Васіль Быкаў не аднойчы выказваў пэсымізм што да нацыянальнае будучыні Беларусі. Маўляў, насельніцтва краіны ўсё ніяк ня вырабіцца ў паўнавартасную эўрапейскую нацыю і ці ўвогуле некалі вырабіцца – пытаньне. Зьнешне яно быццам так і ёсьць. На працягу апошніх дзесяці гадоў публіка ў масе сваёй маўкліва назірае за тым, як пад ударамі ўлады падаюць сымбалі і фарпосты беларускае ідэнтычнасьці – зноў, як і ў савецкі час, зачыняюцца школы, звужаецца сфэра ўжываньня роднае мовы, забараняецца нацыянальная візія гісторыі, з назваў вуліц сьціраюцца імёны... Словам, Быкаўскі пэсымізм – абгрунтаваны. Але сам Васіль Быкаў заўсёды падкрэсьліваў, што, будучы пэсымістам, прагне, каб ягоны пэсымізм быў абвергнуты – жыцьцём, гісторыяй ці хаця б апанэнтам.

(Быкаў:  ) “Для таго, каб дамагчыся свабоды, трэба перш за ўсё дамагчыся дзяржаўнасьцi, а для таго, каб дамагчыся дзяржаўнасьцi, трэба ўсьвядоміць сябе нацыяй, асобнай нацыяй. А гэта немагчыма без устойлівай, выхаванай нацыянальнай самасьвядомасьці. Усё вельмі цесна зьвязана. Таталiтарныя сiлы гэта выдатна разумеюць і пачынаюць з ключавога моманту — яны адмаўляюць нацыi ў яе асобнасьцi. Беларусам кажуць — вы частка расейскай нацыi... Бо ўсьведамленьне сябе асобнай цэлай нацыяй разбурае iмпэрскую iдэю. У аснове гэтага працэсу ляжыць мова. Iмпэрцы выдатна ведаюць, што нацыя бяз мовы - гэта ня нацыя. I гэта ўжо палова iхнае перамогi... Я, праўда, не аптымiст, але я такi пэсымiст, якi прагне, каб ягоны пэсымiзм быў абвергнуты жыцьцём цi гiсторыяй, цi нават апанэнтам”. 

У сёньняшняй перадачы мы паспрабуем знайсьці аргумэнты на карысьць беларускай нацыянальнай пэрспэктывы, на карысьць беларускай нацыі, таго, што яна ёсьць і што ў яе ёсьць будучыня. Шмат каму зь вядомых у краіне людзей такое пытаньне падалося дзіўным. Маўляў, аргумэнты і так вядомыя ўсім. Тым ня менш, адказы даваліся самыя розныя, нават процілеглыя. Яны і прагучаць у сёньняшняй перадачы. Але найперш – прафэсійны аналіз нашае сучаснае нацыянальнае сытуацыі, які зрабіў філёзаф Алесь Анціпенка.

