Першамай, які перастаў быць сьвятам

Першамай, як агульнае для ўсіх сьвята міру, працы і вясны, застаўся ў савецкім мінулым і сёньня выглядае адно напамінкам пра тое, што цяпер у нас у Беларусі такіх агульных для ўсіх дзяржаўных сьвятаў – няма.

Радыё Свабода. Вострая Брама.
У адрозьненьне ад савецкіх часоў, ані Першамай, ані якое іншае дзяржаўнае сьвята не аб’ядноўвае ўсіх беларусаў у адну нацыю.

(Дубавец: ) “Зьмена адносінаў да савецкае спадчыны ў Беларусі адлюстроўвае той раскол у нашым грамадзтве, які падзяліў нацыю на дзьве незьмяшальныя паловы, нібы на алей і ваду. З доўгага шэрагу сымбаляў ХХ стагодзьдзя актуальнымі  застаюцца нямногія. Гэтак рэальная, а не дэкаратыўная кампартыя дзейнічае сёньня ў апазыцыі, а практычная незалежнасьць Беларусі ажыцьцяўляецца ўладай. Пра Леніна цяпер асабліва і ня ўзгадваюць, затое Сталін выступае як маркер адназначна тваіх сілаў і поглядаў альбо адназначна не тваіх. Саюз Пісьменьнікаў – афіцыёзны за саветамі і апазыцыйны сёньня -- улада ўсімі сіламі стараецца раскалоць на два. Беларуская мова – вельмі падобным чынам, як гэта зроблена з кампартыяй -- жывая аддадзеная ў апазыцыю. Сьпіс такіх парадаксальных трансфармацыяў можа быць доўгім, а выснова зь яго адна. Раскол беларусаў на чэсных і нячэсных будзе толькі паглыбляцца, бо любая зьява, якая магла б усіх нас аб’яднаць, зараз жа фармалізуецца, падзяляецца на некалькі, альбо выкідаецца з поля афіцыёзу прэч.

У гэтым сэнсе паказальны лёс Першамая. У часы БССР чалавек мог па-рознаму ставіцца да савецкага ладу, Леніна і камуністычнай ідэалёгіі, але сьвята міру, працы і вясны, бясспрэчна, аб’ядноўвала ўвесь народ. Першамайскія дэманстрацыі праходзілі адносна лібэральна, яны легалізавалі наш веснавы настрой і нашу салідарнасьць з пралетарыятам дылёкага Чыкага, што ўжо само сабою разбурала залішні фармалізм. Словам, першамайскі выплеск энэргіі яднаньня быў пазытыўны. Сёньня ж пра гэта можна толькі ўзгадваць. У сёньняшняй Беларусі ў прынцыпе немагчымы такі вось санкцыянаваны ўладай шчыры выплеск энэргіі яднаньня. Афіцыйная ідэалёгія ў прынцыпе не прадугледжвае такой прадухі. А калі ты сам шукаеш яе, адразу апынаесься на несанкцыянаваным баку.

У сёньняшняй перадачы мы вернемся ў той колішні Першамай і ў тую эпоху, калі беларуская нацыя яшчэ не была падзеленая на чэсных і нячэсных. Паспрабуем аднавіць атмасфэру таго жыцьця, каб адчуць кантраст з жыцьцём сёньняшнім. Дзеля гэтага Зьміцер Бартосік адправіўся на гутарку да драматурга і энцыкляпэдыста Алеся Петрашкевіча”.

(Бартосік: ) “Калісьці я любіў сьвята Першамая. Гэты савецкі Вялікдзень яшчэ захоўваў у сабе зарад і сьвежасьць эпохі Днепрагэсу ды іншых вялікіх зьдзяйсьненьняў. У адрозьненьне ад савецкіх лістападаўскіх Калядаў -- шэрых, дажджлівых і наскрозь фальшывых. Дзякуй чыкагскім анархістам за нашае, калі не шчасьлівае дзяцінства, дык хаця б за адзін той дзень. 

Я ня памятаю, каб 1 траўня ішоў дождж. Тою сьвяточнай раніцай пачыналася самае сапраўднае лета. Цёплы ранішні ветрык, зеляніна на вуліцах, “ну-ка солнце ярче брызьні” з усіх рэпрадуктараў, хроніка парадаў 30-х гадоў у тэлевізары -- са шчасьлівымі фізкультурнікамі і яркія фарбы шэсьцяў, як помніцца, у дзяцінстве давалі момант радасьці ад усьведамленьня, што жывеш у лепшым краі на Зямлі. І да агульнага “ўра” я далучаў свой дзіцячы піск цалкам шчыра.

