19-га сакавіка

Аўтар Сяргей Дубавец:

Што чакае Беларусь 19 сакавіка – посьпех альбо параза? Адзін са спосабаў адказаць на гэтае пытаньне – зазірнуць у мінуўшчыну і высьветліць, што заканамерна для гэтай даты ў гісторыі – перамогі альбо страты. Напэўна, у такім спосабе ёсьць і крыху містыкі, але зусім безь яе таксама не абысьціся. Бо і сто і тысячу гадоў таму неба і зоры над намі былі тыя самыя і ў паветры ўлаўліваліся падобныя прадчуваньні ды настроі раньняй вясны, што будзілі ў сэрцы няясныя жаданьні...

Дзень 19 сакавіка ніколі ня быў днём перамогі паўстанцаў, а вельмі часта іхныя высілкі ў гэты дзень заставаліся няўдалымі спробамі, затое перамагала дзейная ўлада. 

Пачнем з таго, што шмат у якіх каталіцкіх краінах гэта -- Дзень бацькі. Італьянцы называюць яго сьвятым Джузэпе, а ў нас ён – сьвяты Язэп. Гаворка ідзе пра бацьку Хрыста, дакладней, пра ўмоўнага бацьку, пра абраньніка Марыі. 

Паводле прафэсіі той Язэп быў цесляром, жыў і працаваў у Назарэце і быў заручаны з Марыяй. Калі яна зачала сына, Язэпу ў сьне была аб’яўленая таямніца гэтага зачацьця і даручана місія апекавацца Марыяй і дзіцяткам. Ён так і рабіў. І вось тут увага – у Эвангельлі апошні раз мы сустраем згадку пра сьвятога Язэпа тады, калі Хрысту споўнілася 12 гадоў. Тады разам з Хрыстом і Марыяй Язэп адправіўся ў падарожжа ў Ерусалім. Больш пра Язэпа нічога не вядома. Адныя дасьледнікі мяркуюць, што ён пасьля гэтага памёр, іншыя кажуць, што проста працягваў сьціпла жыць дзесьці ўбаку, што было ўласьціва ягонаму характару.

Дзень сьвятога Язэпа беларусы спрадвеку зьвязвалі з прылётам буслоў, а сёньня прылёт буслоў зьвязваюць зь небясьпекай птушанага грыпу. Яшчэ пра гэты дзень казалі: “Як Язэп кіўне барадою, дык зіма ўцякае ўніз галавою”. У іншай прымаўцы можна ўбачыць намёк на тое, што выбары праводзяцца ня ў час, і на таго, хто ў гэты дзень зьвязвае сябе з высокай дзяржаўнай пасадай. Гаворка ідзе пра шлюб. Вядома, што ў пэрыяд посту, на які прыпадае дзень сьвятога Язэпа, існуе афіцыйная забарона на вянчаньні. Калі ж такое і здаралася, у народзе асуджалі: “Сьвяты Язэп сярод посту шлюб дае прахвосту”.

Цяпер пра паўстаньні, рэвалюцыі, бунты, пратэсты і іншыя спосабы несанкцыянаванага волевыяўленьня. Як я ўжо сказаў, для тых, хто чакае перамен, тут, у гісторыі 19 сакавіка – адныя расчараваньні. Пры гэтым прыкладаў безвыніковага бунту – колькі заўгодна. 

У гэты дзень у 1795 годзе настаўнік Лідзкага калегіюму Ваўрынец Адамовіч выступіў зь лекцыяй, у якой "адважыўся непрыстойна аславіць дзеяньні цароўных манархаў і ўлез у справы палітычныя", за што быў заключаны ў турму. Адамовіч пратэставаў супраць расейскіх парадкаў, якія толькі пачыналі ўводзіцца на ягонай зямлі. З турмы яго неўзабаве выпусьцілі і нават дазволілі выкладаць далей, бо новыя парадкі яшчэ не былі такімі жорсткімі. Учынак Ваўрынца патрапіў у гісторыю, але па-сутнасьці нагадвае сёньняшнюю падзею з інфармацыйнай стужкі. Праўда, цяпер такога настаўніка ўжо б у школу не вярнулі.

