Радыё Свабода. Вострая Брама

Сярод чыньнікаў, якія замінаюць беларусам стаць паўнавартаснай нацыяй, вось ужо 80 гадоў першае месца належыць структуры са знакавай назвай – КГБ.

Гаворачы пра беларускую ідэю і нацыянальную сьвядомасьць беларусаў, мы непазьбежна сутыкаемся з такім фактарам уплыву на гэтыя зьявы, як КГБ. Прынамсі, у 20-м стагодзьдзі, калі гэтая служба бясьпекі была насамрэч службай палітычнага перасьледу грамадзян, менавіта яна спрычнілася да выкараненьня беларускай ідэі, вынішчаючы яе носьбітаў у 1930-50-я гады альбо высякаючы яе парасткі ў сьвядомасьці новых пакаленьняў у гады наступныя. Тысячы расстраляных і зьняволеных – ад акадэмікаў да настаўнікаў і сотні тысяч паламаных лёсаў, засакрэчаная ад беларусаў праўда пра ўласнае паходжаньне – вось у самых агульных рысах плён сутыкненьняў беларушчыны і КГБ у мінулым стагодзьдзі.

МУЗ

Пасьля сьмерці Сталіна і да самага канца СССР КГБ зьмяніў сваю тактыку ў дачыненьні да беларушчыны. Масава забіваць і высылаць перасталі. Пасьля папярэдняе сэлекцыі не было каго. Але стратэгія заставалася ранейшай – беларушчына для КГБ па-ранейшаму была на супрацьлеглым баку барыкад. І дастаткова было ў сваім бязмоўным асяродку вылучыцца раптам беларускай мовай, каб цябе адразу ўзялі “на карандаш” і альбо запрасілі на размову, альбо ў тваім асяродку, сярод тваіх знаёмцаў зьяўляўся той, з кім такую размову правялі, схіліўшы да сакрэтнага супрацоўніцтва. У тыя гады “таварыш маёр” штодзённа і нябачна прысутнічаў ва ўсіх нашых гутарках. 

МУЗ

Самы павярхоўны аналіз апошніх дзесяці гадоў існаваньня незалежнае Беларусі паказвае, што стратэгія дачыненьняў беларушчыны і КГБ не зьмянілася. Яны па-ранейшаму з розных бакоў барыкад. КГБ з гонарам сьвяткуе свой 80-гадовы юбілей, а беларушчына адчувае на сабе перасьлед з боку гэтае арганізацыі – тыя самыя выклікі на размову, ператрусы ў рэдакцыях, арышты. Прынцыповае адрозьненьне сёньняшняга КГБ ад спэцслужбаў іншых краін -- у тым, што ў нас гэтая арганізацыя ўвасабляе не нацыянальную бясьпеку, а нацыянальную небясьпеку. Функцыі, зьвязаныя з выжываньнем і разьвіцьцём беларускай нацыі, яе культурнай адметнасьці і мовы нясуць на сабе тыя, хто знаходзіцца пад пільным наглядам з боку КГБ. Ва ўсіх без выключэньня краінах-суседках Беларусі, як бадай, і ва ўсім астатнім сьвеце менавіта нацыянальная бясьпека зьяўляецца галоўным клопатам падобных структур.

МУЗ

Але, скажаце вы, КГБ – гэта толькі інструмэнт таго рэжыму, які кіруе ў краіне. І калі сёньняшні правіцель трымае курс на вымываньне беларушчыны зь Беларусі, на ператварэньне беларусаў у расейцаў “са знакам якасьці” і на далучэньне да суседняй дзяржавы, дык і палітыка КГБ, яго ворагі, -- адпаведныя. Бо кожны, хто ўжо толькі гаворыць па-беларуску, -- патэнцыйны праціўнік афіцыйнага курсу. І сам КГБ тут хутчэй ахвяра ненармальнай палітыкі, чым яе ініцыятар. Але што нам да тога, калі мы самі лічым сябе нармальнымі, нічым ня горшымі за іншыя нацыі, і калі на нашыя грошы падаткаплатнікаў існуе арганізацыя, якая ў кожным з нас, сьвядомых беларусаў, бачыць верагоднага злачынцу, і фармуе ў краіне грамадзкую атмасфэру, зусім не ў інтарэсах свабоднага волевыяўленьня асобы. Згадзіцеся, гэта ўжо ня проста інструмэнт, а самы сапраўдны ўдзельнік нашага агульнага жыцьця – страшны, калі ўлічыць ягоную 80-гадовую гісторыю, ягоную нябачнасьць, калі ўлічыць ягоны звышсакрэтны характар дзейнасьці, і ягоную гіпэртрафаваную сур’ёзнасьць на твары, калі ўлічыць думку барона Мунхаўзэна пра тое, што ўсе самыя вялікія глупствы на сьвеце робяцца менавіта з такім выразам на твары.

