Радыё Свабода. Вострая Брама. У цыклі памятных адрасоў культуры сёньня – расповед пра ўкраінскую вёску Лесавічы, у якой настаўнічаў Уладзімер Караткевіч.

26 лістапада Ўладзімеру Караткевічу споўніцца 75 гадоў. А мы ў “Вострай Браме”, у сэрыі забытых адрасоў культуры найчасьцей згадвалі менавіта ягонае імя і ягоныя мясьціны. І сама гэтая сэрыя пачалася калісьці з пад’езда старых каваераў, апісанага ў рамане “Чорны замак Альшанскі”. Пасьля былі рэальныя менскія кватры Караткевіча і дом у Рагачове. Прычым тэма падаецца невычэрпнай. Хадзіць па сьлядах Караткевіча цікава і можа быць цікавей, чым па сьлядах каго-небудзь іншага. Наведваліся мы і да іншых, і там найчасьцей дастаткова было аднаго адрасу, каб распавесьці пра ўсё, вычарпаць тэму. А тут... Гаворка зусім не пра асабістыя прыхільнасьці, а пра само ўнікальнае жыцьцё нашага героя, складзенае зь бясконцае чарады эпізодаў, больш падобных да літаратурнага дзейства, чым да звычайнага быцьця. Няма ў прыродзе такой Караткевічавай мясьціны, пра якую можна было б сказаць, што ён тут жыў сабе і жыў, кніжкі пісаў. І сёньня, праз 20 гадоў пасьля ягонае сьмеруці сучасьнікі абавязкова згадаюць масу гісторыяў, ці то пра дняпроўскую тапеліцу, ці пра крымскі рубель, схаваны ў плаўкі, ці пра экспромты ў менскім “Мутным воку”

Украінская вёска Лесавічы, у якой Караткевіч настаўнічаў і зь якой, паводле паданьня, вярнуўся сьвядомым беларусам, даўно была запаветнаю мэтай сталага наведніка забытых арасоў культуры Зьмітра Бартосіка. І вось сёлетні юбілей пісьменьніка падаўся нам дастатковай нагодай, каб нарэшце выправіцца ў няблізкі шлях.

Бартосік

Сёньня дзіўна гэта ўсьведамляць. Але, калі б не вучоба і праца Ўладзіміра Караткевіча ва Ўкраіне, мы маглі б ня мець такога пісьменьніка. Прынамсі так сьцьвярджаюць ягоныя сябры юнацтва. У 1949-м годзе ў Кіеўскі Ўнівэрсытэт паступае хлопец з Воршы. Малады савецкі чалавек, які піша расейскія вершы пра любоў. Па сканчэньні Ўнівэрсытэта хлопец па разьмеркаваньні едзе ў вёску Лесавічы. Два гады выкладае там расейскую мову і літаратуру. І ў 1956-м вяртаецца адтуль зусім іншым чалавекам і творцам. Вось што пісаў пра тыя гады сам пісьменьнік у біяграфічным нарысе “Дарога, якую прайшоў”.

Пасля заканчэння універсітэта я здаў кандыдацкі мінімум і пачаў быў пісаць дысертацыю пра паўстанне 1863 г. ва ўсходнеславянскіх і польскай літаратурах, але прыйшлі іншыя інтарэсы: з'явілася задумка аб рамане на тую самую тэму. Да рэалізацыі яе, праўда, я прыступіў толькі праз дванаццаць год. Над гэтым раманам - "Каласы пад сярпом тваім" - працую і зараз. 
А тады я проста сабраўся і паехаў настаўнікам у глухую вёску Лесавічы, што ля Тарашчы. Працаваў там два гады. І, нягледзячы на ўсё, удзячны і вёсцы і універсітэту. Удзячны многім сумленным хлопцам, кнігам, пошукам. (...) І яшчэ за адну рэч я ўдзячны тым гадам. Здалёку я асабліва палюбіў Беларусь і яе людзей. Яна ўяўлялася мне тады па незямному прыўкраснай. Уся зялёная, вільготная, з азёрамі, з народам, з ягонай пявучай і звонкай мовай, з легендамі і палямі, курганамі і рэкамі. 
Напісаў я за дзевяць год - горы. Нават трагедыю белым вершам, жахліва тр-рагічную. Але друкавацца і не думаў. У канцы першага года маёй настаўніцкай работы адбылося, аднак, нечаканае. Мінскі сябра папрасіў мяне даслаць яму вершы, пачытаць. Я даслаў, як бывала і раней. А ён панёс іх у часопіс "Полымя". 
І раптам улетку 1955 года я атрымаў нумар часопіса са сваім вершам "Машэка". Гэта пераламіла мой лёс.