Адно мне не зусім падабалася ў гэтым сьвяце вясны. Занадта змрочныя твары савецкіх кіраўнікоў на партрэтах, што несьлі дарослыя. У асноўным на тых харугвах былі намаляваныя нейкія старыя і, напэўна, зусім ня добрыя дзядзькі. Ці ўмелі яны сьмяяцца і радавацца, як нармальныя людзі? -- міжволі ўзьнікала ў мяне пытаньне. 

Ідучы на сутрэчу з драматургам Алесем Петрашкевічам, колішнім работнікам усемагутнага ЦК, я зусім ня ставіў перад сабою задачу ўзнавіць той, колішні сьяточны настрой. Хацелася ўзгадаць эпоху, крыху ажывіць яе анэкдотамі цэкоўскага закулісься, якіх спадар Алесь ведае безьліч”.

3-0

(Петрашкевіч: ) “Малады чалавек трапляе на работу ў ЦК. Ну, як кажуць, дзед рады, баба рада, курка кудахча, яечка на волю просіцца. А тут было зусім другое. Пакуль я прыглядаўся да працы, мой начальнік застрэліўся ў сябе дома. Прайшло ня так многа часу, засіліўся ў ваннай былы загадчык аддзела прапаганды і агітацыі. Два гэтыя выпадкі зрабілі на мяне вельмі моцнае ўражаньне. Стала прыходзіць цьвярозасьць. А самая цьвярозасьць прыйшла ад сустрэчы з сакратаром па ідэалёгіі. Я ўжо ведаў, што ходзіць такі тэрмін “людзі для ўнутранага карыстаньня”. Было ў мяне адно зь першых даручэньняў – “Падбярыце, калі ласка, дэлегацыю ў Польшчу. Каб быў кампазытар, акторка і мастак. Рашыў я паказаць, што я ў курсе ўсіх спраў. Я кажу, што мог бы адразу назваць дэлегацыю. Можна было б Станюту. Можна было б Міхася Савіцкага. І можна было б Вагнэра, кампазытара. Вагнэр польскую кансэрваторыю скончыў, мову польскую ведае. Гэта будзе дарэчы. “Усё то, што Вы назвалі – гэта для ўнутранага упатрабленія”. І я так задам выйшаў. Прыйшоў я ў кабінет калегі свайго. “Што я ня так сказаў?” Ён кажа: “Ты не сьпяшайся. Запомні. Мы таксама “для ўнутранага карыстаньня”. Мы не ЦК. Мы абслуга, мы апарат. А хто тут не для ўнутранага карыстаньня, я ня ведаю. І сама-самы ў нас для ўнутранага карыстаньня. Толькі яго карыстаюць у Палітбюро. А нельга было паслаць Станюту, у яе бацька, мастак, быў пад акупацыяй.  Мастак Міхась Савіцкі павінен быў памерці, а не памёр у палоне нямецкім. А Генрых, кажа ён, -- проста яўрэй.

2-1

Пачалі выносіць партрэты членаў палітбюро. Адзін за другім. Прыйшоў у ЦК камсамола, ужо Берыі партрэта не было. А потым вынесьлі Булганіна, Малянкова, Шыпілава. А потым Падгорны загрымеў. А потым сам Хрушчоў. І гэта зрабіла на мяне ўражаньне моцнае. Я ўжо зразумеў, куды і ў які час я трапіў. Але самае было цікавае, што аднойчы прыйшлі засядаць, а ніводнага партрэта членаў палітбюро няма, а ёсьць толькі Ленін і Маркс. І Энгельс. Засталіся. Усе вельмі зьдзівіліся. Тут жа паклікалі заўхоза, які ўсё гэта выносіў, а ён кажа: “А якая розьніца? Ці па аднаму выносіць?… Я ўсіх вынес. А вось Уладзімір Ільліч і Карл Маркс – гэта надзейна. Заняліся каму трэба гэтым заўхозам. Ён адсядзеў даволі доўга ў турме, зьмяніў прозьвішча, уступіў у партыю і быў прыняты на работу ў рэжымную ўстанову.