Вострая Брама

Своеасаблівай мэтафарай гэтай сытуацыі можа выглядаць прысутнасьць у інтэрнэце, дзе на афіцыйным сайце прэзыдэнта РБ няма беларускай мовы, а ёсьць толькі расейская і ангельскай, і дзе сайту КГБ няма наогул, а прэсавы прадстаўнік гэтай арганізацыі на пытаньне па-беларуску адказвае нязьменна па-расейску. Ужо гэтага дастаткова, каб зрабіць высновы пра тое, дзе ў сёньняшняй Беларусі знаходзіцца нацыянальная бясьпека. Вынікі такой дзейнасьці самым непасрэдным чынам уплываюць на грамадзкі клімат, на той самы славуты савецкі страх і перасьлед, які адчуваюць грамадзкі актыўныя грамадзяне. Прыклады я прывяду крыху пазьней, а цяпер – зрэз вулічнай думкі, які зрабіў для сёньняшняй перадачы калега Зьміцер Бартосік.

Бартосік

Каторы раз назіраю дзіўную мэтамарфозу, што адбываецца з нармальнымі, на першы погляд, людзьмі, што крочаць па цэнтральным праспэкце сталіцы. Прыветныя і дружалюбныя, яны з задавальненьнем падкажуць, якая гадзіна і падрабязна растлумачаць, як знайсьці патрэбную вуліцу. Але дастаткова дастаць мікрафон... Ад прыязнасьці не застаецца і сьледу. На зьмену ёй зьяўляюцца насьцярожаныя позіркі і памкненьне абысьці вас бокам, прабурчэўшы пад нос нешта кшталту “нетуўрэмя”. Быццам гэта не журналіст зь мікрафонам, а забулдыга з бутэлькай гідкага пітва чапляеца да прыстойных гараджан. 

Адкуль гэтая боязь мікрафона і гэтая непрыстойнасьць выказаць сваю ўласную думку? Ці не з часоў Машэрава і Панамарэнкі? І не ратуе краявід з рэклямаю Самсунга і Макдональдса, зь пярэстым натоўпам і вулічнымі кавярнямі, з заторамі мэрсаў і бумэраў. Быццам застаецца на сваім месцы праспэкт Сталіна зь вежачкай Цанавы, запалоханыя і закамплексаваныя савецкія людзі з аднаго боку, а з другога -- ты, амэрыканскі шпіён.

Ведаю, што ні ў Вільні, ні ў Кіеве, ні ў Маскве адчуць такога жывога подыху змрочных часін мне ня ўдасца. Там ужо шмат на што пасьпелі забыцца. Прынамсі, на тры чароўныя літары, якія яшчэ ня так даўно гучалі як сьмяротны прысуд альбо як шоргат пацука за сьценкай.  К. Г. Б.

Гэтым разам я ўдаў на твары самую найпрыязьнейшую ўсьмешку. З вачэй выпраменьваліся цяпло і ласка. І сваё пытаньне “Як вы ставіцеся да КГБ” задаваў з інтанацыяй, быццам гаворка ідзе не пра ўсёвіднае вока, а пра стан дзіцячых пляцовак. Паслухайце, што атрымалася. Дадам, што адказваў мне, у лепшым выпадку, кожны дзясяты. Для астатніх маё бяскрыўднае пытаньне гучала ня інакш, як для жыхароў сярэднявечнай Гішпаніі згадка пра сьвятую інквізіцыю. 

Галасы.

