Радыё Свабода. Вострая Брама

Гісторыя як вера

Беларуская гісторыя ў масавым уяўленьні выглядае ўсё больш няпэўна – як люстэрка ўсё больш няпэўнай сучаснасьці.

Анонс

У адрозьненьне ад палякаў ці расейцаў, у якіх адносіны да ўласнай гісторыі зводзяцца да пытаньняў віктарыны: “ведаю – ня ведаю”, у беларусаў уласная мінуўшчына – гэта пытаньне веры або няверы.

Асаблівасьці беларускай гісторыі -- у новай перадачы “Вострая Брама”.

Дайце мне кропку апоры і я перакулю сьвет, -- гэтыя Архімэдавы словы найлепшым чынам апісваюць кардынальныя перамены ў грамадзкім жыцьці краіны, усенародны ўздым і зьмену аўтарытарнага ладу на дэмакратычны, паварот ад савецкае мінуўшчыны да заўтрашняга незалежнага існаваньня. Дайце мне кропку апоры... 

МУЗ

Пытаньне ўсенароднага ўздыму і перамен у Беларусі – гэта пытаньне веры. Бо напраўду ня могуць аб’яднаць народ і прымусіць яго выйсьці на пляц ані грошы, ані Эўропа, ані Масква. Воля лідэра значыць шмат, але таксама ня ўсё. Мусіць настаць агульны для ўсіх момант ісьціны, калі адзіным для ўсіх стане жаданьне ўбачыць пэрспэктыву. Немагчыма бясконца жыць толькі гэтым днём.

Менавіта агульная вера ляжыць у падмурку ўсеагульнага ўздыму. Прычым тут гаворка не пра рэлігію, а пра адзінства веры ў тое, што нас яднае.

Выйсьці на пляц, радавацца адзін адному, а ўрэшце стаяць да канца – гэта занадта глыбокія пачуцьці і матывацыі, каб іх можна было растлумачыць толькі тым, што гэты кіраўнік надакучыў і мы хочам іншага. 

МУЗ

Беларусы як нацыя шмат чаго страцілі за мінулыя дзесяць гадоў. Але сярод такіх бачных стратаў, як дзяржаўная дэ-факта мова, як беларуская школа або нацыянальная сымболіка, былі і нябачныя, таму пра іх асабліва і не гаварылі. Найперш я маю на ўвазе – гістарычную сьвядомасьць нацыі. Пятнаццаць гадоў таму пра гэта пісалі і казалі бадай што ўсе і ўсім было зразумела, што гэта такое. Сёньня пра гістарычную сьвядомасьць нацыі на грамадзкім узроўні не гаворыць ніхто. Тым больш, не раскрываюць сам панятак – што гэта такое. І не таму, што яно стала неактуальным, а таму, што разам са стратай гэтай самай гістарычнай сьвядомасьці было страчана і разуменьне таго, навошта яна трэба. Між тым, гаворачы пра адзінства веры ў тое, што нас яднае – гэта значыць, пра тое, што можа вывесьці беларусаў на пляц – я меў на ўвазе якраз яе – гістарычную сьвядомасьць, бо менавіта зь яе і бярэцца тая агульнасьць веры і жаданьня стаяць да канца.

Дайце нам кропку апоры...

МУЗ

Пісьменьнік Уладзімер Арлоў называе гістарычную сьведамасьць галоўным складнікам сьведамасьці нацыянальнай. Гісторык Валянцін Грыцкевіч кажа, што гэта -- гістарычныя веды, прасякнутыя каштоўнаснымі элемэнтамі. А гісторык Генадзь Сагановіч называе гістарычную сьведамасьць галоўнай прыкметай этнасу. Нарэшце, нямецкі гісторык Тэадор Шнайдэр, чый артыкул так і называецца “Гістарычная сьведамасьць і палітыка” перводзіць гаворку у плоскасьць нашай сёньняшняй размовы. Цытую: 

“Наша трывога — за будучыню. Існуе такая рэч, як палітычная дзейнасьць на падмурку гістарычнай сьвядомасьці, але існуе таксама такая рэч, як палітычная дзейнасьць для гістарычнай сьвядомасьці. Выкананьне гэтай задачы ляжыць на ўсіх, хто мае пачуцьцё адказнасці за ўмацаваньне гонару і годнасьці існаваньня чалавецтва ў будучыні”. 