Я ехаў ва Ўкраіну зь лёгкім хваляваньнем. Усё ж прайшло пяцьдзясят гадоў з тае пары. Ці захавалася тая школа? Ці памятае хто ў Лесавічах таго настаўніка расейскай мовы? Ці жывыя ячшэ ягоныя калегі? 

Дзеля падстрахоўкі перад паездкай затэлефанаваў паэту і народнаму дэпутату Ўкраіны Дмытру Павлычку. І прозьвішча «Караткевіч» прагучала, як сваеасаблівы код. Ня ведаю, клькі б я дабіраўся да той няблізкай вёскі каля мястэчка Тарашча, калі б не спадар Павлычко. Пан Дмытро сустрэў мяне на вакзале і прадставіў сваё службовае аўто на ўвесь дзень. Бо госьць зь Беларусі прыехаў да самога Караткевіча. Так што ў Лесавічы я ехаў ледзь не з урадавай мігалкай. І ледзь не на кожным кілямэтры таго шляху адчуваў самую белую зайздрасьць. Ні ў Літве, ні ў Польшчы, чамусьці, гэтая зайздрасьць не ўапаноўвае так, як ва Ўкраіне. Нашай савецкай і славянскай суседцы. Такой, здавалася яшчэ гадоў дзесяць назад, падобнай па моўнай праблеме. І такой непазнавальнай сёньня. Такое адчуваньне, што ўкраінцы з радасьцю забыліся на савок і проста ўпіваюцца гэтым забыцьцём. Так, спадары, я ізноў пра мову. Якую чуеш і ад афіцэра-даішніка, і ад прадавачкі ў сталічнай краме, і ад афіцыянткі ў прыдарожнай кавярні. Пра мову рэклямных шчытоў і ўсялякіх шыльдаў можна ня згадваць. Украіна, на вачах,становіцца той самай заграніцай «дзе ўсе не па-рускі». Гэта значыць, не па-савецку. Ня толькі ў мове, але і ў сэрвісе.

МУЗ

Вёска Лесавічы нічым не нагадвае Беларусь. Бо разьмешчана яна не на пагорках, а на, па-беларускіх мерках, сапраўдных гарах. Сярод маляўнічых лясоў. Вуліцы вельмі пакручастыя. Нідзе я не заўважыў і знаку якой неахайнасьці ці бязладзьдзя. Над Лесавічамі пануе клясычны ўкраінскі спакой. Сярод акуратных белых хатак трапляюцца з размахам і густам пабудаваныя асабнякі. Але школа, на маё шчасьце, засталая такой самаю, як і пры Каракевічу. Драўляная, аднапавярховая, пафарбаваная ў карычневы колер, яна стаіць ужо сто гадоў. Высокія столі, вялізныя вокны. Старыя школьныя будынкі па мне значна цяплейшыя і утульнйшыя. Іх можна параўнаць з намоленымі храмыамі. Асаліва, калі ўявіць, што каля той шафы сядзеў твой бацька. А вунь той краявід з вакна любіла твая бабця. У гэтым калідоры я лёгка ўяўляю сабе маладога Караткевіча. Настаўнікі мне падказалі, дзе жыве Сяргей Пракопавіч Лешчанка, старэйшы калега беларускага пісьменьніка. 87-гадовы стары сустрэў мяне, як доўгачаканага госьця.