Напэўна, абсурдна гучала б гэтае пытаньне ў Амэрыцы. Як вы ставіцеся да ФБР? Ці нават у выбуховай Маскве. Сапраўды, як можна ставіцца да службы бясьпекі? Ды гэтаксама, як да мэдыцыны і транспарту. Але ў Беларусі карціна адказаў раскладаецца на самыя розныя, нават супрацьлеглыя думкі. І лінія разлому праходзіць не праз пакаленьні ці ўзросты. А праз нацыянальнасьць. Як да свайго абаронцы, здарова і разважна, да КГБ ставяцца тыя мае суразмоўцы, што ня маюць нацыянальнасьці. Але маюць дзяржаўную прыналежнасьць. КГБ, як і чырвона-зялёны сьцяг, як і партрэты Лукашэнкі, як і сэлектарныя нарады – гэта тое, што ўвасабляе высокага апекуна, які пра ўсіх дбае, за ўсімі сочыць і ўсё вырашае сам, вызваляючы нас ад непасільнага цяжару што б там ні было ў сваім жыцьці вырашаць самім. Іншая справа -- зь беларусамі. Для іх, чужых у сваім доме, іншамоўных у сваіх сем’ях, вечных белых варон сярод усеагульнай шэрасьці, КГБ ня можа не ўспрымацца як нешта ненармальнае і таму часовае. Яны выдатна разумеюць, што для КГБ менавіта яны -- першы галаўны боль. Менавіта ім першая ўвага зь яго боку. Яны, дзякуючы наяўнасьці нацыянальнага самаўсьведамленьня, ня ўпісваюцца ў сёньняшні беларускі дзень. І дзякуй Богу, што ня ўпісваюцца. Значыцца ёсьць надзея на заўтрашні. Абы чарговы раз КГБ не абышлося зь імі так, як тады... 

Вострая Брама

Зьяўленьне спачатку крымінальнага артыкула за абразу прэзыдэнта, пасьля першыя арышты і зьняволеньні паводле гэтага артыкулу і вось цяпер – перасьлед стваральнікаў сатырычных мультфільмаў з боку КГБ, -- усё гэта паказвае, чыю бясьпеку найперш забясьпечвае гэтая агнанізацыя. Не бясьпеку нацыі, пра што гаварылася раней, і нават не дзяржавы, межы якой могуць у любы момант зьнікнуць на карце іншай краіны. Велізарная арганізацыя ў агромністым палацы на цэнтральным праспэкце сталіцы на першым месцы мае спакой і бясьпеку аднаго асобна ўзятага чалавека – Лукашэнкі. Кажу гэта так, бо ўсім вядома, што яму будзе аддадзеная перавага і перад бясьпекай любога іншага чалавека, і перад выжываньнем нацыі, і перад захаваньнем дзяржаўнасьці. Можна было б махнуць рукой, як гэта робіць сярэднестатыстычны беларус, маўляў, бог зь імі, абы мяне не чапалі. 
Але праблема ў тым, што ня ўсе беларусы такія вось сярэднестатыстычныя. За паўстагодзьдзя пасьля сталінскай сэлекцыі вырасьлі пакаленьні, сярод якіх зноў шмат такіх, хто адчувае ўнутраную патрэбу і гаварыць па-беларуску і самім будаваць будучыню сваіх дзяцей – той заўтрашні сьвет, і ведаць, на якія патрэбы дзяржава вылічвае падаткі зь іхных заробкаў. Тыя, хто стагодзьдзямі фармаваў і фармуе маральную большасьць беларускае нацыі. Дык вось ужо сёньня, дзякуючы ў тым ліку і КГБ, многія зь іх часьцяком пачуваюцца ва ўласнай краіне ізгоямі.

МУЗ

Мой знаёмы бізнэсовец і краязнаўца з Мазыра папрасіў зьняць з сайту Радыё Свабоды ягонае колішняе інтэрвію. Навошта? Добрае інтэрвію, у якім чалавек гаворыць ухвальныя словы любові да свайго краю. І больш нічога. Ніякай палітыкі. Аказваецца, у Менск на бізнэсоўца напісалі данос за ягоную краязнаўчую, чытай па сёньняшніх мерках, нацыяналістычную ці там бээнэфаўскую актыўнасьць, і цяпер начальства пагражае закрыць ягоны бізнэс. А адзіная “матэрыяльная” нагода для гэтага, адзіны доказ “злачынства” – ягонае інтэрвію варожай радыёстанцыі. Ня важна, пра што. Ані нацыяналістам, ані бээнэфаўцам ён ніколі ня быў. Але сёньня, вы ж ведаеце, дастаткова гаварыць па-беларуску ці зьбіраць памяткі мінуўшчыны, каб стаць тым, каму “больш за ўсіх трэба” і справакаваць данос. Схема абсалютна сталінская. Краязнаўства – данос – КГБ – рэпрэсія. Краязнаўцаў тады расстрэльвалі першых. А таму -- не высоўвайся. Далей, калі пачнеш пратэставаць, застанесься беспрацоўным, можаш апынуцца ў вар’ятні, сесьці за абразу правіцеля. Хіба што-небудзь зьмянілася ў гэтай схеме?