Словам, у нашым сёньняшнім прадчуваньні пераменаў трэба бачыць ужо не спадзеў на цуд, а канкрэтны плян. А менавіта – вяртаньне гістарычнай сьвядомасьці нацыі. Ні тыя, хто “за” Лукашэнку, ні тыя, хто “супраць”, ні сам Лукашэнка ня здолеюць уцямна сказаць – дзе мы ўсе знаходзімся і хто мы ўсе такія ў гістарычнай пэрспэктыве, што нас як нацыю яднае. Натуральна, сытуацыя гэтая штучна створана аўтарытарным рэжымам і дазваляе яму трымацца за ўладу. Але гэта таксама і аб’ектыўная асаблівасьць сёньняшняй беларускай гісторыі. Няма другога пункту праекцыі. Таму гісторыя не ўспрымаецца як гісторыя.

Вострая Брама

Слухаю спрэчку двух журналістаў пра ролю Беларускай Майстроўні ў гісторыі краіны. Тое, што з гэтай студэнцкай суполкі ў застойным БССРаўскім Менску чвэрць стагодзьдзя таму пачаўся легальны адраджэнскі рух – ясна. Майстроўня была першай і стала адпраўным пунктам для пазьнейшае “Талакі”, пасьля БНФ, для падобных суполак у іншых гарадах краіны. Але што з таго? Самога гэтага першародзтва недастаткова, каб гаварыць пра – ролю ў гісторыі. Чаго дамаглася Майстроўня? Які ўнесла ўклад? Што зьмяніла?

Яна, бясспрэчна, пашырылася як імпульс, падобных да Майстроўні стала шмат па ўсёй Беларусі, але і мэты перад імі засталіся тыя самыя, недасягнутыя. А гэта значыць, што не ўспрымаецца Майстроўня як гісторыя.

МУЗ

Рэч ня ў тым, што мінула няшмат часу. Да прыкладу, віленскія падзеі 15-гадовае даўніны, пра якія ў “Вострай Браме” ішла гаворка месяц таму, як гісторыя ўспрымаюцца, а Майстроўня – не. Яе аналягі ў суседніх краінах даўно запакаваныя ў кнігі мэмуараў, энцыкляпэдычныя дэфініцыі, дакумэнтальныя фільмы.

Успрыманьне гісторыі -- гэта індыкатар таго стану, у якім жыве грамадзтва. Віленскія падзеі зьмянілі Літву, якая пасьля іх стала зусім іншай краінай, а ўсё, што ім папярэднічала, стала гісторыяй. А высілкі майстроўцаў, якія перарасьлі ў цэлы рух, пакуль што свае мэты не дасягнулі. Яны ня талі гісторыяй, значыць, Беларусь працягвае жыць у антуражы савецкіх парадкаў і прапаганды. Няхай сабе замест дарагой камуністычнай партыі ва ўсіх дасягненьнях маячыць постаць дарагога прэзыдэнта, сутнасна гэта ўсё тая ж БССР, у якой сёньня ствараюцца новыя майстроўні, з тымі самымі мэтамі і з тым самым неафіцыйным статусам у грамадзтве і з тым самым апазыцыйным адценьнем, якое праглядаецца ў беларускай песьні і ў беларускай мове ўдзельнікаў. 

Паспалітае ўспрыманьне гісторыі – гэта праекцыя сёньняшняга жыцьця на ўчорашняе. Нехта скажа, што за саветамі жылося лепей, бо была лепшая апека з боку дзяржавы. А нехта скажа, што жылося горш, бо нельга было свабодна выказаць сваю думку. У кожным выпадку прысутнічаюць два пункты праекцыі – сёньня і ўчора. А калі аднаго з пунктаў няма, дык і праекцыі няма. Нехта па-ранейшаму цешыцца апекай з боку дзяржавы, а нехта наракае на адсутнасьць свабоды слова.

