Знакі часу. Летні дзень.

Вострая ежа... Амэрыка... Табе гэта трэба? Не высоўвайся...

Разважаем, наколькі літоўскі капіталізм сапраўдны. Скуль бы гэта ўзяцца... Сьлед ад корка на пляшцы... Няма рэшты...

Розьніца цывілізацыйная. Што такое дэмакратыя? Што такое правы чалавека? Адна рэч міжнародныя дакумэнты, а іншая – сам чалавек і ягонае ўяўленьне пра свае правы. Чаго мне трэба, чаго б я хацеў, а што для мяне зусім неістотна. І тут пачынаць трэба з пытаньня – а хто гэта такі, я? Бо пакуль няма яснасьці з гэтым, усе размовы пра мае правы будуць абстракцыяй. Чым яны разам з дэмакратыяй і ўяўляюцца многім нашым суграмадзянам. Яны ня маюць адказу на пытаньне: хто я. Між тым, у краінах даўно перамоглага капіталізму на такое пытаньне адказалі б – француз ці гішпанец ці швэд. Бо маё ўяўленьне пра сябе шчыльна зьвязанае з маёй краінай, маёй першай абаронцы і падабароннай. Гэта ад яе я магу чакаць ці не чакаць выкананьня маіх правоў. Шырэй – Эўропа. У нас – таксама абстракцыя. Беларусь ніякая не дзяржава ў агульнапрынятых уяўленьнях, а вотчына аднаго правіцеля. Беларуска-расейскі саюз і ўвогуле – абстракцыя. Усё робіцца не для таго, каб чалавек ідэнтыфікаваў сябе – хто ён, а роўна наадварот. То адзін прэзік заявіць, што мы – тыя ж расейцы, то другі – што мы частка расейскай нацыі. Але пры гэтым мы ведаем, што мы не расейцы. Атрымліваецца блытаніна, разабрацца ў якой ня толькі цяжка, а немагчыма, бо ад нас, ад нашага голасу сапраўды нічога не залежыць.

Працуючы над сьпісамі рэпрэсаваных у сталінскія часы, шмат заўважаю карозіі, унесенай у імёны ды прозьвішчы нашых продкаў-беларусаў пісарчукамі тагачаснага НКВД. Беларускія прозьвішчы бясконца скрыўляюцца на расейскі лад, часта мэханічна. Напрыклад, Каляда пішуць Колядо, а а Муха ці Сарока – Мухо і Сароко, Ружа -- Ружо. Калярытныя Вінцукі перарабляюцца на Вікенціяў, Янкі на Іванаў, Сымоны на Семенов. Татальная праблема – імёны па бацьку. Беларуская традыцыя з суфіксам –віч спрадвеку ўтварала прозьвішчы, а не імёны па-бацьку, як гэта было ў традыцыі расейскай. Адпаведна на –оў у нас рабілася імя па-бацьку, а ня прозьвішча, як у расейцаў. І вось расейская паводле мовы ўлада пачынае расейскую традыцыю ўкараняць сярод беларусаў. Атрымліваецца блытаніна, а часам і прафанацыя. Скажам, калі паводле бел. Традыцыі Пятровіч – гэта прозьвішча, а Пятроў – імя па-бацьку. У нас мусіла б гучэць Пётар Пятроў Пятровіч, а ў расейаў з тым самым імем Пётар Пятровіч Пятроў. Але ж прозьвішча ня зьменіш, і энвавэдыст запісвае Пётар Пятровіч Пятровіч. Можна сабе ўявіць, як народ міжволі пярэчыў гэтаму і энкавэдысту даводзілася ў дужках дадаваць Пятровіч Пётар Пятровіч (Пятроў). Як цябе па-бацьку, -- пытаўся ён у арыштаванага бязьвінна чалавека. Янкаў, -- адказваў той альбо тая, -- Вінцукоў, Сымонава, Алесева, Базылёва. Так і запісвалася ў дужках пасьля Івановіч, Вікенцевіч, Семеновна, Александровна, Васільевна... 

Дзіўным чынам, гэтыя чэкісцкія сьпісы сьведчаць пра самую глыбінную злачынную русіфікацыю беларусаў – пяром, прыраўняным да штыха. Калі б тады нас так не пераламалі, не перапісалі, сёньня шмат цяжэй было б пераконваць беларусаў, што яны – тыя ж расейцы.

Юркойць, КГБ саступкі хлусьні.

