былi бадай найбольш плённымi за ўсю гiсторыю iснавання нашага прыгожага пiсьменства. Тут можна называць дзесяткi i дзесяткi прозвiшчаў лiтаратараў, якiя ў прозе, паэзii, драматургii, крытыцы стварылi нямала выдатных твораў. (Ну, нагадаем хаця б некалькiх: Мележ, Брыль, Стральцоў, Караткевiч, Адамчык, Алесь Адамовiч, Пташнiкаў, Чыгрынаў, Сачанка, Панчанка, Барадулiн i г.д. i да т.п.). Але праблема, як мне здаецца, у iншым: беларуская лiтаратура 60-80-х гадоў не супадала не толькi з тымi працэсамi, што адбывалiся вонкi яе ў сусветнай лiтаратуры, але ўжо не супадала i з уласнай тэмпаральнасцю, i таму яна як бы нерухома завiсла сама ў сабе, пазбаўленая як знадворкавых, гэтак i ўнутраных кантэкстуальных повязяў. Гэта вельмi рызыкоўная тэза, магчыма нават авантурная, але мне здаецца, што тэмпаральна беларуская лiтаратура згаданага перыяду ўжо патрабавала мадэрну, аднак натуральны поклiч быў заглушаны рэпрэсiўнай iдэалогiяй.

Пачатак

Караткевіч з'яўляецца адным з таленавітых і самабытных прадстаўнікоў таго пакалення беларускіх пісьменнікаў (Вячаслаў Адамчык, Мікола Арочка, Рыгор Барадулін, Анатоль Вярцінскі, Ніл Гілевіч, Васіль Зуёнак, Алег Лойка, Іван Пташнікаў, Барыс Сачанка, Янка Сіпакоў, Міхась Стральцоў, Іван Чыгрынаў і іншыя), якое прыйшло ў літаратуру ў другой палове 50-х - пачатку 60-х гадоў, на хвалі грамадскага абнаўлення пасля XX з'езда партыі, у спрыяльны час.

Калектыў, які ўзначальваў Б. Сачанка, у сваёй працы зыходзіў за таго, што Беларусь стала незалежнай краінай і на яе мінуўшчыну трэба глядзець не расійскімі ці польскімі, а беларускімі вачыма.  Пры падрыхтоўцы матэрыялаў стваральнікі новай энцыклапедыі адхілялі ранейшыя фальсіфікацыі, давалі сваю, праўдзівую і аб’ектыўную трактоўку з’яў.  Цяпер жа, калі адроджаная беларуская гісторыя выкідваецца за борт, калі ўсё вяртаецца на  кругі свае, ход развіцця шмат якіх падзей зноў падаецца неаб’ектыўна і тэндэнцыйна, у духу бальшавіцкіх ідэй і вялікадзяржаўнай амбіцый.

Макмілін

Некалі Барыс Сачанка казаў, што ня так важна, у якую школу пойдуць ягоныя дзеці – беларускую ці расейскую – як тое, на якой мове яны будуць размаўляць дома. Школу, як і ўсе нацыянальныя грамадзкія інстытуцыі, можна закрыць. І калі яна – апошняе, на чым трымалася нацыя, дык ня будзе і нацыі. Дом не закрыеш. Прынамсі, давялося б фізычна зьнішчыць ягоных насельнікаў.