МУЗ

Сёньня ў масавай сьвядомасьці беларусаў няма гэтай праекцыі, а гэта значыць, што нічога і не адбылося за гэтыя чвэрць стагодзьдзя ў нашым жыцьці, нічога істотнага, што датычыла б усіх нас. Нейкія зьмены былі пазначыліся, але не разьвіліся. Таму падзеі 25-гадовае даўніны і ня сталі ў нашай агульнай сьвядомасьці гісторыяй. 

Дзяржаўная прапаганда ўсімі сіламі падтрымвае гэтае адчуваньне часу, які спыніўся за Брэжневым ці яшчэ нават за Сталіным. Посьпехі беларускай эканомікі дасягаюцца пры братэрскай дапамозе Расеі, а прошукі шпіёнаў і іх мясцовых падбрэхічаў інсьпіруюцца з Захаду, які, натуральна, загнівае.

МУЗ

Наша адчуваньне гісторыі – абстрактнае, бо базуецца не на вехах гістарычнага шляху нашай нацыі і краіны, а на прыватных зьменах прыватнага жыцьця, на шляху кожнага ад маленства да старасьці, а таксама на той гістарычнай праекцыі, якую стварылі іншыя народы і краіны.

Мы сапраўды ўспрымаем падзеі, зьвязаныя з ГУЛАГам альбо 2-й сусьветнай вайной альбо з распадам СССР як гісторыю, але як гісторыю абстрактную, бо яны сталі гісторыяй, але ня тут, ня ў нас. Гэта недзе іх ужо “прайшлі” і “праехалі”, далі ім ацэнкі і, самае галоўнае, адарваліся ад іх, дыстанцыяваліся, сталі іншымі. Тым часам, мы карыстаемся гэтымі чужымі здабыткамі, ня маючы пры тым на ўвазе канкрэтыкі сваёй нацыянальнай прыналежнасьці да тых зьяваў і падзеяў. ГУЛАГ для нас – гэта Сібір, Беламорканал, Лубянка… Нашы ўласныя Курапаты нехта з усіх сілаў стрымлівае ад таго, каб яны сталі нарэшце ў масавай сьвядомасьці кропкай апоры, пунктам праекцыі, гісторыяй. Мала хто ведае, што нашы родныя прадпрыемствы, вось той жа Менскі аўтазавод, уваходзілі ў сыстэму ГУЛАГу і бачылі ніяк ня меншыя чалавечыя трагедыі, чым згаданы Беламорканал.

МУЗ

Але вось сустрэўся мне ў мэмуарах былога сталінскага палітвязьня гэты наш аўтазавод, і адчуваньне гісторыі кудасьці раптам прапала. Там у яго страшны расповед, як з рыштаваньняў упала бэтонамяшалка і забіла сабою некалькіх зэчак, а ў мяне ў душы – замяшаньне. Ведаеце, што прапала? Дзіўна сказаць, прапаў давер. Там, дзе пра Краснаярскі край – веру, а дзе пра Менскі аўтазавод – нешта ня клеіцца. 

“Ды ня можа такога быць! – нібы ўторыць мне абураны вэтэран. – Ніхто ў нас нікога незаконна не расстрэльваў! Гэта ўсё немцы. Нашы чэкісты-кагэбісты заўсёды былі разам з народам”. “Правільна, -- адказвае вэтэранам прэзыдэнт, -- мой бацька таксама заінуў на вайне”. Прэзыдэнт, нагадаю, з 54-га году.

МУЗ

Вайна, якая жорстка прайшлася па прыватным лёсе кожнай беларускай сям’і, у агульнай народнай сьвядомасьці таксама існуе як абстракцыя, яна таксама ня стала гісторыяй.