Рэч ня гэтым рэжыме, а ў нас на заўтра.

Нямецкая хваля па-расейску.

Творчасьць

1. Для мяне гэта пытаньне пра абстракцыі: жыцьцё, любоў, творчасьць... Творчасьць – гэта запыты да Падсьвядомага. Прычым пытаемся мы пра адно, а адказ атрымліваем пра іншае. Таго, хто адказвае, мы ня бачым і ня чуем, нам ня дадзена. Затое ён выдатна нас бачыць, чуе і разумее. Ён гаворыць з намі мовай дасканаласьці, а мы толькі занатоўваем і бясконца зьдзіўляемся, які цуд выйшаў з-пад нашых рук. Так дзіця, прамаўляючы аднагодкам падслуханую дарослую мудрасьць, бывае ўражанае само і ўражвае іншых. Таму зусім неістотна, чым нам бачыцца творчасьць. Галоўнае, каб мы атрымлівалі адказы на свае запытаньні.

Гэта Юнг заўважыў, што для большасьці сьмяротных іхнае падсьвядомае адкрываецца толькі ў часе сну (адсюль тэма штучных стымуляцыяў пранікненьня ў падсьвядомае – для кагосьці выпіўка, для іншага – музыка, мэдытацыя). А Кашпіроўскі выснаваў, што калі чалавеку ня дадзена з дапамогай падсьвядомага палагодзіць розум і цела (сказаць назе: не балі! І яна перастане), дык іншаму чалавеку, псыхатэрапэўту, гэта дадзена. Не ў сябе палагодзіць, а толькі ў іншых. Тут зноў Юнг – пра Гітлера, які меў доступ да калектыўнага падсьвядомага нямецкае нацыі. І Купала, які “падслухаў” свае песьні ў народа. І яшчэ -- тэма натхненьня ад кніг і тэма духоўнага настаўніцтва, калі майстар падказвае пачаткоўцу ягоны шлях.

Так выглядае рацыяналістычнае вытлумачэньне творчасьці. Прынамсі, наколькі ўдалося ў гэтай справе дайсьці. Я думаю пра гэта, але разумею, што разам з магчымасьцю такіх тлумачэньняў катастрафічна зьмяншаецца здольнасьць чалавека быць творцам. Людзтва быццам бы ўсё больш аснашчанае, а новых Моцартаў ці Дастаеўскіх, маю на ўвазе маштаб генія, няма. Натуральна, хацелася б абвергнуць гэтыя словы.

Штуршок да пісьменьніцтва – гэта таксама адказ, атрыманы ад Падсьвядомага. Калі я пачаў пісаць, ня памятаю, здаецца, рабіў гэта заўсёды. А дэбютам лічу сваё апавяданьне “Гон” і кніжку “Практыкаваньні” (1991). Літаратурнага бацькі ня меў, але моцна цаню той удзел у маім лёсе, які бралі старэйшыя пісьменьнікі. Згадаю тых, каго ўжо няма, -- Адамчыка, Дубянецкага, Сачанку.

2. Мая творчасьць – гэта літаратурны канвэер. Таму я пішу ўвесь час, і пішу тое, што просіцца. Панятку “пішацца-ня пішацца” ня ведаю. Пішу на кампутары, калі ён побач, альбо хоць як, калі яго няма. Кава і цыгарэты ўжываюцца штохвілінна, але я ня думаю, што гэта стымулятары. Гарэлка ці піва ніколі ня п’ецца ў часе працы, толькі пасьля. Музыка таксама слухаецца па-за работай. У мяне няма стымулятараў і натхненьня я ніколі не чакаю. У любы час я ведаю, што дастаткова намаляваць абставіны, накідаць партрэты герояў, і далей усё раскруціцца само. А стымулятары... Тут усё наадварот. Творчасьць забірае шмат сілаў, і пасьля патрэбныя стымулятары адпачынку ад творчасьці. Трэба расслабіцца.

3. Самая вялікая цяжкасьць для мяне – гэта памяць. Тое, што мусіла напісацца адразу, аднавіць празь нейкі час “сваімі словамі” практычна немагчыма. Гэта як успомніць забыты чароўны сон. Чароўна ўспомніць не атрымаецца. Лепш дзіцяці занатаваць тую дарослую мудрасьць на далоньцы, бо само яно калі й паспрабуе рэканструяваць забыты афарызм – выйдзе жалю вартая карыкатура. Слова, фраза і рытм, -- энэргетыка ў мастацкім творы вызначае ягоную каштоўнасьць. Некаторыя думаюць, што вызначае зьмест, але гэта памылка. Ня трэба нічога прыдумляць, трэба толькі ўмець слухаць адказы і своечасова іх занатоўваць. Што да слоўнікаў і даведнікаў, дык я літаральна абкладзены імі. У мяне добрыя інструмэнты.