(Анціпенка: ) “Па-першае, трэба зразумець, што адбываецца зь беларускай нацыяй і дзе яна знаходзіцца. Пачынаючы з 1996 году, а менавіта пасьля другога рэфэрэндуму, у краіне адбываюцца два істотныя працэсы. Гэта рэсаветызацыя. Знакі гэтага працэсу бачныя паўсюль, пачынаючы ад міта пра 2 сусьветную вайну, як міта нараджэньня беларускай нацыі, і заканчваючы сыстэмай адукацыі, дзе былі спыненыя ўсялякія працэсы рэфармаваньня і дзе гаворка ідзе толькі пра тую частку адукацыі, якая дае магчымасьць прадукаваць інжынэраў, тэхнолягаў і навукоўцаў, якія працуюць у галіне дакладных навук, кампутарных тэхналёгіяў і гэтак далей. Гэта першы працэс – рэсаветызацыя, другі працэс – рэрусіфікацыя. Знакі гэтага працэсу таксама паўсюль відавочныя. Вось я выйшаў зараз на праспэкт, паўсюль у горадзе можна бачыць абвесткі, што да нас у Менск прыяжджае адзіны ў сьвеце цырк ліліпутаў. У Менск не прыяжджаюць выставы з Луўра, з італьянскіх музэяў. Да нас не прыяжджае Хаўер Саляна, няма таксама прэзыдэнта Францыі, прэзыдэнт Злучаных Штатаў таксама ўжо даўно не наведваў Беларусь. Затое ў нас – самы ўнікальны цырк у сьвеце – цырк ліліпутаў. Ну, і мне тут прыгадваецца асацыяцыя з вызначэньнем Леніна кіно як самага важнага для бальшавікоў мастацтва. Я думаю, што найгалоўнейшым з мастацтваў зараз для Беларусі зьяўляецца цырк. І менавіта цырк ліліпутаў. Цяпер, калі спалучыць гэтыя два працэсы, можна зрабіць простую выснову, што цягам гэтых 10-ці гадоў быў прыпынены працэс фармаваньня сучаснай беларускай ідэнтычнасьці. І таму, калі ўпадаць у пэсымізм, то можна сказаць, што беларускай нацыі няма. Я б не ўпадаў у пэсымізм, я б сказаў такім чынам: зараз ёсьць значная частка беларусаў, якіх можна назваць прадстаўнікамі сучаснай беларускай нацыі, і ёсьць яшчэ большая частка беларусаў, якіх можна назваць савецкімі, постсавецкімі беларусамі. Гэта людзі з размытай ідэнтычнасьцю, гэта людзі, якія не зрабілі яшчэ выбару на карысьць сваёй краіны, сваёй культуры, сваёй гісторыі і, адпаведна, сваёй будучыні. Гэта нацыя, якая знаходзіцца на шляху фармаваньня. І тое, што мы бачым у апошнія гады – гэта папросту пэўны рух назад у справе фармаваньня сучаснай беларускай нацыі. Фактычна зь Беларусі зараз робіцца ўсходняя Ўкраіна. Бо людзі з размытай ідэнтычнасьцю, людзі, якія не знаходзяць сябе ў пэўнай вызначанай культурніцкай сыстэме каардынат, у сыстэме гістарычных каардынатаў, яны ніякія. Яны ня ведаюць, якая іхная будучыня. Яны ня ведаюць, чаго яны насамрэч хочуць. Яны не выяўляюць ніякае ініцыятывы. Яны пазьбягаюць усялякага выбару. Гледзячы на гэтыя праявы, можна быць пэсымістам, але калі разважаць у маштабах часу большым, чым гэтыя апошнія 10 гадоў, то я ня бачу ніякіх падставаў для пэсымізму. Таму што ёсьць працэсы, якія маюць зусім іншы маштаб часу. За тры месяцы дзіця ў чалавека нарадзіцца ня можа. Трэба 9 месяцаў. Нацыі не нараджаюцца ў адну ці дзьве пяцігодкі. Часам не хапае нават чалавечага жыцьця, каб стацца сьведкам, што нацыя сфармавалася. Гэта першае. Другое, мы патрапілі ўсё ж такі ў вонкава спрыяльную сытуацыю. Я маю на ўвазе вызначанасьць нашых суседзяў: латышоў, летувісаў, палякаў, зараз уплыў украінскай Памаранчовай Рэвалюцыі будзе пазытыўны. Я маю на ўвазе працэс фармаваньня сучаснай беларускай нацыі. Ёсьць праблема адкрытасьці на ўсход – самая вялікая праблема на шляху дафармаваньня беларускай ідэнтычнасьці”.

Філёзаф Алесь Анціпенка вылучае два аргумэнты супраць Быкаўскага пэсімізму – гэта запас часу, які мы маем для натуральнага нараджэньня нацыі, і спрыяльную сытуацыю з суседзямі.

Радыё Свабода. Вострая Брама

Дыспут з Быкавым. Аргумэнты на карысьць беларускае пэрспэктывы і беларускае нацыі – ці яна ёсьць і ці ёсьць у яе будучыня.

Паэт Славамір Адамовіч найважнейшымі доказамі існаваньня нацыі лічыць сябе, сваіх сваякоў і прыход новага беларускага пакаленьня.

(Адамовіч: ) “Ёсьць я, ёсьць мая цудоўная сястрычка, у якой я з кожнай сустрэчай адкрываю такую патрыётку, што іншы раз баюся, каб у параўнаньні зь ёй не аказацца лібэралам нейкім. Гэта мой род, мае вершы, любімыя жанчыны. Гэта наша новае пакаленьне, у тым ліку і тое, якое я крытыкую за слабыя творчыя высілкі. І, тым ня менш, яно беларускае, наша пакаленьне – новае, маладое, зусім маладзенькае”.

