Міты гістарыяграфіі –

падстава для нацыянальнай фрустрацыі, -- сьцьвярджае гісторык Генадзь Сагановіч.

Этэр 23 студзеня 2005 году

Аўтар Сяргей Дубавец:

Беларуская гісторыя разам зь беларускай мовай – была і ёсьць у нас галоўнай крыніцай нацыянальнае сьведамасьці, гонару за свой народ і краіну. З гэтым цяжка спрачацца нават самым зацятым ворагам беларушчыны. Можна, скажам, забараніць згадваць Кастуся Каліноўскага, як гэта было ў 30-я гады, ці адмяніць ордэн Каліноўскага, як гэта зрабіў Лукашэнка, але праходзіць час і нацыянальныя героі непазьбежна вяртаюцца, бо яны – нібы скалы, міма якіх праплывае пенная хваля розных рэжымаў, ідэалёгіяў ды палітычных інтарэсаў. Згадваецца анэкдатычны выпадак савецкага часу. Уладзімера Караткевіча выклікалі ў ЦК і папракнулі тым, што ён ідэалізуе беларускую гісторыю. “Дык я ж яе ідэалізую, а не прыніжаю”, -- зьдзівіўся Караткевіч. Сапраўды, што тут скажаш...

Аднак ёсьць гісторыя і ёсьць гістарычная навука, або гістарыяграфія. Гэта прынцыпова розныя зьявы. Скажам, калі вы распавядаеце дзіцёнку казку пра вялікага князя Вітаўта, Вітаўт у вас будзе абавязкова гаварыць па-беларуску. Але калі вы дасьледуеце Вітаўта як гісторык, вы так ня скажаце, бо сьведчаньняў таго, што ён гаварыў па-беларуску ў крыніцах няма. Іншымі словамі, для народнага разуменьня гісторыі важныя яскравыя міты або казкі пра славутых герояў і знакамітыя перамогі ў бітвах. А для нацыянальнае гістарыяграфіі на першым месцы -- гістарычная адпаведнасьць фактам. Толькі тады нацыянальная гістарычная навука ператвараецца ў сапраўдную школу, якую прызнаюць у сьвеце. Антаганізму паміж гэтымі жанрамі няма і ня можа быць, як ня можа яго быць паміж бабулінай казкай і навуковым трактатам.

І тут мы набліжаемся да таго, што ў Беларусі такі антаганізм ёсьць. Бо калі ўлада -- што ў савецкія часы, што цяпер -- імкнецца кіраваць гістарычнай навукай, навязваючы ёй свае цалкам казачныя канцэпцыі, а навука гэтыя канцэпцыі прымае, тады ўсё перамешваецца ў сьвеце і настае хаос, у якім абрыўкі бабулінай казкі блытаюцца з фрагмэнтамі навуковага трактату. А любы зварот непасрэдна да гістарычных крыніцаў аказваецца прарывам у нейкі зусім іншы сьвет. Бо там усё ня тое і ня так, як мы сабе ўяўлялі.

За савецкім часам уся наша гісторыя падганялася пад тэзыс спрадвечнага імкненьня беларускага народу да ўзьяднаньня з Расеяй. Цяпер трэба падганяць гісторыю пад праваслаўе і славянства. А для гістарыяграфіі гэта прыблізна тое самае, што да кожнай гістарычнай зьявы прывязваць цытаты з Маркса і Леніна, або, скажам, казаць пра Вялікае Княства Літоўскае ў кантэксьце актуальнай беларуска-туркмэнскай дружбы. Зразумела, ні пра якую прафэсійную навуку ў такіх умовах ня можа быць і гаворкі.

Навука, пастаўленая на службу ідэалёгіі пэўнага часовага кіраўніка зь ягонымі ўяўленьнямі пра гісторыю, ператвараецца ў падабенства бабулінай казкі. Прычым калі гісторыкі-канфармісты ўсё падганяюць пад антыбеларускія па сутнасьці прыхільнасьці Лукашэнкі, дык гісторыкі-нацыяналісты імкнуцца перацягнуць у свае навуковыя трактаты адваротныя міты – пра таго беларускамоўнага Вітаўта ці царкоўную унію як нацыянальную рэлігію. Ці пра Грунвальд як галоўную перамогу ў беларускай гісторыі. Вось жа з Грунвальда мы і пачалі нашу гутарку з Генадзем Сагановічам, гісторыкам і рэдактарам навуковага часопіса “Беларускі гістарычны агляд”.