А што тады рабіць з кнігамі Адамовіча і Быкава? Ці вось зь фільмам Андрэя Кудзіненкі “Акупацыя. Містэрыі”? Там жа давер прысутнічае, усё клеіцца і замяшаньня няма. Але зьвярніце ўвагу – і Адамовіч, і Быкаў старанна ізаляваныя ад агульнай народнай сьвядомасьці, а Кудзіненкаў фільм папросту забаронены для распаўсюду ў Беларусі. Гэта як з ГУЛАГам на Менскім аўтазаводзе. Таму як і ГУЛАГ, другая сусьветная вайна для нас сваёй уласнай гісторыяй ня стала...

Не, ня так трэба сказаць. Мы, беларускае грамадзтва, ня сталі тым, адносна чаго вайна б стала нашай гісторыяй.

МУЗ

Напэўна, уся справа ў тым другім пункце праекцыі. Я прывёў праклад з літоўскімі падзеямі 15-гадовае даўніны, калі 300 тысяч няўзброеных людзей выйшлі супраць танкаў бараніць свабоду. Сёньня гэты дзень – 13 студзеня – у Літве афіцыйны Дзень абаронцаў незалежнасьці. Ён – у школьных падручніках і ў сьвядомасьці кожнага паспалітага літоўца, які ведае, што тады ён мог жыць пад лепшай апекай дзяржавы, але далёка ня ўсё, што хацеў, мог сказаць уголас. Цяпер давайце ўявім, што ў выніку нейкіх пэртурбацыяў у Літву вяртаюцца савецкія парадкі. Натуральна, Дзень абаронцаў незалежнасьці выкідаецца з календара, як у Беларусі быў выкінуты Дзень незалежнасьці 27 ліпеня, сама падзея выкрэсьліваецца з падручнікаў, як у нас былі выкрэсьленыя згадкі пра 25 сакавіка, казаць пра гэта ў дзяржаўных мэдыях забараняецца, а іншых мэдыяў папросту няма. У выніку з агульнай народнай сьвядомасьці прападае вось гэты пункт праекцыі і падзеі 15-гадовае даўніны перастаюць успрымацца як гісторыя.

І – адваротны варыянт. У Беларусь вяртаецца свабода слова, а ў падручнікі і на тэлеэкраны вяртаецца праўда. Тады і Майстроўня, і мінулая вайна, і ГУЛАГ становяцца пунктамі праекцыі, пройдзенай гісторыяй. У нацыі зьяўляецца адчуваньне свайго ўласнага гістарычнага шляху.

МУЗ

Якая-небудзь гістарычная падзея, зьява альбо постаць можа ўспрымацца народам як вяха на гістарычным шляху, пасьля – перастаць успрымацца, пасьля – зноў. Усё залежыць, натуральна, не ад падзеі, зьявы ці постаці, а ад нас, ад таго стану, у якім у дадзены момант знаходзіцца грамадзтва.

Згадаем Кастуся Каліноўскага. Гадоў дваццаць пяць таму ён успрымаўся як нацыянальны герой Беларусі. Гадоў пятнаццаць назад – як нацыянальны герой нумар адзін, нават орэн Каліноўскага зьявіўся сярод дзяржаўных узнагародаў. Сёньня ордэн ліквідаваны і пастаўленая задача Каліноўскага забыць. Але ці можа народ сілай дэкрэту мажнаўладцы забыць свайго нацыянальнага героя? Вядома ж не. Мы толькі зноў страчваем яго ў сучаснасьці, губляем другі пункт праекцыі, а значыць зноў апынаемся зь ім разам у адным часе. І словы Каліноўскага, сказаныя ім 150 гадоў таму, зноў будуць гучаць з абсалютнай актуальнасьцю так і не дасягнутай мэты.

Карціна ўвогуле добра знаёмая. У тэлевізары ўсё больш настойліва сыходзяць з канвэеру Белазы і чэкісты-кагэбісты ўсё спрытней выкрываюць замежных шпіўнаў, а дапытівыя маладзёны ўсё з большым імпэтам перадаюць адзін адному палымяныя словы Каліноўскага, якія так уражваюць сваёй праўдай, што у выніку прыводзяць да ўзьнікненьня новых майстроўняў.