Да аргумэнтаў Славаміра Адамовіча лекар Андрэй Вітушка дадаў яшчэ й наяўнасьць нацыянальнае эліты. Ён таксама ня згодны быць пэсымістам.

(Вітушка: ) “Я ня згодны зь дзьвюх прычынаў. Першая вельмі простая. Другое слова, якое сказаў мой сын пасьля слова “мама” было слова “тата”, а ня “папа”. І зараз проста сэрца радуецца, калі я прыходжу дахаты, і ён да мяне бяжыць і крычыць “тата-тата”. І гэта мне не дазваляе ўсумніцца ў тым, што ўсё будзе добра. Ну, а другі аргумэнт – я ніколі не вызнаваў дэфіцыту ў беларускамоўных сябрах і знаёмых. І сярод іх шмат людзей, якія паводле свайго разьвіцьця і патэнцыялу на дзесяць галоў вышэйшыя за цяперашніх чыноўнікаў, службоўцаў, які ў будучыні цудоўна змогуць заняць іхныя месцы і змогуць зрабіць тое, што называецца сацыяльна-эканамічнымі рэформамі. Я ведаю такіх людзей і мне вельмі радасна з гэтай нагоды. Зь іншага боку, сярод маіх знаёмых даволі шмат беларускамоўных людзей, якія прадстаўляюць так званы сярэдні клас, які зьяўляецца асновай любога грамадзтва, і тое, што я ведаю такіх людзей, што ў іх ёсьць дзеці, што яны хочуць сабе яшчэ дзяцей, і што ў мяне дастаткова часта бываюць сустрэчы з такімі людзьмі новымі, мне таксама не дазваляе ўсумніцца ў тым, што ўсё будзе добра”.

Такім чынам, гаворка ідзе пра жывых людзей, як галоўны аргумэнт у палеміцы з Быкаўскім пэсымізмам. Музыку Лявону Вольскаму дастаткова эліты, беларускай праслойкі, якая на тле астатняга грамадзтва заўсёды выглядае прагрэсіўнай.

(Вольскі: ) “Магло б даўно зьнікнуць цягам апошніх трохсот гадоў гэта ўсё – беларуская мова і нацыя. Але нічога не зьнікае. Чапляецца як зараза, як нейкі вірус, мікроб да чалавека, які неабавязкова беларус з паходжаньня. Нармальна разьвіваецца беларуская культура ў абсалютна неспрыяльных умовах. Выходзяць кнігі, нармальныя філязофскія працы, выпускаюцца музычныя альбомы і гэтак далей. І сярод людзей абгрэйчаных і прасунутых гэта больш рэйтынгава і папулярна, чым аналягічная творчасьць па-расейску. Нацыя, можа быць, канчаткова ня склалася, яна неаднародная, але вось гэтая прагрэсіўная так званая праслойка беларуская, цяпер яна гарадзкая, яна ўсё роўна застаецца і яе адсотак, мне здаецца, падвышаецца, а не падае”.

Таксама пра людзей, як галоўны аргумэнт для Быкава казаў дырэктар Гуманітарнага Ліцэю Ўладзімер Колас.

(Колас: ) “Сёньня з намі тут і прадстаўнікі Грузіі, і прадстаўнікі Польшчы, і я думаю, што яны могуць пацьвердзіць, што беларусы нічым ня горшыя, больш за тое, учора спадар Сасо Ціскарышвілі, прызэдэнт сусьветнай лябараторыі такога ўплывовага аналітычнага цэнтру Грузіі, хадзіў па Менску, цокаў языком, захапляўся і зайздосьціў нам проста сьветлай зайздрасьцю. Сапраўды, мы ня цэнім таго, што маем. Хопіць пераконваць сябе, што мы, беларусы, такія затурканыя, закамплексаваныя, ні на што ня здольныя. Калі б у нас у Беларусі ўзровень жыцьця апусьціўся хаця б да паловы той планкі, на якой ён знаходзіўся ў Грузіі перад Рэвалюцыяй Руж, то беларусы імгненна паднялі б любую ўладу на вілы. Таму наш такі адносна нармальны ўзровень жыцьця ў параўнаньні зь іншымі краінымі былога СНГ – гэта вынік нашай рашучасьці, нашай патрабавальнасьці і нашай мужнасьці, зь якой павінна лічыцца любая ўлада, нават гэтая”.