Зь мітамі разьвітвацца гэтаксама цяжка, як дзіцяці -- з цацкамі. Але дзіця вырастае і такое разьвітаньне непазьбежнае. За мінулыя дваццаць гадоў Генадзь Сагановіч прайшоў эвалюцыю ад рамантычнай візіі мінуўшчыны да прафэсійных, абапертых на крыніцы трактовак і стаў ці ня самым заўзятым крытыкам мітаў у беларускай гістарыяграфіі. Аказалася, калі мы пазбаўляемся ад мітаў, мы нічога ня страчваем, мы толькі вырастаем. Сёньня наша гутарка пра гэта – пра міты, якія ня вытрымалі праверкі прафэсійнай гістарыяграфіяй. Які зь іх найбольшы? Грунвальд?

(Сагановіч: ) З Грунвальдам зьвязанае ўспрыманьне Захаду як ворага. Грунвальд сапраўды фундамэнтальны міт нашай гістарыяграфіі. Але пазаймаўшыся спэцыяльна праблемай і бітвы Грунвальдзкай і адносінаў зь нямецкім ордэнам, я моцна ўразіўся, наколькі гіпэртрафаваная візія Грунвальду ў нас. За апошнія гадоў 10-20 чаго толькі ні напісалі пра Грунвальд, у прыватнасьці – самае хрэстаматыйнае – сьцьвярджаецца, што Грунвальд паклаў канец шматвекавой экспансіі немцаў на ўсход, што была выратавана Беларусь ад намецкага захопу, а беларускі народ быў уратаваны ад анямечваньня. У апошніх падручніках, унівэрсытэцкіх прычым, сьцьвярджаецца, што на Грунвальдзкім полі сышліся Эўропа славянская з Эўропай крыжацкай...

(Дубавец: ) ... і пасьля шмат гадоў нага ўзброенага немца не ступала... А насамрэч нічога гэтага не было?

(Сагановіч: ) Насамрэч... Ну, пачнем з таго, што ў аўтэнтычных крыніцах 15-16 ст. Грунвальду не надаецца вось такое вялікае значэньне. Само рэха Грунвальду – яно мізэрнае, яно ніяк ня йдзе ў параўнаньне, напрыклад, зь бітвай пад Воршай. І калі ўжо набліжацца да самой фактуры, дык таксама лёгка заўважыць, што напачатку 15 ст. у выратаваньні Беларусі, тым больш Польшчы ці якіх іншых земляў ад нямецкага ордэну не было патрэбы. Бо нямецкі ордэн на той час ужо саступаў па сваім ваенным патэнцыяле ня толькі супольным сілам Каралеўства Польскага і ВКЛ, але нават адной Польшчы. Проста эпоха мянялася. Эпоха крыжовых войнаў сканчалася. Ордэн перастаў выконваць місію фарпосту Заходняй Эўропы. Самае істотнае, што ў Крэве падчас падпісаньня уніі 1385 году быў нанесены можа больш значны ўдар па ордэну, чым на Грунвальдзе. 

(Дубавец: ) Тым ня менш, Грунвальд у папулярнай гісторыі ўяўляецца нашмат больш важнай падзеяй, чым тыя Крэўская унія. Як зрэшты і шмат чаго іншага, магчыма, сапраўды значнага для нашай гісторыі Грунвальд затуляе сабою...

