Кансэрватары і лібэралы

Літаратурны працэс пасьля 1956 году

Этэр 12 сакавіка 2006 г.

Аўтар Сяргей Дубавец:

“Калі сьмерць Сталіна ў 1953-м годзе стала канцом эпохі масавых рэпрэсіяў, дык Хрушчоўскі даклад на 20-м зьезьдзе КПСС адкрыў шлюзы для новай беларускай літаратуры. І хоць даклад быў сакрэтным, а адліга нядоўгай – усяго некалькі гадоў – гэтага хапіла, каб у літаратуру прыйшло новае пакаленьне з новым бачаньнем рэчаіснасьці. Без Хрушчоўскага дакладу адной толькі сьмерці Сталіна для гэтага было б недастаткова.

Рэч у тым, што з паўтысячы сяброў беларускай пісьменьніцкай супольнасьці ў канцы 1920-х гадоў расстрэлу і ссылкі пазьбеглі ўсяго два дзясяткі. Значыць, кадры літаратуры трэба было набіраць ледзьве не з нуля. Гэта па-першае. Па-другое, для маладых талентаў і для літаратуры ў цэлым у дэкарацыях сталінскай цэнзуры і хлусьлівых хваласьпеваў не было ані стымулу, ані творчае пэрспэктывы. Таму без Хрушчоўскага дакладу беларуская літаратура калі б і папоўнілася кадрамі, дык зусім не літаратараў, а прапагандыстаў-палітрукоў. 

На думку пісьменьніка Валянціна Тараса, развальненьне ў літаратуры і культуры было самым галоўным вынікам таго дакладу”.

(Тарас: ) “Самае галоўнае -- тое, што адбылося ў сьвядомасьці многіх пісьменьнікаў. Каб ня гэта, не напісаў бы Мележ сваіх “Людзей на балоце”. Наогул вельмі многіх твораў не было б. Нават у Шамякіна, які стварыў ідылічную рэч “Глыбокая плынь” – казачку пра партызан, але і ў яго ёсьць некалькі рэчаў, дзе гэта адбілася. Нават тыя, хто заставаўся абсалютным прыхільнікам савецкай сыстэмы, у мазгах у іх адбылося нешта. І гэта, канечне, не магло не сказацца на творах. У гэтым сэнсе найвялікшая падзея 20-га стагодзьдзя для ўсяго Савецкага Саюзу і для нас таксама – гэта быў, канечне, 20-ты зьезд КПСС”.

(Дубавец: ) “Згаданыя Валянцінам Тарасам “Людзі на балоце” Івана Мележа сталі творам-візытоўкай дасягненьняў беларускай літаратуры ў пасьляваенную эпоху. Прычым гэта была візытоўка ўнівэрсальная, зразумелая і для партыйнага афіцыёзу, і для тых, хто існаваў на інтэлігенцкай кухні, для вясковых і гарадзкіх, сацыяльна ангажаваных і эстэтаў. Бадай, і дагэтуль “Людзі на балоце” застаюцца фасаднай кнігай усёй пасьлясталінскай беларускай літаратуры. За імі – дзясяткі выдатных аўтараў і сотні твораў, а найперш – жывы літаратурны працэс.

Вось што зьявілася ў беларускай літаратуры пасьля 20-га зьезду -- працэс. Розныя жанры, тэмы, стылі, эмоцыі, крытыка, а таксама структура, плыні -- тое, што на трыццаць гадоў было абясточана і выключана, -- жыцьцё. 

Пры гэтым новы працэс мала нагадваў той, што быў гвалтам задушаны ў канцы 1920-х. Тады асноўнае гуртаваньне пісьменьнікаў адбывалася паводле прынцыпаў сацыяльнай ангажаванасьці альбо чыстага мастацтва. Кожны творца знаходзіў сабе аднадумцаў і адпаведную мэдыйную пляцоўку – газэту ці часопіс. У канцы 50-х пачалося тое самае, але на іншых прынцыпах. Цяпер, дзякуючы адгароджанасьці ад шырокага сьвету, беларуская літаратура амаль выключна існавала ў рэчышчы літаратуры расейскай і разам са свабодай пераймала ад яе ейныя прынцыпы ды водападзелы. А асноўны водападзел у пасьляваеннай расейскай літаратуры пралягаў паміж так званымі “почвеннікамі” і “касмапалітамі”. 