МУЗ

Просьба знаёмага бізнэсоўца паставіла нас перад праблемай – вечнай, як гэты сьвет. Ці можна рабіць саступкі хлусьні? І ці могуць такія саступкі выратаваць? Ня сёньня, дык заўтра. Калі ты саступіў злу, у цябе два шляхі, альбо саступаць далей, пакуль не аддасіся яму ўвесь цалкам, альбо саступіўшы сёньня, усё ж такі не саступіць заўтра і тады ўсё адно страціць бізнэс, згубіць працу, трапіць у вар’ятню альбо на хімію. Існуе вялікая спакуса, што раптам сытуацыя зьменіцца, як гэта было ў 1991-м. Але гісторыя паказвае, што нічога не зьмяняецца, пакуль нічога не зьмяняецца ў нас саміх. І справа, можа быць, нават не ў Лукашэнку, а ў тым, што КГБ застаецца КГБ і ўрачыста сьвяткуе свой 80-гадовы юбілей.

Тое інтэрвію знаёмага бізнэсоўца з сайту мы зьнялі, але прыкрае адчуваньне засталося. А менавіта адчуваньне самападману, бо ўсе цудоўна разумеюць, што чалавеку мы гэтым не дапамаглі і што ўсё адно яму давядзецца выбіраць паміж краязнаўствам і бізнэсам. Ня сёньня, дык заўтра.

МУЗ

Нашы дэмакратычныя арганізацыі, які працуюць у паўпадпольлі, часьцяком крыўдуюць на прэсу, маўляў, мы выбралі месца для сходаў, газэта пра гэта напісала і ў нас назаўтра адабралі памяшканьне. Ключавыя словы – газэта напісала. Газэта нашкодзіла тым, што напісала праўду. Казаць або пісаць праўду зноў становіцца шкодна. Журналіст павінен працаваць з аглядкай. 
Людзі ў інтэрвію просяць не называць іхных прозьвішчаў. Яны не супрацоўнікі спэцслужбаў і не чыноўнікі адміністрацыі. Яны не гавораць пра сакрэты… Яны кажуць пра прыгажосьць роднай зямлі, але ў гэтым і ёсьць самы вялікі сакрэт. А раптам пачуюць іншыя і закахаюцца ў сваю Беларусь і яе мову, і не захочуць сьледаваць вызначаным курсам на зьнікненьне нацыі.

МУЗ

Гісторык Генадзь Сагановіч распавядаў мне, што калі дырэктар Інстытуту гісторыі Каваленя выганяў яго з працы, дык асноўнай нагодай назваў публікацыю ў НН пра тое, што Сагановіч, замест таго, каб сядзець у інстытуцкім кабінэце, адправіўся ў вандроўку на Палесьсе. Некаторыя нават вырашылі, што гэта Наша Ніва спрычынілася да выгнаньня Сагановіча. Хоць кожны больш-менш дасьведчаны чалавек ведае, што прафэсійны гісторык ня можа сядзець у кабінэце – яго праца ў экспэдыцыях, у архівах і вандроўках. Інакш толку ад яго няма. Але і тут мы балансуем на мяжы саступак хлусьні. Газэта напісала пра тое, што адзін зь вядучых беларускіх гісторыкаў выправіўся ў экспэдыцыю, а гэта аказалася ледзьве не дзяржаўнай тайнай. Хоць насамрэч усе ведаюць, што выгнаньне Сагановіча за ягоныя погляды ў сёньняшнім Інстытуце гісторыяй было справай вырашанай задоўга да ягонай вандроўкі. 

МУЗ

Прысутнасьць у нашым жыцьці ультразасакрэчанага КГБ – гэта неабходны трывожны фон для таго, каб не высоўвацца, а калі высунуўся, дык выкручвацца, каб не прапасьці. Урэшце можна настолькі ўцягнуцца ў гэтую гульню, што толькі гэтым і жыць.

Перасьлед за мову і грамадзкую актыўнасьць, даносы, таптуны і вярбоўка, першыя саступкі хлусьні... Няўжо гісторыя паўтараецца? Які-небудзь 1929 год. Яшчэ ніхто ня верыць, ня можа і думкі дапусьціць што ўжо ў наступным годзе пачнуцца масавыя арышты, а ў 1937-м пачнуць страляць залпамі. Што можа гарантаваць ад такога зыходу? У іншых краінах гарантуе адсутнасьць КГБ і ягоных “слаўных” традыцый, клопат спэцслужбаў пра бясьпеку нацыі і асобы, падтрымка дзяржавай маральнае большасьці грамадзтва. У нас такіх гарантыяў няма. Нам застаецца зноў прыгадаць таго барона Мюнхаўзэна, які не рабіў саступак злу і лічыў, што праўда, у якую ты верыш, бясконца важнейшая за страчаную працу а можа быць нават і жыцьцё.