А вось самы буйны прыклад няйдалага бунту. 19 сакавіка 1833 году паўстанцы, якія пасьля папярэдняга паўстаньня два гады таму атабарыліся былі ў Заходняй Эўропе, паспрабавалі пранікнуць у Беларусь і распачаць тут новае змаганьне. Адным зь лідэраў быў Генрых Дмахоўскі, які меўся ўзначаліць паўстанцкія сілы Віцебскай губэрні. Паўстанцы перайшлі мяжу і пачалі партызанскія дзеяньні. Яны спадзяваліся, што як толькі зьявяцца на радзіме, пачнецца ўсеагульная барацьба. Але спроба «прынесьці паўстаньне на штыхах» правалілася. Надта пільнавала барацьбітоў расейская армія дый народ не падтрымаў. 

Наступныя паўстанцы, на чале з Каліноўскім 19 сакавіка 1863 году выдалі Маніфэст. “Адна мэта аб'ядноўвае ўсіх нас — вызваленьне Айчыны”. Ведалі б яны, што праз сто пяцьдзясят гадоў іхныя нашчадкі будуць прамаўляць тымі самымі словамі...

Наступная гісторыя – стварэньне незалежнага беларускага ўраду 19 сакавіка 1918 году. У прэзыдыюм Рады БНР абраныя: старшыня Янка Серада, сябра Язэп Варонка і сакратар Кастусь Езавітаў. І іхныя задачы ў выніку аказаліся ня толькі ня зьдзейсьненымі, але й ня зьнятымі з павесткі дня дагэтуль.

Далей – зноў адзіночныя бунты, якім больш пасуе вызначэньне – крокі адчаю. 19 сакавіка 1934 году саўгасьнік Мітрафан Нікіцін страляе з рэвальвэра па труне Ўладзімера Леніна ў Маўзалеі. 19 сакавіка 1945 году ў вёсцы Клімовічы лясныя браты забіваюць старшыню Маламажэйкаўскага сельсавету. А 19 сакавіка 1970 году савецкія дысыдэнты Андрэй Сахараў, Валянцін Турчын і Рой Мядзьведзеў пішуць адкрыты ліст на імя Брэжнева, Касыгіна і Падгорнага з заклікам правесьці дэмакратызацыю рэжыму.

Сьпіс няўдалых спробаў што-небудзь зьмяніць у гэтым жыцьці 19 сакавіка можна доўжыць. Больш ці менш яны выглядаюць зусім актуальна. Вось толькі вынік кожнага разу – адмоўны. 19 сакавіка 1917 году расейскі Часовы ўрад выдаў распараджэньне аб арышце імпэратара Мікалая ІІ. Цара арыштавалі, а чым усё скончылася? Канцом усяго. Рэвалюцыяй.

Вострая Брама

У нас усе супраць рэвалюцыі. Кіраўнік кажа, што ліміт рэвалюцыяў вычарпаны ў мінулым стагодзьдзі. Тэлевізійная контарпрапаганда кажа, што каляровыя рэвалюцыі – гэта насамрэч банальныя перавароты. Апазыцыя кажа, што ніякай рэвалюцыі ня хоча. Народ кажа, што ў рэвалюцыю ня верыць. Тэорыя кажа, што для рэвалюцыі ў нас няма рэвалюцыйнае сытуацыі, бо і вярхі яшчэ могуць і нізы яшчэ хочуць жыць па-старому. Тым ня менш, усе толькі і кажуць, што пра рэвалюцыю.

Тое, чаго ўсе чакаюць – хто з пострахам, а хто з надзеяй – гэта толькі ўяўляецца рэвалюцыяй, хоць насамрэч гаворка ідзе пра перамены. Зусім як у Віктара Цоя. Мы чакаем перамен -- іх патрабуюць нашыя сэрцы. У гэтым сьвеце павінна нешта зьмяняцца. Наколькі б правільна і добра ні быў уладкаваны сьвет вакол нас, мы хочам, каб ён зьмяняўся. Каб у нас не было адчуваньня, што мы ўжо дзесяць гадоў стаім на адным месцы. Па самым вялікім рахунку, палітыка тут ні пры чым. Мы працівімся адчуваньню спыненага жыцьця. Мы за рух, а гэта і значыць – за свабоду, бо няма большае несвабоды, чым застой, і няма больш стабільнае ўстановы, чым турма. Калі не лічыць, вядома, труны.

Свабода зусім не абавязкова робіць жыцьцё больш сытым альбо спакойным. І калі вам скажуць, што найлепшая сытуацыя ў Нарвэгіі, дык вы наўрад ці знойдзеце хоць аднаго нарвэга, які б на сваё жыцьцё не наракаў зусім. Але ён наўрад ці будзе жаліцца, што несвабодны. Гэтым звычайна карыстаецца тэлевізійная прапаганда таталітарных краін – яна паказвае, як нарвэг наракае на свой дабрабыт, чым знаходзіць спачуваньне ў сэрцах нашых грамадзян, якія ні на што не наракаюць, бо пазбаўленыя галоўнага – свабоды.