“Почвеннікаў” называлі яшчэ славянафіламі, патрыётамі ці традыцыяналістамі. А “касмапалітаў” – заходнікамі, дэмакратамі, прагрэсістамі... Сёньня гэты водападзел у расейцаў зьведзены да “эўразійцаў” і “атлянтыстаў”. У нас, вядома, не было ані такіх глябальных замахаў ушыркі, ані такіх амаль што абразьлівых -- як “нацыяналісты” і “касмапаліты”, -- углыбкі. Таму я буду называць іх тэрмінамі паліталёгіі – кансэрватары і лібэралы. У тэме сёньняшняй перадачы гэты акцэнт важны тым, што сапраўды сьведчыць пра зьяўленьне літаратурнага працэсу. Ня ўсе пішуць аднолькава, а кожны паводле сваёй творчай прыроды выбірае сабе адпаведнае асяродзьдзе.

Трэба мець на ўвазе ўмоўнасьць гэтых тэрмінаў. Па-першае, далёка ня ўсе літаратары ўвасабляюць сваёй творчасьцю і сваёй асобай нейкую плынь або групу. Па-другое, нашы беларускія традыцыяналісты часьцяком якраз гэтым сваім традыцыяналізмам апраўдвалі сваю неінтэграванасьць у сучасны літаратурны сьвет, а нават і простую неабазнанасьць у ім. А нашы “заходнікі” далучаліся да эўрапейскае і сусьветнае літаратуры праз Маскву, таму часьцяком бывалі дзьвюхмоўнымі альбо і наагул расейскамоўнымі пісьменьнікамі, больш інтэграванымі ў расейскія, чым у беларускія літаратурныя суполкі. 

Валянцін Тарас у маім уяўленьні -- гэта выразны лібэрал, чые літаратурныя блізіні трэба шукаць у творах Рэмарка, Хэмінгуэя ці Маркеса. Другі ўдзельнік сёньняшняй перадачы – празаік Уладзімер Дамашэвіч – уяўляецца мне выразным традыцыяналістам, кансэрватарам.

Бадай, да сярэдзіны 1990-х гадоў гэтыя дзьве плыні прысутнічалі ў літаратурным працэсе, як і належыць плыням, -- на розных мэдыйных пляцоўках. Памятаю, у 80-я літаратар-пачатковец мог знайсьці сабе блізкае па духу кола рэдактараў альбо ў рэдакцыі часопіса “Маладосьць” альбо ў “Нёмане”. У першым выпадку гэта быў Дамашэвіч, а ў другім Тарас. Пры зьяўленьні Пэн-цэнтру лібэралы неяк больш згуртаваліся вакол яго, а кансэрватары -- вакол СП. Сёньня гэтыя стэрэатыпы ў значнай ступені перамяшаліся. Па-першае, Масква перастала быць для беларускага пісьменьніка брамай у шырокі літаратурны сьвет. Па-другое, у Беларусі ўсе літаратурныя пляцоўкі аказаліся ўцягнутымі ў палітычныя гульні. Да прыкладу, нельга сказаць, што ў новы праўладны СП пайшлі галоўным чынам лібэралы альбо кансэрватары. Эстэтычныя крытэры тут увогуле ні пры чым. Гэты канглямэрат фармуецца паводле прынцыпу ляяльнасьці да кіраўніка краіны і яго ідэалёгіі, на яўную шкоду беларускай культуры і мове, а гэта – першае і другое -- непрыймальна ані для Тараса, ані для Дамашэвіча.

Словам, пераняты з расейскай літаратуры падзел на кансэрватараў і лібэралаў стаў у нас у Беларусі глебай для нараджэньня мноства талентаў і твораў. Зь цягам часу ніякай іншай структурай гэтая не замянілася. Верагодна, таму, што працавала плённа і ў цэлым адпавядала сусьветным прынцыпам арганізацыі літаратурнага працэсу. Раптам аказалася, што падобным чынам прыгожае пісьменства існуе ня толькі ў Расеі, а і дзе-небудзь у Францыі, дзе літаратурная крытыка – зусім як у нас – падзяляецца на ўнівэрсытэцкую ці акадэмічную і эсэістычную. Інакш кажучы, гэта быў унівэрсальны набытак. Набытак, які мы вельмі хутка страчваем сёньня. А гэта сьведчыць пра адно – у беларускай літаратуры зьнікаюць школы і зьнікае выбар, зьнікае пажыўнае асяродзьдзе для маладога творцы, які мог бы прыжыцца на пэўнай глебе. Замест гэтага яму зноў прапануецца выбар паміж палітычнай ляяльнасьцю і творчым нябытам.