Радыё Свабода. Вострая Брама

Дыспут з Быкавым. Аргумэнты на карысьць беларускае пэрспэктывы і беларускае нацыі – ці яна ёсьць і ці ёсьць у яе будучыня.

А вось погляд зь іншага боку. Пісьменьнікі Ўладзімер Арлоў і Адам Глёбус кажуць, што самы галоўны наш аргумэнт – гэта наяўнясьць дзяржавы.

(Арлоў: ) “На палітычнай мапе сьвету існуе краіна пад назвай Рэспубліка Беларусь. Нацыя здолела зрабіць гэта. А значыць, у яе ёсьць і гістарычная пэрспэктыва”.

(Глёбус: ) “Першае: мы атрымалі дзяржаўнасьць. Мы на мапе сьвету намалявалі, а потым вытатуявалі контуры сваёй дзяржавы. І зараз на кожным палітычным глёбусе ёсьць гэтая дзяржава. А змыць татуіроўку без крыві і вайны ўжо немагчыма. Значыць, мы ўжо ніколі не адступім проста так. І нават калі гэтая дзяржава будзе зьнішчаная, ня дай бог, сьлед ад яе застанецца ў гісторыі ўжо назаўсёды. Гэта першае. Мы маем свае грошы, інстытут прэзыдэнта, сваю эканоміку, праспэкт Незалежнасьці і пляц Незалежнасьці. Зараз мы маем незалежную дзяржаву, гэта самае важнае. Калі мы маем дзяржаву, значыць, мы яе заслужылі, значыць, мы адпрацавалі ўсе папярэднія этапы, якія патрэбныя для стварэньня дзяржавы. І таму я лічу, гэта вельмі заслужона акт, што мы маем дзяржаву”.

Сьпявачка Кася Камоцкая гатовая аспрэчыць гэты аргумэнт, маўляў, беларуская нацыя яшчэ ня склалася, бо нашу дзяржаву нельга назваць нацыянальнай.

(Камоцкая: ) “Я лічу, што яна яшчэ ня склалася, і што працэс гэты ідзе. Таму што стварэньне нацыі непарыўна зьвязанае з нацыянальнай дзяржавай. Гэтую дзяржаву ніяк нельга назваць нацыянальнай. Палітыку нашу эканамічную ці зьнешнюю ніяк нельга назваць нацыянальнай. Таму фактычна не хапае малога – не хапае нацыянальнай дзяржавы. І калі яна будзе, гэты працэс – стварэньня нацыі – будзе адбывацца і будзе завершаны”. 

Свой уласны аптымізм Кася Камоцкая чэрпае ня столькі ў наяўнасьці дзяржавы, колькі ва ўчынках людзей.

(Камоцкая: ) “Прыкладаў безьліч. Хаця б гэтыя хлопцы, якія зараз галадуюць у Жодзіне. Прыклад нармальнага, дарослага, сур’ёзнага стаўленьня і да сябе і да сваёй нацыі. За гэтыя апошнія гады, нягледзячы на Лукашэнку, вырасла новая генэрацыя людзей, якія цалкам усьведамляюць сябе беларусамі, Беларусь і яе незалежнасьць зьяўляюцца для іх найважнейшай каштоўнасьцю”.

Радыё Свабода. Вострая Брама

Дыспут з Быкавым. Аргумэнты на карысьць беларускае пэрспэктывы і беларускае нацыі – ці яна ёсьць і ці ёсьць у яе будучыня.

Філёзаф і паэт Ігар Бабкоў у якасьці свайго аргумэнту прыводзіць беларускую загадку, якую трэба разгадаць.

(Бабкоў: ) “Беларускае грамадзтва – гэта загадкавая рэч. Гэта надзвычай моцнае грамадзтва. Яно як бы зьбітае. На чым гэтая сацыяльнасьць трымаецца, ніхто да канца не разумее. Таму што грамадзтва нібыта падзелена і па моўнай прыкмеце, па ідэалягічнай і па культурнай, розныя арыентацыі: на Захад, Усход, Поўнач, Поўдзень. Тым ня менш яно застаецца чамусьці надзвычай жорстка сцэмэнтаваным. Я думаю, што гэта самая галоўная задача інтэлектуалаў, культуролягаў, практыкаў – адчуць гэтую матрыцу, на чым жа трымаецца гэтае грамадзтва? Калі мы зразумеем, на чым яно трымаецца, дзе гэты нябачны каркас, тады і пэрпэктывы беларускай культуры будуць значна больш...