(Сагановіч: ) Але далей пойдзем. Мы не знаходзім сьведчаньняў, што нямецкі ордэн напачатку 15 ст. меў праграму вялікай экспансіі на ўсход. Бітвы пад Грунвальдам магло й ня быць. Яна зусім не была фатальна перадвызначана. Калі канфлікт абвастрыўся паміж, з аднаго боку, Ягайлам і Вітаўтам, з другога --Ульрыхам фон Юнгінгенам, вялікім магістрам, дык дыпляматыя ордэнская шмат разоў спрабавала залагодзіць адносіны. Ягайла зь Вітаўтам папросту нарываліся на вайну, таму што яны добра адчувалі сваю перавагу. Калі да вайны дайшло і да гэтага прускага паходу – таксама цікавы факт – Вітаўт узяў у паход далёка ня ўсе сілы Вялікага Княства. Можа палову, можа трохі больш, але вельмі вялікія сілы засталіся дома, у Вялікім Княстве. Гэта таксама сьведчыць, што ўпэўненасьць у лёгкай перамозе была... Далей, прускі паход. Калі гаварыць пра гераізм, мужнасьць і рыцарства Вялікага Княства і палякаў, дык я б тут яшчэ паспрачаўся, хто больш дэманстраваў гэтае рыцарскасьці. Калі харугвы Вялікага Княства і Каралеўства Польскага, трапіўшы на прускую зямлю, пачалі зьдзеквацца з цывільнага насельніцтва – забіваць, гвалціць, паліць касьцёлы, рабаваць усё, дык і вялікі магістар і кіраўніцтва ордэну папросту пасьпяшалася насустрач арміі саюзьнікаў, каб абараніць сваё насельніцтва, свае землі і такім чынам паставіла сябе ў заведама невыгодныя, нязручныя, пройгрышныя ўмовы. Армія ордэна прымала бітву ў полі, прычым яна была ўдвая меншая.

(Дубавец: ) Палякі, літоўцы і нашы гісторыкі лічаць гэтую перамогу ці ня самай знакавай у сваёй гісторыі. Можа быць, таму, што гэта быў той рэдкі выпадак, калі мы самі тварылі экспансію і перамаглі... Ці сапраўды гэта была вялікая перамога?

(Сагановіч: ) У мілітарным пляне, у ваенным гэта сапраўды вялікая перамога, бо вялікая бітва была. Але для ВКЛ пасьля перамогі пад Грунвальдам мала чаго зьмянілася. Сам па сабе як сымбаль Грунвальд пачаў уздымацца гістарыяграфіямі 19-20 ст., нацыянальнымі гістарыяграфіямі. Сусьветныя войны – першая і другая – асабліва моцна ўзьнялі міталёгію Грунвальда. Ён стаў сымбалем перамогі рускай зброі, славянскай зброі над немцамі. 

(Дубавец: ) А ў нас? Нешта ня згадваю, каб Грунвальд так уздымалі у нашаніўскія часы ці ў часы савецкай беларусізацыі міжваеннага часу...

(Сагановіч: ) У нас, у беларускай гістарычнай традыцыі значэньне не перабольшвалася. Сытуацыя зьмянілася толькі пасьля апошняй вайны, калі стала сьцьвярджацца савецкая канцэпцыя гісторыі Беларусі. Таму што Грунвальд як вялікая перамога – гэта кампанэнт панславісцкай міталёгіі. Самае парадаксальнае, што постсавецкая бларуская гістарыяграфія яго яшчэ больш разьдзьмула. І вось я напачатку прыводзіў прыклады, што на Грунвальдзе Эўропа славянская з Эўропай крыжацкай сышліся, дык з боку Ягайлы і Вітаўта былі далёка не адны славяне, там было й немцаў поўна, гэтаксама як і ў ордэнскай арміі хапала славянаў. Тады проста не йшлося пра нацыянальныя антаганізмы.

(Дубавец: ) Як і ўвогуле пра нацыянальнае. Гэта вынік экстрапаляцыі сёньняшніх уяўленьняў на даўнюю гісторыю. І калі гэткая экстрапаляцыя ўласьцівая для гістарычных мітаў, дык гістарычную навуку яна разбурае... У сваю чаргу міталягізаваная гістарычная навука цалкам ператвараецца ў інструмэнт выгаднай правіцелю ідэалёгіі і скажае карціну сьвету ўжо для самых шырокіх колаў грамадзтва.

(Сагановіч: ) Каб сьцьвердзіць, што перамога пад Грунвальдам была заканамерная, у нас пішацца цяпер, што немцы ці нямецкі ордэн быў спрадвечным ворагам яшчэ з 12 ст. Напрыклад, у падручніку для 6 клясы сьцьвярджаецца, што самымі страшнымі ворагамі Беларусі з 12 ст. былі рыцары нямецкія. Хаця іх тады не было ўвогуле і ордэну не было такога.

(Дубавец: ) І сам пасыл пра тое, што немцы – ворагі – гэта няпраўда?..