Сэргій Лэшчэнко

Разьвітаўшыся са старым я выправіўся на пошукі Караткевічавых вучняў. І ўжо было адчаяўся іх знайсьці, парадкам запыхаўшыся на Лесавіцкіх гарах. Але адной бабці прозьвішча Караткевіч падалося знаёмым.  Прычым асацыяцыі, мяркуючы па яе вачах, усплывалі самыя цёплыя. Дзякуй Богу, у яе гасьцявала дачка з Кіева. Надзія.  

Надзія і Антаніна

Дом нумар 48 на вуліцы Перамогі -- тыповая ўкраінская хата, атынкаваная бэллю. Вялікі двор, за якім ідзе круты спуск да рачулкі. За якою іншая гара. Колькі ня езджу па забытых нашых адрасах, кожнага разу мне з большай моцай здаецца, што сьцены, якія давалі цяпло паэтам – зусім ня  мёртвая матэрыя. Яны містычна асаблівыя. І энэргіяй тых, хто тут тварыў і марыў, нікуды ня зьнікла. Як і краявіды. Ці не таму, так ня проста павярнуцца сьпіной, сесьці ў машыну, кінуць апошні позірк на Лесавічы і ўзяць курс дадому.   

Вострая Брама

Што яшчэ мы можам даведацца пра Лесавічы? Напрыклад, тое, што археолягі знайшлі ў ёй скіфскія паселішчы; што да рэвалюцыі ў гэтай вёсцы – як на беларускія меркі – у мястэчку – жыло чатыры з паловай тысячы чалавек; калісьці ў Лесавічах была драўляная царква з унікальнымі росьпісамі, а пяць гадоў таму тут пабудавалі новую. Тая старая зьнікла, напэўна, у часы панаваньня ваяўнічых бязбожнікаў, у 30-я гады мінулага стагодзьдзя. Той пэрыяд для Ўкраіны страшны быў перадусім галадаморам. Аднак Лесавічы гэтая бяда амаль што абмінула. Калі навокал ад голаду выміралі цэлыя паселішчы, тут гэтага не было. Са словаў сьведкі «гэта было выклікана тым, што раённы начальнік заплюшчваў вочы на тое, што людз ня ўсе харчы здалі нарыхтоўшчыкам». Сьведка паведамляе, шо таго начальніка потым расстралялі, але робіць выснову, што, аказваецца і суб'ектыўны фактар у сталінскія часы мог вырашаць многае.

МУЗ

Пра сваё бытнаваньне ў Лесавічах Уладзімер Караткевіч пісаў да свайго сябра Юрыя Гальперына. Вось некалькі цытатаў, якія дапоўняць карціну:

«Ніяк ня меў магчымасьці сесьці за адказ. Атакавалі мяне з усіх бакоў па справах, і справы гэтыя зь ліку так званых дзіцячых радасьцяў: елачка, выступленьнейка мастацкай самадзейнасьці, насьценгазэтачка зь Дзедзікам Марозікам у цэнтры. А дзетачкі (мае падапечныя дзесяціклясьнікі), цэлы сажань у плячах, падбародзьдзе накшталт шчоткі, а голас такі, што будзь у маі Лесавічах вярблюды, дык яны б разьбягаліся хто куды.

МУЗ

А на беларускае аддзяленьне я ня мог патрапіць вось чаму. Я паехаў у Кіеў, які ведаў, чалавекам амаль абыякавым да радзімы, меркаваў, што такі гібрыд, як беларус, што выкладае расейскую літаратуру на Ўкраіне – рэч алкам натуральная. Мы наогул дзіўны народ: цэнім радзіму, толькі калі пазбаўленыя яе... А патрапіўшы ў Кіеў, я раптам зразумеў, якую зрабіў памылку. Вось тут і пачалося абы што. Пачаў шалець, але сысьці ўжо было цяжка, фактычна немагчыма. Вось і кісну ў Лесавічах, вучу двухмэтровых «дзяцей» ня блытаць Льва і Аляксея Талстых, а яны мне ў адказ выдаюць такія пэрлы:

«Аляксандар Максімавіч Горкі».