4. Нішто ўсьвядомленае не спрыяе і не перашкаджае. Ацэнка ўплывае, да напісанага вяртаюся, але ці правільна гэта і ці варта гэта рабіць -- ня ведаю. Праўка ня мусіць быць самамэтай. Калі гэта, вядома, ня ўнутраны імпульс нешта паправіць. Памятаю, Разанаў нам тлумачыў, што ўсё жывое ў літаратуры трымаецца на збоях, зломах і нібыта памылках. Магчыма, ён перабольшваў, але колькі разоў правільны праўшчык выкошваў з нашых твораў акурат тое, што нам здавалася ў іх жывым...

5. Ня ведаю. Я пісаў вершы, а мае сябры, якія ўжо былі прызнанымі паэтамі, сказалі, каб я гэтага не рабіў. Ну я нібыта і перастаў. Пасьля Камоцкі мне кажа, што я быў першым беларускім паэтам, якога ён сустрэў. Як літаратурны крытык, я разумею, што ўсё, што пішу і цаню ў літаратуры, -- гэта паэзія, бо ствараецца паводле тых самых законаў, што і паэзія – “нерассудочно”, сказаў бы Брусаў. І дзеля гэтага я меў шмат праблем з рэдактарамі, а часам і з чытачамі. Мне галоўнае, каб было “прыгожа”, а яны дакопваюцца нейкага сэнсу.

Ацэньваць свой даробак я не магу, прынамсі таму, што ён незавершаны і найлепшае павінна быць наперадзе. Пра біяграфію думаць я не люблю. Пражытае жыцьцё не выглядае для мяне прывабным, каб яго паўтараць. Бо гэта вельмі цяжкое жыцьцё, падобнае на сон, у якім ты з усіх сілаў імкнесься вынырнуць. Але пісаць пра гэта можна, калі нешта папросіцца ў тэкст.

6. Дзёньнікі ў мяне не атрымліваюцца, бо гэта самападман. Насамрэч усё, што я пішу – гэта і ёсьць дзёньнік. 

7. Не падзяляю літаратуру на інтэрнэт- і неінтэрнэт. Бо законы гэтага мастацтва не залежаць ад кампутара. Што чытаць, перачытваць, любіць у літаратуры – я не задаю сабе такіх пытаньняў асэнсавана. Калі выношваецца нешта сваё, набіраецца і адпаведнае чытво. Ці для рэцэнзіі нешта перачытваеш. Заўсёды, дарэчы з намаганьнем над сабой. Увогуле я, як той чукча, -- не чытач, не адчуваю ў сабе такога памкненьня. Таму і з улюбёнымі пісьменьнікамі ў мяне праблемы. Гадоў 20 не зазіраў у Акутагаву, але адно гэтае імя надае сэнс майму ўласнаму занятку. Перачытаю і, хутчэй за ўсё, страчу такое апірышча. Гэтак ужо адбылося амаль што з усёй музыкай, якой я захапляўся напачатку 1970-х. Усё падаставаў, усё пераслухаў і адчуў, як зьбяднеў мой сьвет. 

8. Беларускай літаратуры бракуе свабоды. Дзяржава заціскае яе ў рэзэрвацыю. Правіцель забраў Дом літаратара, пазачыняў беларускія школы, чым істотна звузіў кола чытачоў, загнаў у апазыцыю жывых клясыкаў літаратуры, спрафанаваў дзейнасьць літаратурных часопісаў, увёў цэнзуру. Нядаўна я пісаў прадмову да твораў Камю ў дзяржаўным выдавецтве, дык мусіў рабіць гэта пад псэўдонімам, бо маё імя, аказваецца, у чорных сьпісах. А згадайце, як у тым самым выдавецтве раскідалі Быкаўскую “Сьцяну”... Ці варта працягваць пералік таго, чаго нашай літаратуры бракуе?

Тым, хто робіць першыя крокі, не пажадаю нічога. Бо той, хто бачыць перад сабой дарогу, будзе ісьці, а таго, хто ня бачыць і думае, што ён яе збудуе сам, чакае марны лёс.