(Сагановіч: ) Няпраўда, таму што нямецкі ордэн як да Грунвальду, так і пасьля яго шмат разоў выступаў у якасьці саюзьніка ВКЛ у супрацьстаяньні з Каралеўствам Польскім. І вельмі важна, што хутка пасьля Грунвальду, пасьля сьмерці Вітаўта ён спрабаваў пэрсанальную унію польска-літоўскую дэмантаваць. Я да чаго гэта кажу. Калі б не было Грунвальда, калі б ордэн заставаўся важным фактарам міжнароднай палітыкі ва Ўсходняй Эўропе, то можам пагадаць, куды б павялі шляхі Вялікае Княства. У кожным разе такой уніі пэрсанальнай з каралеўствам Польскім...

(Дубавец: ) ... і наступнай палянізацыі...

(Сагановіч: ) ... цалкам магчыма, што і не было б. Вэстэрнізацыя Вялікага Княства і Беларусі сыходзіла б ня толькі ад Польшчы ці праз Польшчу, а яшчэ большым фактарам гэтай вэстэрнізацыі, рэцэпцыі заходняй культуры быў бы нямецкі ордэн, Нямеччына.
Яшчэ адзін цікавы факт. Вось калі ў нас пішуць пра варажнечу спрадвечную паміж славянамі і немцамі, як тады зразумець выказваньне аўтара Вялікапольскай хронікі, які ў 13-м ст. напісаў, што, відаць, няма на сьвеце другіх такіх народаў, такіх суседзяў, якія жывуць у такой прыязьні, у такой дружбе як славяне і немцы.

(Дубавец: ) Але літоўцы і палякі ўсяляк уздымаюць Грунвальд як сымбаль... 

(Сагановіч: ) Слушна. У літоўскай і польскай гістарычных традыцыях Грунвальд займае адно з цэнтральных месцаў. Гэта міт нумар адзін, магчыма. У папулярнай гістарыяграфіі і ў нашай ён мае права заставацца важным мітам. Бо міт сам па сабе – вельмі важная рэч, яго функцыя інтэгральная. Але ж ня блытаць папулярную гістарыяграфію з навуковай. Скажам, палякі таксама ў 80-х гадах і ў 90-х вельмі моцна перагледзелі сваё ўспрыманьне Грунвальда. Але ў народзе – гэта сымбаль.

(Дубавец: ) А што магло б стаць такім сымбалем у нас – без супярэчнасьці паміж папулярным успрыманьнем і навуковай гістарыяграфіяй?

(Сагановіч: ) Я нездарма напачатку параўнаў рэха Грунвальду з рэхам Аршанскае бітвы. Аршанская перамога выйграе па сваёй значнасьці. Якая тут розьніца? Аршанская бітва – гэта бітва ў абарону Айчыны, на сваёй зямлі, бітва сіламі меншымі супраць перасяжных сілаў ворага, які прыйшоў нішчыць. Пад Грунвальдам зусім іншая сытуацыя, цалкам адваротная. Пайшлі на чужую зямлю, перасяжнымі сіламі, рабавалі, ну і здабылі там перамогу. Дарабавалі ўсё, вярнуліся і ніякага рэха. А пасьля Аршанскае бітвы стагодзьдзе за стагодзьдзем гэтая перамога згадвалася. І пра яе нават сьпявалася.

(Дубавец: ) Якія яшчэ міты ў нас атабарыліся ў навуковай гістарыяграфіі?