5-0

Прыяжджае сакратар райкома па ідэалёгіі з Баранавіч. Зайшоў у кабінэт, азірнуўся па баках, каб яго ніхто ня чуў і мне ўпаўголасу кажа: “Што нам рабіць? Мы сельсавет ліквідавалі, а там Уладзімір Ільліч Ленін. Помнік. Што нам зь ім рабіць?” Я кажу: “Ужо зьнесьлі будынак?” “Яшчэ не”. Ну, калі Вам па-сяброўску сказаць, як гэта робіцца... “Здыміце Ўладзіміра Ільліча і пакіньце шыльдачку, што “ўзяты на рэстаўрацыю”. Шыльдачка згубіцца, а потым зьнесяцё сельсавет”. Ён на мяне паглядзеў, як на ворага народу. І кажа: “Я пайду вышэй”. Праз 30 гадоў я з групай навукоўцаў ехаў у Нясьвіж на Дні беларускага пісьменства, і на скрыжаваньні дарогі , на разьвілцы, у кустах стаіць помнік Уладзіміру Ільлічу, нязьняты. І да яго просека прасечана. Хто туды ходзіць маліцца і кветкі насіць, я ня ведаю. Але вось да чаго можна дайсьці”.

(Бартосік: ) “Слухаючы анэкдоты пра людзей, чые імёны мне абсалютна нічога не гавораць, я ніяк не магу пагадзіцца з тым, што яны, работнікі самай уплывовай арганізацыі, хоць неяк уплывалі на маё жыцьцё. Уплывалі якраз іншыя. Што жылі побач, пакутавалі, сьпіваліся і стваралі. Быкаў, Караткевіч, Стральцоў, Мулявін, Высоцкі. Жылі і стваралі, хутэчэй за ўсё, насуперак той уладзе. І менавіта гэтымі імёнамі і будзе пазначана тая эпоха”. 

2-2

(Петрашкевіч: ) “А ў ЦК партыі прыйшоў… Сёньня прыйшоў, пазнаёміўся са сваім намесьнікам загадчыка аддзела па студэнцкай моладзі. Мяне ўзялі для работы з кубінскімі студэнтамі. Цікавая была работа. Інструктар па нагляду за кубінскімі студэнтамі. Ну, наглядаў. Паехаў мой начальнік у адпачынак. Прыехаў з адпачынку і застрэліўся. Прайшло некалькі дзён, даведваюся, што павесіўся ў ваньне загадчык адьдзела агітацыі і прапаганды. Чаму? Навошта? Але многа было і цікавага там.

Пра кубінскіх студэнтаў.

Дакладная сакратару па ідэалёгіі, што кубінскія студэнты не начуюць у інтэрнаце, а ходзяць па кватэрах да ненадзейных жанчын. Ну, выклікае сакратар. “Што ў вас там робіцца ва Ўнівэрсытэце? Вы ж інструктар Цэнтральнага Камітэта! Гэта ж Унівэрсытэт імя Уладзіміра Ільліча Леніна! А ў вас негр пайшоў да чужой жонкі, калі муж быў у камандзіроўцы. А той вярнуўся і засьпеў яго. Дык ён яго выкінуў праз вакно!” Ну, пайшоў правяраць. Да прарэктара. “Што будзем рабіць?” Той кажа: “Я негру ўжо патлумачыў. Навошта ён яго выкідваў праз вакно? Ён кажа, што негар мне кляўся, што ён заплаціў. Я яму кажу, што хадзіць нельга да чужых жонак. А ён мне даказвае, што ён заплаціў. І чаго я да яго вяжуся. І яшчэ сказаў, што у нас бардэлі на Кубе, а як мы ў вас будзем жыць? Мы ж прыехалі на пяць гадоў. Дарослы мужчына. Як я ў вас буду?” Я прыціх. “Што Вы яму сказалі?” “Я яму сказаў: “Ты не хвалюйся і не сьпяшайся. Усе ўстроіцесь і бясплатна”.

(Бартосік: ) “Зрэшты, адно імя, як, дарэчы, і аблічча на партрэтах, заўжды вылучалася з агульнай калоды ЦК. Маю на ўваз е Пятра Міронавіча Машэрава. Чалавека трагічнага лёсу. Які адначасова і ў камунізм верыў і цану друкаванаму слову ведаў”.