... больш ясныя і зразумелыя. Культуры ў шырокім сэнсе.

... вядома”.

Мастак Рыгор Сітніца кажа, што яго найбольш абнадзейвае тое, што беларусы пачалі мысьліць маштабамі сваёй тэрыторыі.

(Сітніца: ) “Гэты народ колькі жыве, столькі і дае падставаў, што яго няма, але жыве, і нікуды зьнікаць не зьбіраецца. Ён можа трошкі мяняць сваё аблічча – па моўнай прыкмеце ці па якой іншай, але ён нікуды не зьнікае і, мала таго, ён не атаясамлівае сябе ні зь якім іншым народам, ён усё адно застаецца беларускім народам. Тым больш, за апошнія дзесяцігодзьдзі пры ўсёй квазідзяржаўнасьці, што б там ні казалі, але цяпер самы апошні забулдыга ведае, што ён беларус, а не “вялікі савецкі народ”. Гэта вельмі станоўчы фактар. Прывучылі нарэшце гэтую нацыю думаць фарматам сваёй тэрыторыі. Так зрусіфікаваная, так спапсаваная моладзь, але яна ўсё роўна... Вось мы любога зараз сустрэнем рускамоўнага піжона і ён скажа, што ён беларус”. 

Філёзаф Валянцін Акудовіч падсумаваў аргумэнты пра людзей, тэрыторыю і загадку ў караценькім трактаце пра сакральнае пакліканьне беларускай прасторы.

(Акудовіч: ) “Цягам апошняга тысячагодзьдзя эўрапейскай гісторыі Беларусь як суб’ект гэтай гісторыі, раз-пораз хавалася ў сваю адсутнасьць. Але яна ніколі не зьнікала як суб’ект эўрапейскай прасторы. Незалежна ад таго, якія дзяржаўныя ўтварэньні апаноўвалі гэтую прастору – Полацкае княства, ВКЛ, Рэч Паспалітая, Расейская імпэрыя, СССР. Нягледзячы на ўсё гэта, Беларусь заўсёды вымагала для сябе адметнага прасторавага статусу. Нават забараніўшы назоў Беларусь, Расейская імпэрыя мусіла вынайсьці для яе апрычоную пазнаку – Северо-Западный край. Нават адсекшы лязом Берасьцейскага міру Заходнюю Беларусь, Польшча не магла ня выдзяліць яе з свайго цэлага, як Крэсы Всходне. І колькі б разоў за апошняе тысячагодзьдзе гэтая прастора не разрывалася на кавалкі рознымі дзяржаўнымі, ідэалягічнымі, канфэсійнымі ўтварэньнямі, яна рана ці позна зноў гуртавалася ў нейкую топасную цэласнасьць, канфігуратыўна блізкую да сваёй протатыпалягічнай мадэлі. Усё гэта досыць пераканаўча сьведчыць, што прастора, цяпер пазначаная этнонімам Беларусь, мае сваё сакральнае пакліканьне. А значыць, і надалей яна ня стане чакаць сабе хоць якога месца ў будучыні, а будзе патрабаваць і займаць яго сама для сябе. Іншая рэч, якім зьместам набярэцца гэтая сакральна вылучаная прастора, якія каштоўнасьці на ёй запануюць. На вялікі жаль, адказы на гэтыя пытаньні пакуль залежаць толькі ад тэмпэрамэнту таго, хто адказвае, а не ад ужо яўленых сутнасьцяў, якія самі яшчэ чакаюць будучыні, каб аб’явіцца для нас”.

МУЗ

(Акудовіч: ) “Для мяне гэта вельмі істотны момант – менавіта прасторавы. Бо ён ня штучны. Ён усёй гісторыяй тысячагодзьдзя пацьверджаны. Чымсьці гэтая прасторы адметная. Інакш бы ўжо тысячу разоў яе скаланізавалі б ушчэнт. Каб не было гэтай сакральнасьці ў яе, мы б ужо не існавалі. Гэта дзіва-дзіўнае. Між іншым мы павінны над гэтым фэномэнам заглыбіцца ў роздум. Бо фармальна ніякіх падставаў няма, каб Беларусь існавала. Ну ніякіх, абсалютна. А яна зноў і зноў, як гэты фэнікс з попелу, адраджаецца... Ніяк ня можа на поўніцу адрадзіцца і ў той самы час зьнікнуць ня можа. І вось тое, што яна ўжо столькі разоў магла зьнікнуць і ня зьнікла – для мяне гэта, можа, самы магутны аргумэнт аптымістычны, што і надалей ня зьнікне. 