Літаратурны працэс ствараюць розныя мэдыйныя пляцоўкі. Калі ж казаць пра сёньняшні дзень, дык мы апынуліся ў сытуацыі, калі нашы пляцоўкі роспачна змагаюцца за выжываньне і не падаюць прыкметаў разьвіцьця ў самастойныя эстэтычныя плыні.

* * *

Яны амаль раўналеткі, але сьвет іхны выглядае па-рознаму. Прынамсі так было ў часы іхнае маладосьці. Гарадзкі і вясковы, чалавек сусьвету і прывязаны да зямлі традыцыяналіст. Розьніца выявілася ўжо ў тым, як яны ўспрынялі сьмерць Сталіна. Згадвае Ўладзімер Дамашэвіч”.

(Дамашэвіч: ) “У 1953 годзе я быў на пятым курсе. Мы ў пакоі пяць чалавек былі. І адзін наш студэнт, які рана прачынаўся, уключыў рэпрадуктар, паслухаў ціхенька, а потым кажа: хлопцы, Сталін памёр. І што вы думаеце? Мы ўсе пяцярых крычалі: “Ура!” Канечне, не на ўвесь голас, таму што жывем у інтэрнаце і побач сьцены, але мы крычалі: “Ура!” Мы ведалі, што нешта ўжо пачне зьмяняцца ў лепшы бок, што з жалезнай дыктатурай пакончана”. 

(Дубавец: ) “Адрозьненьне кансэрватыўнай і лібэральнай сьвядомасьці ня толькі ў тым, што першыя не маглі разглядаць якога-небудзь Кафку ў якасьці літаратурнага ўзору для ўласнае творчасьці, але і ў тым, што яны цьвёрда трымаліся за нязьменныя каштоўнасьці традыцыйнай вясковай маралі, тады як другія, шукаючы адэкватнай і праўдзівай маралі, гатовыя былі зьмяняць свае погляды ледзьве не на процілеглыя, калі гэтыя процілеглыя падаваліся ім больш пераканаўчымі і справядлівымі”. 

(Тарас: ) “Калі Сталін памёр, я быў студэнтам, я яшчэ такія прачулыя вершы напісаў, якія мне тыцкалі потым праз 40 гадоў. Той жа Чаргінец у “Советской Белоруссіі” тыцкаў мне пад нос мае студэнцкія вершы, напісаныя на сьмерць Сталіна. Гэта альбо дурасьць, альбо неразуменьне, што чалавек жа ня корч гнілы. Тым больш, як можна было пражыць цэлае жыцьцё і нічога не зразумець, нічога не асэнсаваць, застацца тым ідэалягічна зашораным юнаком, якім я быў. Я нават не магу сказаць “на жаль”. Я такім быў. А для мяне і для людзей майго пакаленьня галоўнае сёньня – якімі мы сталі, ад чаго мы адкараскаліся, адмовіліся, што мы адарвалі ад сябе як каросту.

І тут у мяне свой рахунак да сучасных маладых. Мы ня ведалі таго, што ведаюць яны. У нас не было такіх сродкаў інфармацыі. Мы жылі ў вакуўме. І таму гэта можна зразумець, гэта ў многім трагедыя. Некаторыя так і засталіся з гэтым. І многія вэтэраны ідуць з жыцьця з гэтым уяўленьнем аб сьвеце. Вось што страшна. І рахунак -- да маладых, якія ведаюць усё ад бацькоў, ад дзядоў, ад вялікай літаратуры, якая прыйшла пасьля таго часу... Як можна, прачытаўшы Быкава і прачытаўшы Адамовіча, як можна сёньня купляцца на гэтую нажыву. Значыць, гэта абсалютны цынізм. Чаго не было ў нас. У нас чаго-чаго, а цынізму, разьліку, прыстасаванства абсалютна асэнсаванага – у нас гэтага не было. Мы былі падманутыя, але пра тое, што нас падманулі, мы ўсё ж такі даведаліся. І пачалі ад гэтага падману ўцякаць”.