6-0

(Петрашкевіч: ) “Я пачынаў з сатыры, з фэльетона. Я не адчуў вялікай цяжкасьці перайсьці да драматургіі. І ў драматургіі пачаў з сатыры. Я ня мог напісаць п’есу пра ЦК. Я напісаў п’есу пра райвыканкам. П’еса называецца “Злыдзень”. У кожнага чалавека ў душы свой злыдзень. Ня ў кожнага хапае моцы ўстаяць перад сваім злыднем, унутраным. Усе мы зладненосьбіты. Я тую п’есу напісаў і даверліва даў яе пачытаць сакратару па ідэалёгіі. Я маю на ўвазе Кузьміна. Ён, не папытаўшыся ў мяне, маю п’есу даў пачытаць Машэраву. Я заходжу да Машэрава, Машэраў кажа: “Чытаў Вашу п’есу”. Доўгая паўза. “Ну што ж, цікавы сюжэт, цікавая форма. П’еса з чортам – гэта ўвогуле цікава. Але”. І такое сказаў “але”, што я ўліп у крэсла. Ён сказаў: “Але, калі ваш злыдзень будзе так актыўна дзейнічаць, як ён дзейнічае ў Вас у п’есе, мы камунізму не пабудуем ніколі!” Я адкрыў рот і ледзь ня ляпнуў: “А Вы што, думаеце, што мы яго калі-небудзь пабудуем?” -- хацеў сказаць я. Устрымаўся. А калі прыйшоў у кабінэт, дык стаў думаць. Як жа так? Я ўжо разумею, што мы яго не пабудуем ніколі, а ён не разумее. Ці не трагедыя гэта?

2-0

Калі я аднойчы зайшоў да яго ў кабінэт, а ён ходзіць вельмі ўзрушаны. Адну цыгарэту прыкурвае ад другой. Ён мне паказаў на крэсла, я сеў, чакаю. Ён ходзіць вакол стала пасяджэньняў. А потым затушыў гэтую цыгарэту, і кажа: “Толькі што пазваніў Грышын і очань папрасіў, каб я к празднічку прыслаў яму дзевяць тысяч малочных парасятак”. Доўгая паўза. І потым кажа: “І самае гнуснае, што я пайшлю яму гэтыя дзевяць тысяч парасятак”. Ён ня раз паказваў на столь пятага паверха, калі нешта хацеў сказаць не да канца”.

(Бартосік: ) “Чым болей я слухаю спадара Петрашкевіча, тым больш упэўніваюся, што тая эпоха сыйшла назаўсёды. І як ні намагаецца сёньняшняя ўлада вярнуць яе, ажывіць, усе спробы дарэмныя. Паспрабуйце ўявіць партрэты якіх-небудзь Праляскоўскага з Козікам па-над першамайскай дэманстрацыяй... Таксама ненатуральна выглядаюць усе цімураўцы і бэрээсэмаўцы разам зь лепшым сябрам калгасьнікаў, хакеістаў і праваслаўных атэістаў. І гледзячы на іх твары, пераконваюся, што яны гэта таксама разумеюць. Не застанецца ад іхнай эпохі нават анэкдотаў пра іх. Адно зводкі пра арыштаваных за здаровы сэнс. Нават сьята сваёго ў іх няма. Такога сьвята, зь якім хацелася б павіншаваць каго-небудзь зь іх”. 

1

(Петрашкевіч: ) “Народ гумар не згубіў. З народам заключылі кантракт і ён залёг. Больш гумарнога народу, чым беларускі, я ня ведаю. Не забіты і няма адвечнага плачу. Народ вельмі разумее, што час такі спрэсаваны, што, можа, доўга і чакаць не давядзецца. Вось такое чаканьне. Чаго парсьцей? 

Я напісаў ўспаміны. “Крыніцы і каламуць”. Крыніцы гэта 20 маіх гадоў, якія я пражыў на вёсцы з людзьмі, з прыродай, са школай, з маладосьцю, зь першым каханьнем. А астатнія 40 гадоў маёй працы -- гэта была каламуць. За выключэньнем энцыкляпедыі.

7-0
У нас сёньня сытуацыя абсалютна сатырычная. Сатыра можа выбухнуць. Я асабіста мог бы прапанаваць дзьве сатырычныя п’есы. Адна ляжыць гадоў сем, другая яшчэ больш. Мог бы нават тэму назваць. Дзея адбываецца на Акрэсьціна. У адной камэры, куды я сабраў кожнай твары па пары. Якіх туды звычайна зьбіраюць пасьля нейкай зачысткі. Зачышчаным было пра што паспрачацца, пра што пагаварыць. Суду было над чым папрацаваць. Турэмшчыку было каго павадзіць. Начальніку турмы было каго паслухаць. Я яе напісаў, каб ужо ўсім было ўсё зразумела. У форме гратэску. Але ж ня ў гэтым справа. Галоўнае, што ёсьць каго зачышчаць, а няма каму пацікавіцца і выслухаць гэтых людзей. А чаго яны хочуць? Чаго яны лезуць на ражон? Каб адсядзець 15 сутак? Не. Ёсьць там у мяне і крымінальнік, і студэнт, і пісьменьнік, і журналіст. Можа, Вы рэжысёр? Бярыце. Стаўце.