Тое, што Беларусь – легальная краіна і дзяржава ў сучасным сьвеце – сапраўды абнадзейвае, як і наяўнасьць нацыянальнай эліты і новага пакаленьня сьведамых беларусаў. Але абнадзейвае недастаткова, інакш бы не было інтэлектуальнай правакацыі Быкава і нашых пошукаў аргумэнтаў у адказ. Нацыі сапраўды не нараджаюцца за дзьве пяцігодкі, як казаў Алесь Анціпенка. І ў такой сытуацыі асноўным пытаньнем становіцца тая матрыца Ігара Бабкова альбо той сакрум тэрыторыі Валянціна Акудовіча, які трэба разгадаць. Але давайце параўнаем сябе зь іншымі, хоць бы з нашымі суседзямі палякамі ці літоўцамі, якія таксама зьнікалі і пасьля адраджаліся, -- што ў іх у падмурку?

На маю думку, тая матрыца, той сакрум – гэта вера ў сваю і сваёй краіны самабытнасьць ды непаўторнасьць. Вера не патрабуе тлумачэньняў. Яна альбо прымаецца, як кропка адліку, альбо не. Так, прынамсі, адбываецца ў нашых суседзяў ды й ці ня ў кожнай іншай нацыі сьвету. Вера – не пытаньне аргумэнтаў, а пытаньне выбару. Чужародныя рэжымы вынішчаюць нашы сымбалі веры, часьцяком разам з нгосьбітамі гэтых сымбаляў, але праходзіць час і – вера вяртаецца. Вяртаецца з генаў, з крыві, з адмысловае падсьведамае згоды тутэйшага чалавека з тутэйшай намоленасьцю тэрыторыі. Яна як цуд, як прасьвятленьне, як дарунак. Вераю можна дзяліцца, перадаваць яе іншаму, выхоўваць у дзецях. Хоць вытлумачыць да канца – нельга. 

Сёньняшні наш дыспут з Быкавым – падобны да спрэчкі пра існаваньне Бога. І ўжо гэтым параўнаньнем ён карысны. Адназначнага адказу няма і ня можа быць, бо ёсьць выбар, на які адгукаецца сэрца. І як вернік можа скрушна шкадаваць заблукалую душу, што растрачвае сваё жыцьцё на пясочныя замкі, так кожны сьведамы беларус глядзіць на супляменьніка, што йдзе на выбарчы ўчастак адно па чарку і скварку. Адсюль пэсымізм сьведамага. Але вера вяртаецца і трэба толькі каб было дастаткова ахвочых да яе, каб яна стала прынцыпам жыцьця для ўсіх.

Вера вяртаецца, і гэта значыць, што ніколі ня позна. Напрыклад, ніколі ня позна, як сапраўдныя вернікі, пачынаць кожную бяседу тостам за Беларусь.

Васіль Быкаў не аднойчы выказваў пэсымізм што да нацыянальнае будучыні Беларусі. Маўляў, насельніцтва краіны ўсё ніяк ня вырабіцца ў паўнавартасную эўрапейскую нацыю і ці ўвогуле некалі вырабіцца – пытаньне. Зьнешне яно быццам так і ёсьць. І Быкаўскі пэсымізм выглядае абгрунтаваным. Але сам Быкаў заўсёды падкрэсьліваў, што, будучы пэсымістам, прагне, каб ягоны пэсымізм быў абвергнуты – жыцьцём, гісторыяй ці хаця б апанэнтам.

Я, праўда, не аптымiст, але я такi пэсымiст, якi прагне, каб ягоны пэсымiзм быў абвергнуты жыцьцём цi гiсторыяй, цi нават апанэнтам”. 

У новай перадачы “Вострая Брама” – дыспут з Быкавым -- ў ролі апанэнтаў пэсімізму выступаюць філёзафы Валянцін Акудовіч і Алесь Анціпенка, паэты Ігар Бабкоў і Славамір Адамовіч, пісьменьнікі Ўладзімер Арлоў і Адам Глёбус, музыкі Кася Камоцкая і Лявон Вольскі, лекар Андрэй Вітушка, мастак Рыгор Сітніца, пэдагог і палітык Уладзімер Колас.