(Дубавец: ) “Папрок Валянціна Тараса цяперашнім маладым, у якіх ён пазнае самога сябе, але таго, ідэалягічна зашоранага, схіляе да думкі, што гістарычны досьвед -- ня вучыць. Можна жыць у адкрытай інфармацыйнай прасторы, але ня ўмець параўноўваць тое з гэтым, колішняе зь сёньняшнім альбо не надаваць значэньня цяперашнім рэпрэсіям улады альбо так уладкоўваць сваё жыцьцё, каб забясьпечыць сябе ад гэтых рэпрэсіяў. Пры тым, што інфармацыі быццам бы дастаткова, чалавек -- не асацыюе і не суперажывае. Бо гэта культура павінна наводзіць эмацыйныя масты паміж той пасткай, у якую патрапілі продкі, і той ямай, куды коціцца ТВАЁ грамадзтва. Павінна, але не наводзіць. Зусім не таму, што яна ня здольная, а таму што яна якраз – недаступная. Пры дастатковай інфармацыйнай разьняволенасьці сёньня цалкам заняволеным аказалася поле эмацыйнае. Беларуская літаратура мае амаль тыя ж магчымасьці дачыняцца з публікай, як і ў часы Сталіна. Ці значыць гэта, што гісторыя паўтараецца і празь нейкі час мы дачакаемся чагосьці накшталт новага антысталінскага дакладу?..

Дарэчы, як пазнаёміліся героі нашай перадачы з гэтым дакладам?

Кансэрватар Уладзімер Дамашэвіч робіць акцэнт на матэрыяльным -- на сьмерці Сталіна, як знаку глябальнай зьмены эпох, а Хрушчоўскаму дакладу адводзіць дапаможную ролю”.

(Дамашэвіч: ) “Безумоўна, нават калі б Хрушчоў не рабіў свайго даклада, а проста Сталін памёр, воляй ня воляй усё ўжо неяк згладжвалася б, таму што народ быў даведзены да крайнасьці, да адчаю. І ўжо крамлёўскія савецкія кіраўнікі баяліся нейкага нават бунту. Ну а безумоўна гэтае пісьмо ўжо дало магчымасьць гаварыць уголас аб тым, аб чым мы думалі і аб чым гаварылі недзе там на кухнях”.

(Дубавец: ) “Для Валянціна Тараса даклад Хрушчова стаў рэвалюцыяй у самім сабе”.

(Тарас: ) “Мне сёньня нават і ня верыцца, што дзякуючы тагачаснаму рэдактару “Звязды” Пыжкову, а я тады працаваў у “Звяздзе”, я быў дапушчаны да чытаньня ўслых гэтага славутага даклада Хрушчова. Я быў беспартыйны і, дзякуй Богу, так і не ўступіў у партыю, але я быў камсамольцам, мне было 26 гадоў. Скажу шчыра, я быў любімчыкам у Пыжкова. Ён адчуваў нейкую сымпатыю да мяне і мне сыходзіла з рук многае. Дык вось я памятаю, паклікалі мяне да Пыжкова за гадзіну прыкладна да гэтага закрытага партсходу. Ну і калі пачаўся сход, Пыжкоў мяне пасадзіў побач з сабой і сказаў: вы тут ніхто чытаць уголас ня ўмееце, а вось Валянцін у нас умее. Ну, потым мяне падмянялі, таму што гэта вялізны тэкст. І яшчэ быў такі момант, калі пайшлі самыя страшныя старонкі гэтага даклада – пра тое, як катавалі старых камуністаў, раптам Пыжкоў спыняе мяне і кажа: чаго ты крычыш, мы не глухія. А я крычаў. Я ўжо не чытаў – так гэта падступіла ўнутры мяне – што я крычаў гэты тэкст.

Яшчэ запомнілася, якія былі твары ў зьвяздоўцаў. На тварах на гэтых быў абсалютны жах. Ну і зразумела, чаму. Многія зь іх працавалі яшчэ ў даваеннай “Звяздзе”, у трыццатыя гады. Гэта былі людзі, якія пісалі артыкулы зь вялікім пералікам прозьвішчаў. І пасьля гэтых артыкулаў людзі ішлі... І яны спалохаліся. Перш за ўсё, спалохаліся за сябе. І потым у іх у галаве не зьмяшчалася: як гэта на Сталіна гавораць такое. На Сталіна! І была абсалютная цішыня. І толькі жах на тварах. Жах, разгубленасьць і недаўменьне. Таму праз кароткі час, празь нейкія два гады, калі ўсё пачало вяртацца на колы свае, гэтыя людзі хадзілі шчасьлівыя, акрыленыя, яны вярнуліся ў той душэўны стан. Ім было некамфортна жыць бяз страху”. 