Чым менш у цябе свабоды, тым менш крытычна ты глядзіш на свой быт. На вайне як на вайне, у турме як у турме.

Свабода – эфэмэрная мроя вольнага палёту – кранае сэрца незачарсьцьвелае і маладое. Не ва ўзросьце тут справа, а ў стане сэрца. Хоць найчасьцей так выходзіць, што сэрца чарсьцьвее разам са старэньнем. Перамен хочуць тыя, хто яшчэ ня страціў саму гэтую здольнасьць – чагосьці хацець. А паколькі ў нас гэта даецца не праз выхаваньне і адукацыю, а толькі само сабой – біялягічна – таму перамен звычайна хоча моладзь. 

Старасьць галасуе супраць перамен. У гэтым – ніякай лёгікай не апраўданы эгаізм старасьці. Ніякай, калі не лічыць лёгікай біялягічную зайздрасьць і жаданьне пакараць маладых толькі за тое, што маладыя. Калі маладосьць выбірае сабе жыцьцё, плянуючы ў ім сваю працу, сваю сям’ю, свой быт, дык старасьць галасуе за сваё асабістае дажываньне, за свой апошні шлях. І калі ў краіне старасьць колькасна пераважае, дык яна гэтую стабільнасьць свайго біялягічнага дажываньня выбірае ня толькі для сябе, але і для маладосьці. Натуральна, маладосьць працівіцца, яна крычыць пра свабоду і прагне перамен. Яна хоча вырвацца з гэтай усыпанай кветкамі і стужкамі пахавальнай працэсіі, што так любаярліва зладжаная кімсьці па чыста вымеценых вуліцах гораду...

Недзе ў пагнозных дакладах ААН даводзілася чытаць пра тое, што да сярэдзіны 21-га стагодзьдзя эгаізм старасьці будзе афіцыйна прызнаны ў сьвеце і адэкватна ацэнены. Крый Бог бачыць у гэтым узаконеную абыякавасьць маладых да сваіх бацькоў і дзядоў. Наадварот. Толькі тады маладыя змогуць паўнавартасна клапаціцца пра старых, калі тыя ня будуць сваёй воляй паралюшаваць свабоду дзеяньняў маладых і тармазіць разьвіцьцё ўсяго грамадзтва. 

Вось якіх перамен патрабуюць нашыя сэрцы. Мы ня хочам жыць вашымі ўспамінамі і сэнтымэнтамі, -- кажуць маладыя, -- мы хочам глядзець наперад, бо прыйшоў наш час уладкоўваць гэты сьвет. А вы жывіце, -- настойваюць старыя, -- вы БУДЗЕЦЕ так жыць, таму што вас – меншасьць і з кожным годам робіцца ўсё меней, натуральна, за кошт таго, што ўсё болей робіцца нас. Таму мы вызначаем парадак і выбіраем прэзыдэнта нашае старасьці і нашага эгаізму. Не зьдзіўляйцеся, што гэта кожнага разу – той самы прэзыдэнт. На апошняй пераправе каня не мяняюць.

А што там, дарэчы, відаць, калі зазіраць не ў савецкае ўчора, а ў няяснае заўтра? 

Яшчэ адзін, на гэты раз не прагнозны, а праграмны даклад зацьвердзіў два тыдні таму парлямэнт Швэцыі. Задача пастаўленая такая – празь 15 гадоў Швэцыя павінна ўвогуле адмовіцца ад нафты і газу і перайсьці на альтэрнатыўныя крыніцы энэргіі. Цалкам. Няма сумневу, што гэта ўсеагульны шлях для ўсяго чалавецтва. Як няма сумневу і ў тым, што гэты пазытыўны крок да экалёгіі і незалежнасьці стане сапраўднай мінай пад так званае “беларуска-расейскае адзінства”, якое трымаецца на страху, што без Расеі, безь яе энэрганосьбітаў “мы прападзем”. Усе гэтыя словы пра славянскую духоўнасьць і птушку Сірын-Гамаюн, -- толькі словы. Галоўнае – нафта. І гэта значыць, што калі не праз 15, дык праз 25 гадоў Беларусь апынецца ў абсалютна іншым сьвеце з абсалютна іншымі раскладамі і адносінамі да суседзяў, да свайго ўласнага паходжаньня і сваёй культуры.

Так будзе, і мы хочам думаць пра гэта, мы хочам рыхтавацца жыць у тым зьмененым сьвеце, не трымайце нас за крысо. Вось якіх перамен патрабуюць нашыя сэрцы...