«Каўказкі палоньнік ніяк ня мог расьпілаваць ланцугі. Тады чаркешанка прынесла яму пялёнкі і ён уцёк».

«Творы Леніна выхоўваюць моладзь у духу нацыянальнага інтэрнацыяналізму».

І гэта пішуць васьміклясьнікі і дзясяціклясьнікі, безь пяці хвілін будучыя студэнты. Страшна думаць. Што зь іх можна зрабіць за год? Ня ведаю. Думаю адсюль вырвацца. Хоць да чорта на рогі, абы адсюль...

МУЗ

Пасланьне Ваша атрымаў сёньня раніцай, але адказ затрымаў да ночы, бо незадоўга пачаў складаць ліст вядомаму табе Максіму Рыльскаму (ён – дырэктар Інстытуту этнаграфіі і фальклёру), а ліст гэты складаць было нялёгка, бо ён быў з дадаткам ста загадак, запісаным мною ў багалюбімым (у арыгінале – богоспасаемом) сяле Лесавічы. Затое цяпер сяджу і пішу. У каморцы маёй міргае перажытак капіталізму – газавая лямпа, за вакном "Ой за лісом за пролісом золота діжа сходіть" (месяц). Усё насельніцтва хаты сыйшло, часткова ў кіно, а я не пайшоў, бо ідзе наймярзотнейшая карціна, якую ўжо бачыў у Кіеве, называецца «Зоркі на крылах». Сто б чартоў у пячонкі такім кінарэжысрам і сцэнарыстам, якія лепяць падобнае, каб ім на язык села столькі скулаў, колькі дзірачак у той мацы, што выпеклі габрэі ўсяго сьвету ад дзён зыходу да леташняй пасхі, каб у іх выпалі ўсе зубы і застаўся адзін для зубнога болю. Жыцьцё-быцьцё найсумнейшае, нягледзячы на скрайнюю заняасьць.

МУЗ

Характэрная асаблівасьць Караткевічавых адрасоў у тым, што, гаворачы пра падзеі паўвекавое даўнасьці, не адчуваеш налёту архіўнасьці на колішніх словах і эмоцыях. Тлумачэньне гэтаму простае – паэт жыў як пісаў, а вершы Караткевіча ўжо прайшлі выпрабаваньне часам і выглядаюць, можа быць, нават больш прывабнымі, чым 50 гадоў таму. Пра гэта сьведчыць хоць бы і тое, што іх сёньня сьпяваюць, чаго пры жыцьці аўтара не было. Вось і нядаўняя песьня гурта «Уліс» пад назваю «Ўстану ранкам» ствараная на словы, якія Караткевіч напісаў яшчэ тады і там, у Лесавічах.

ПЕСЬНЯ

Украінская вёска Лесавічы памятае Ўладзімера Караткевіча, бо ён сваім побытам у ёй зрабіў зь яе факт культуры. Каб пераканацца ў гэтым, дастаткова ў інтэрнэтнай шукалцы набраць Лісовычы па-ўкраінску. Вы арымаеце адну згадку пра лесавіцкую дзяўчыну, якая заняла другое месца на конкурсе народных сьпеваў. Калі ж запытацца пра Лесавічы па-беларуску, спасылак будуць дзясяткі, прычым гэта спасылі трывалыя, калі ня вечныя – на энцыкляпэдыі і слоўнікі, на тэксты Янкі Брыля і, натуральна, Уладзімера Караткевіча. Дзякуючы апошняму, Лесавічы сталі ня толькі фактам беларускай культуры, а нават фактам беларускай мовы, на самым глыбокім узроўні пранікненьня. Маю на ўвазе прыклад са Слоўніка эпітэтаў беларускай мовы, дзе Лесавічамі апісваецца такі панятак як прыгажосьць. Цытую: «Сяла, прыгажэйшага за нашыя Лесавічы, па-мойму, няма на Украіне. Сады, белыя хаткі... І песні, песні такой дзівоснай прыгажосці, што шчыміць у сэрцы».