(Дубавец: ) “Ілюстрацыяй прыходу новага пакаленьня, а магчыма і ўвогуле нараджэньня беларускай літаратуры могуць быць наступныя згадкі Ўладзімера Дамашэвіча”.

(Дамашэвіч: ) “Як я скончыў вучобу, дык пайшоў працаваць і ўжо быў рэдактарам. Вот чагосьці мне пападаліся першыя кнігі маладых аўтараў. Я рэдагаваў Быкава першую кнігу, Караткевіча, Сачанкі, Пташнікава, Адамчыка. Гэта ішла ўжо зьмена, якая была абуджаная вось гэтай вялікай падзеяй. Маладыя хлопцы ішлі і яны ўжо гаварылі сьмела на ўвесь голас і пісалі тое, што ім здавалася варта ўвагі пісьменьніка. І пісалі пра тое, што раней было ня тое, што забаронена, а нават і падумаць пра гэта было немагчыма. І ўсе названыя мной пісьменьнікі выдавалі свае першыя кнігі у 58-м, 60-м, 61-м. Гэта быў нейкі такі ўзьлёт. Было такое ажыўленьне ў літаратуры. І яно працягвалася гадоў пяць, можа. І ня болей. А потым ужо сталі эпізоды вострыя, як казалі, антысавецкія, ужо сталі выкрэсьліваць. Калі рэдактар ня выкрасьліць, дык цэнзар выкрасьліць. Адным словам, усё так непрыкметна зноў вярталася... Гавары ты што хочаш, але ў прэсу гэтага не давай і будзе здавацца, што яно так і трэба”. 

(Дубавец: ) “Новае пакаленьне маладых беларускіх літаратараў пасьля Хрушчоўскага дакладу атрымала добрыя ўмовы для свайго старту. Яны пачалі друкавацца ў атмасфэры свабоды. За тыя некалькі гадоў, пакуль сталінізм не ачомаўся і зноў не падняў галаву, яны пасьпелі заявіць свае творчыя крэда і стварыць за некалькі дзясяткаў гадоў вялікую літаратуру. Ня гледзячы нават на тое, што сытуацыя зьмянялася. народжаным у свабодзе шмат цяжэй было прымаць правілы турмы”.

(Дамашэвіч: ) “Быкава кнігі – першую і другую я рэдагаваў. Яны прайшлі даволі гладка. Нават выклікалі мяне і загадчыка рэдакцыі Татура ў рэдакцыю спэцыяльна, і цэнзар гаварыў з намі па гэтай кнізе. Уяўляеце? Гэта быў “Жураўліны крык”. І вось ужо цэнзар з намі гаворыць: ведаеце, я не магу канкрэтна прыдрацца да нейкага там месца ў аповесьці і апавяданьнях, але сам дух, сама накіраванасьць аўтара, яна такая, што, кажа, калі ён будзе і далей ісьці па гэтай дарожцы, у яго будуць вялікія цяжкасьці. Уяўляеце, ён як у ваду гядзеў. Быкаў пасьля ўвесь час чуў гэты прэс зьверху”.

(Дубавец: ) “Прычым, у апошнія гады, як мы ведаем, гэты прэс толькі ўзмацняўся. Адзіным паратункам для пісьменьніка стаў выезд за мяжу. 

Пасьля антысталінскага дакладу Хрушчова беларускае радыё загаварыла лірычным голасам, а ў курылках пайшлі хадзіць анэкдоты. Недзе побач ЦК КПБ арганізоўваў разгром нацыяналістычных поглядаў літаратуразнаўцы Міхася Ларчанкі і шкоднай аповесьці Рамана Сабаленкі “Дабрасельцы”. Старое змагалася з новым, але ў цэлым ток у грамадзтве пайшоў, жыцьцё пачалося.

Сама сабою напрошваецца выснова, што без таго Хрушчоўскага дакладу і некалькіх гадоў адлігі мы ня мелі б сёньня ня толькі “Людзей на балоце”, але і ўвогуле літаратуры, пра якую б можна было казаць сур’ёзна – як пра эстэтычную зьяву. Гэта быў бы беларускі варыянт паўночнакарэйскай сагі ў вершах і прозе, цалкам прысьвечанай толькі аднаму герою, які зрабіў беларусаў шчасьлівымі. Аднойчы і назаўжды”.