Гістарычная сьведамасьць, як і чвэрць стагодзьдзя таму, сыходзіць у падпольле. А паколькі яна мае свой закон захаваньня энэргіі, дык чым больш рашуча яе з публічнага поля выгнятаюць, тым больш моцна яна ўрэшце здэтануе. 25 гадоў таму яна выплеснулася масавым захапленьнем гісторыяй. Кніжны бум у Беларусі праходзіў тады пад знакам гістарычных раманаў Караткевіча. Те, што сёньня нішто не абяцае кніжнага буму, зусім ня значыць, што жаданьне ўбачыць пэрспэктыву ў людзей меншае. Бадай, наадварот. Яно большае і таму рана ці позна знойдзе сабе больш эфэктыўны выхад. 

Напрыклад, тыя мірныя рэвалюцыі, што адбыліся на постсавецкай прасторы – гэта выплеск той самай энэргіі, што і масавае захапленьне гісторыяй чвэрць стагодзьдзя таму. Празь які бум гэтая прыгнечаная энэргія гістарычнай сьвядомасьці выплесьнецца ў сёньняшняй Беларусі? -- пытаньне часу. 

Напэўна, вы заўважылі, што ў сёньняшняй перадачы такія абстрактныя быццам зьявы як гістарычная сьведамасьць, праўда, вера гучаць як сынонімы. Сапраўды, адчуваньне гістарычнае пэрспэктывы і праўда пра саміх сябе, а ў выніку і давер да гістарычных фактаў, -- гэта ў разуменьні цэлага грамадзтва паняткі блізказначныя. Мы не давяраем таму, што ня стала гісторыяй, тым часам, афіцыйныя прапагандысты ствараюць для беларусаў фантомную, прыдуманую гістарычную сьведамасьць, прывязваючы яе да тых абстрактных для нас паняткаў, якія сапраўды сталі гісторыяй у суседняй Расеі, але для нас, беларусаў, застаўцца неапісанымі і незразумелымі. Як лінія Сталіна – гераічная абарона, якой на нашай зямлі не было ў сапраўднасьці. Як Фэлікс Дзяржынскі – наш зямляк і прыклад для нашых сучасных чэкістаў. Ці як Анастасія Слуцкая, гістарычная даставернасьць якой трымаецца хіба што на пэрсоне занятага ў гэтым фільме маскоўскага стрыптызёра, пра якога мы ледзь не штодня чытаем у газэтах адміністрацыі прэзыдэнта. Як тут не паверыць – у Сталіна, Дзяржынскага і Анастасію. Праўда, не ў нашым беларускім гістарычным кантэксьце, якога яшчэ няма.

Калі ж казаць пра нашых уласных пэрсанажаў, дык іх імёны сьціраюцца з назваў цэнтральных вуліц, як гэта адбылося са Скарынам і Машэравым. Іх таксама, як і Каліноўскага, паступова належыць забыць, бо веліч іх геройства або здрады зразумелая толькі ў беларускім кантэксьце, альбо незразумелая наогул. Яны, яшчэ ўчора сымбалі нашага гістарычнага шляху і нашае веры – адпаведна ў беларушчыну і камунізм – перастаюць увасабляць нашу веру, а мы, беларусы, у выніку перастаем давяраць адзін адному. 

Адсутнасьць гістарычнае пэрспэктывы нагадвае стаяньне на адной назе. Такая пастава цэлага народа, вядома, выгадная кіраўніку, які ўсю ўладу ў краіне зьвёў да сваёй пэрсоны. Але рана ці позна народ пачынае ўсьведамляць нязручнасьць і карыкатурнасьць свайго становішча – на адной назе – і тады на зьмену чаканьню цуда прыходзіць прага перамен. Як казаў Архімед, дайце мне кропку апоры і я перакулю сьвет.