МУЗ

Самае страшнае, што ўлада згубіла гумар. Пісьменьнік можа сабе дазволіць напісаць. Ён мала чым рызыкуе, паклаўшы свой твор у стол. Але рукапісы не гараць. Чым больш “Злыдзень” ляжыць у мяне ў стале, тым больш становіцца актуальным. Сёньня пастаўце Крапіву “Хто сьмяецца апошнім”, па-сучаснаму. І кожны пазнае, хто Гарлахвацкі, а хто іншы. Ня трэба непакоіцца вельмі за літаратуру. Бальшыня беларускіх пісьменьнікаў ва ўнутранай эміграцыі. І літаратура будзе. Такім вольным, свабодным, раскаваным ад цэнзуры, я яшчэ ніколі сябе не адчуваў, як цяпер. Мне ня трэба думаць пра тэатар. Ён усё роўна мае п’есы не паставіць сёньня. Я ня думаю пра цэнзуру. Я пішу тое, што я разумею, што я хачу і як хачу. І я ня думаю, што я, такі разумны, адзін. І сатыра будзе. І раманы. Усё ў нас яшчэ будзе”.

(Бартосік: ) “Чорна-белыя фатакарткі зь першамайскіх дэманстрацыяў дзіцячай пары. Ёсьць нейкая разумнасьць і справядлівасьць у тым, што масавае каляровае фота прыйшло разам са сконам савецкае эпохі. Гледзячы на тыя фатаздымкі, я ўжо ня ўзгадаю, якога колеру той надзіманы шарык, які я нясу зь непадробным гонарам. Самае яркае савецкае сьвята захавала свае фарбы адно толькі ў памяці сьведкаў. З тае пары зьмяніліся ня толькі колеры, але і сэнсы многіх словаў. Напрыклад, дэманстрацыя. Ці салідарнасьць. І як немагчыма назаўжды застацца ў дзяцінстве, так і спробы працягнуць гэтае дзяцінства выглядаюць на псыхічную хваробу”.

(Дубавец: ) “Прэзыдэнтка Латвіі Вайра Віке-Фрэйбэрга ў адным з апошніх сваіх інэрвію растлумачыла, як яна разумее прыроду саўка альбо “гома саветыкуса”. Гэта людзі, якія засталіся дзецьмі і наадрэз адмаўляюцца станавіцца дарослымі. Узрост тут ні пры чым. Яны могуць быць даўно на пэнсіі. Дзеці ня маюць такой свабоды, як дарослыя, але і не надзеленыя такой адказнасьцю. Гэта значыць, што нехта за іх адказвае. Падобны вобраз я сустракаў у дакумэнтальных фільмах пра Паўночную Карэю. Там палова нацыі занятая падрыхтоўкай масавых відовішчаў і парадаў. Яны недаядаюць, але пры гэтым усе сьпяваюць і танчаць. І калі ім задаюць пытаньне – як вы можаце так жыць? – кажуць, абсалютна сталага веку людзі кажуць: мы пачуваемся шчасьлівымі ў сваім дзяцінстве, бо ў нас ёсьць бацька, які думае пра нас, а мы славім яго ў нашых песьнях.

Па вялікім рахунку, гэта і ёсьць тая “лінія фронту”, якая сёньня падзяліла беларусаў на тых, хто хоча быць дарослым, гэта значыць свабодным і  адказным за сваё жыцьцё, і тых, хто хоча быць дзіцём, ні за што не адказвае і не разумее, што такое свабода і навошта яна патрэбная. Вось дзе пралёг наш нацыянальны водападзел. Не паводле прыхільнасьці да савецкага ўчора, да незалежнасьці або Лукашэнкі. А паводле жаданьня быць альбо ня быць дарослымі людзьмі. Сёлетні Першамай, які перастаў быць усеагульным сьвятам салідарнасьці (салідарнасьці якой, з кім і ў чым?), сьведчыць пра канчатковае разбурэньне тых сымбаляў адзінства беларускае нацыі, да якіх мы прывыклі з савецкіх часоў”.