Вядома, нас ня стане на тое, каб учыніць рэвалюцыю ці пераварот. Няма ў нас ані ўзбуджаных масаў, ані ваенізаваных атрадаў, ані бомбаў-шарахцелак, ані лябісцкіх уплываў на вашых тозікаў-козікаў. Усё, што ў нас ёсьць – гэта патрабаваньне сэрца і драйву, якім поўняцца нашыя песьні. Мы зусім не прагматыкі і па вялікім рахунку нам фіялетава – Лукашэнка там ці Нелукашэнка. Мы проста адчуваем, што ў нас адбіраюць нашу будучыню і прымушаюць марудна ператварацца ў тых самых пэнсіянэраў, якім апроч стану стабільнага спакою ў гэтым сьвеце нічога ня нада. 

А нам якраз вашае стабільнасьці – ня трэба. Не адчуваем мы ў сэрцы патрэбы ў стабільнасьці і ў вашых сымбалях веры – вашай Расеі, вашых ВВП і нераспрададзеных заводах. Толькі вы ніколі не зразумееце, што зусім ня ў гэтым радасьць жыцьця і будучыня, а мы ніколі ня зможам сьцьвердзіць тое, што трэба нам. Наша колькасьць катастрафічна падае, а ваша расьце.

А што трэба нам? Пакуль мы маладыя сэрцам, мы прагнем драйву, паэзіі, творчасьці. Мы як мятлікі, якія паўсюль натыкаюцца на бэтонную сьцяну. 

Вострая Брама

Гэтая бэтонная сьцяна – калі зазірнеш у гісторыю – здаецца, была заўсёды. І калі пад датай 19 сакавіка ніколі не ўдалося ніводнае паўстаньне, дык сьведчаньняў умацаваньня рэжымаў, рэпрэсіяў і ўсяго, што рабілася супраць усялякіх перамен на гэты дзень у гісторыі – процьма. 

19 сакавіка 1906 году быў расстраляны славуты лейтэнант Шміт, Пётар Пятровіч, які так хацеў, каб жыцьцё стала больш людзкім і стварыў саюз афіцэраў – сяброў народа. Пасьля пра яго складуць песьні і зьявяцца паўсюдна ягоныя дзеці. А тады, 19-га, яго просты вывелі і расстралялі.

У гэты ж дзень у 1922-м годзе Ленін падпісвае дэкрэт аб адбіраньні царкоўных каштоўнасьцяў і ў тлумачальным лісьце членам Палітбюро адзначае, цытую: “Чым большую колькасьць прадстаўнікоў рэакцыйнага духавенства і рэакцыйнай буржуазіі ўдасца нам з гэтай нагоды расстраляць, тым лепш. Трэба менавіта цяпер правучыць гэтую публіку так, каб на некалькі дзясяткаў гадоў ні пра які супраціў яны ня сьмелі і думаць”. Да чаго знаёмая стылістыка і матывацыі! Асабіста мяне ў трансьляцыі нядаўняга ўсебеларускага сходу найбольш уразіла тое, што найчасьцей заля пляскала ў ладкі пасьля Лукашэнкавых словаў: задушыць, растаптаць, зьнішчыць, каб запомнілася надоўга...

За будучыню? Калі ў краіны столькі ворагаў, тое яе будучыня – вайна.

Ваяўнічы настрой абываталя і галоўная хіба дэмакратыі. Выбары. Самы дэмакратычны інструмэнт дае самы недэмакратычны вынік. На вольных выбарах абываталь галасуе за таго, хто найгучней крычыць і абяцае ўсім паказаць кузькіну маць. Яшчэ з часоў Хрыста -- распні яго! А не – дай яму жыць зь ягонымі поглядамі. На вольных выбарах перамагае Гітлер, Чавэс, Маралес, Хамас, Лукашэнка. На вольных выбарах заўсёды перамагае сьмяротная кара...

19 сакавіка 1934 году ў сталінскім крыміналным кодэксе зьявіўся пункт пра тое, што злачынцаў можна расстрэльваць, пачынаючы з 12-гадовага веку. (Зноў гэтая лічба -- 12!) 

А 19-га сакавіка 1945 году Адольф Гітлер абвяшчае пра пачатак тактыкі выпаленай зямлі. Ён падпісаў дырэктыву пра тое, што ўсе ваенныя, прамысловыя, транспартныя аб’екты і аб’екты сувязі, як зрэшты і ўсе матэрыяльныя рэсурсы Нямеччыны павінны быць зьнішчаныя, каб не патрапіць у рукі ворага.

Можа быць, хоць у гэтай падзеі ўтрымліваецца спадзеў на перамены, калі ўлічыць словы Лукашэнкі пра тое, што створаная Гітлерам сыстэма ўлады адпавядае ягонаму, Лукашэнкаваму ўяўленьню пра прэзыдэнцкую рэспубліку? Але надта змрочна гэты прыклад выглядае, каб зь яго магла нарадзіцца надзея. 

МУЗ

Я спрабую на хвіліну перавесьці ўвагу з гісторыя на нумэралёгію.

Лічба 19 прынясе ў вашае жыцьцё ўдачу і натхненьне. Але пры адной умове – вы гэтую лічбу павінны прысьніць. Ну, зусім ужо невыканальная ўмова. Хоць дапускаю, што супрацьлеглы бок, які карыстаецца парадамі нумэролягаў, даўно завешаў усю рэзыдэнцыю таблічкамі зь лічбай “19”, каб прымусіць яе сабе прысьніцца. І вось яшчэ. Чалавек, які народзіцца пад гэтай лічбай, будзе мець моцна выражаную незалежнасьць і арыгінальнасьць. Перанясем гэтыя характарыстыкі з чалавека на падзею і на краіну і атрымаем... Тое, што маем. Больш незалежнай і арыгінальнай краіны ў нашай частцы Эўропы не відаць. 

У міталягічным календары 19-га пачынаецца пэрыяд Пэгаса. На першы погляд, можна было б убачыць у Пэгасе Пагоню, але падрабязная характарыстыка міжволі зьбівае за тропу: «Народжаныя пад гэтым знакам надзвычай ганарыстыя і ў глыбіні душы ўпэўненыя, што створаны для лепшае долі, чым ім дасталася». Быццам сьпісана з чалавека, якому хацелася б кіраваць з Крамля, а выпала толькі з Аляксандраўскага сквэру. А яшчэ Пэгасы чамусьці ненавідзяць рамантыку, як дарэчы і карпатлівую працу...

МУЗ

Сярод біяграфічных датаў, на маю думку, вылучаецца адна – 75-я ўгодкі Генадзя Кісялёва – беларускага літаратара, гісторыка літаратуры. Гэта ён распавёў нам пра 19-е стагодзьдзе, пра паўстаньне Каліноўскага і адкрыў імя рэальнага аўтара дагэтуль ананімнае паэмы “Энэіда навыварат”. Тут вам і сымболіка паўстаньня і канец ананімнасьці і змаганьне за свабоду... Але біяграфічныя даты ня могуць праектавацца на падзеі, бо мы і адзначаем найперш людзей выдатных і сьветлых, а не злачынцаў і цемрашалаў.

Вось, бадай, і ўвесь каляндарны прагноз. Расея адзначае 19 сакавіка Дзень марака-падводніка, гэта значыць, што яна на час прападае ў глыбіні і яе ўплыў на падзеі будзе няяўным. 

І ўсё ж ёсьць адна гістарычная падзея, якая абнадзейвае і можа разглядацца як цалкам пазытыўная і сьцьвярджальная. 19 сакавіка 1944 году былі вызваленыя вязьні лягеру сьмерці ў Азарычах. Гэта цяперашні Калінкавіцкі раён. Свабоду і жыцьцё атрымалі амаль 35 тысяч чалавек, палова зь якіх былі дзеці да 13 гадоў. Больш за 15 тысяч засталіся ў Азарычах назаўсёды. 

Азарыцкі лягер – нібы мэтафара абсалютнае несвабоды -- быў ніякі й ня лягер, а абнесеная калючым дротам вялізная лясная балацявіна. Вось што пісаў пра яго Алесь Адамовіч:

“Аніводнага барака, нават зямлянкі, людзі, іх тут незьлічоныя тысячы, стаяць, вяла пераходзяць зь месца на месца, мёртва ляжаць у халоднай гразі. Вельмі мала мужчын, нават старых, найбольш жанчыны зь дзецьмі. Здавалася, і тыдня пражыць тут немагчыма. Пражылі ледзь не паўгода... У Азарыцкім лесе сам час спыніўся: здавалася, нічога ўжо ня можа здарыцца. Памрэш — дык хіба гэта падзея? І раптам нешта адбылося ў сьвеце, зь якога, здавалася, назаўсёды пайшло яно, вялікае РАПТАМ». 

Канец цытаты.

Раптам у сьвеце адбылося вызваленьне.