(Сагановіч: ) Такіх мітаў даволі шмат. І тут, можа быць, самы яскравы прыклад з уласнага досьведу. Калісьці пасьля 91-га году ўсе яшчэ былі пад уплывам Міколы Ермаловіча, і добра запомнілася мне першае працьверазеньне, калі мы ўпершыню выехалі на міжнародную канфэрэнцыю ў Польшчу. На канфэрэнцыі, апрача нас, былі ўкраінцы, літоўцы, палякі, як гаспадары. І на гістарычнай сэкцыі адразу ж акрэсьлілася лінія антаганізму. Мы, пераадольваючы савецкую гістарыяграфію, тады не заўважылі, што хварэем на адну з самых тыповых яе хваробаў – на апрыярызм. Словам, мы так верылі ў тое, у што хацелася верыць, у тое, што Вялікае Княства – гэта беларуская дзяржава, што Вітаўт гаварыў па-беларуску... І тут упершыню мы сутыкнуліся з абсалютна іншай візіяй той самай гісторыі. І што самае істотнае – з больш прафэсійна абгрунтаваным бачаньнем. Усе нашыя палкія сьцьверджаньні разьбіваліся аб вельмі добрую прафэсійную абарону літоўцаў. Вось адзін прыклад. Хтосьці з нашых устаў і сказаў: якая там літоўскасьць Вялікага Княства, калі Вітаўт ня ведаў літоўскай мовы, а гаварыў і пісаў па-беларуску. І тут адразу ўстае, наколькі помню, Рыта Чапайтэ, літоўка, якая спэцыяльна займаецца Вітаўтам, яго спадчынай, і кажа, а вы прывядзіце мне, калі ласка, прыклады, што ён гаварыў ці пісаў па-беларуску. Бо яна займаецца гэтым і ведае яго лісты на лаціне, на старанямецкай мове. А мы што? Вось тады гэты стан быў вельмі непрыемны. Гэта была такая страшная ўнутраная дэпрэсія і злосьць на тое, што мы самі сябе падманвалі ці нас нехта падманваў. Гэта фрустрацыя, калі здавалася б агульнапрынятыя ўяўленьні, прынятыя намі, раптам разьбіваюцца аб зусім іншую рэальнасьць. Наступае дэпрэсія. І калі міты культывуюцца нават гістарыяграфіяй навуковай, то, я думаю, можна гаварыць пра небясьпеку фрустрацыі нацыянальнай.

(Дубавец: ) Хвароба нацыянальнага станаўленьня...

(Сагановіч: ) Дзяржава сярэднявечная ня можа характарызавацца ў катэгорыях нацыянальнай прыналежнасьці. Таму што яна належала дынастыі і палітычнаму народу. Палітычны народ фармаваўся безадносна ад этнічнай прыналежнасьці эліты, шляхты. І ў той час паколькі не было самога паняцьця і разуменьня нацыі, гэтыя пытаньні нікога не хвалявалі, як і пытаньні мовы...

(Дубавец: ) І прафэсійная навука не павінна ім такое хваляваньне навязваць. Чаго не было, таго не было. Гэта што да мовы. А што да дэмакратыі. Ці было ВКЛ самай дэмакратычнай краінай у Эўропе?

(Сагановіч: ) Сам моцна верыў і дагэтуль сустракаю наіўнае сьцьверджаньне пра дэмакратычнасьць ладу ВКЛ. Сапраўды, калі параўноўваць з суседняй Масквой, дык тут дзяржаўны лад быў больш дэмакратычны. Але калі рамкі больш пашырыць, параўнаць, напрыклад, з Каронай Польскай, дык выявіцца, што на нашых землях папросту брутальна панавала некалькі родаў паноў-магнатаў. І шляхце трэба было яшчэ вельмі шмат змагацца, каб дамагчыся такіх парадкаў, такога дэмакратызму, якія панавалі ў суседняй Польшчы.

(Дубавец: ) А чаму унія як беларуская рэлігія – гэта міт?

(Сагановіч: ) Міт ужо таму, што нацыянальнай рэлігіі тады не было. Не было самога разуменьня нацыянальнай супольнасьці, нацыянальнай прыналежнасьці... 

(Дубавец: ) Ці ня стане бязь мітаў наша гісторыя бляклай ды нецікавай?

(Сагановіч: ) Зруйнаваньне ці адрачэньне ад мітаў і стварэньне гістарыяграфіі, пазбаўленай гэтай міталёгіі, нічым не зьмяншае прывабнасьць нашага мінулага, дакладней, мінулае робіцца яшчэ больш адэкватным, яно робіцца нашым.

(Дубавец: ) А інакш?

(Сагановіч: ) Ну я ж гаварыў пра небясьпеку непазьбежнага расчараваньня, фрустрацыі...

(Дубавец: ) Імкнучыся супрацьстаяць ідэалёгіі аўтарытарнага рэжыму, беларускія гісторыкі часьцяком самі ствараюць ідэалягемы, у выніку айчынная мінуўшчына выглядае наборам мітаў, бабуліных казак, а нацыянальная гістарыяграфія як навука перастае існаваць. Што гэта значыць? Генадзь Сагановіч кажа, што гэта непазьбежна прыводзіць да нацыянальнае фрустрацыі. Бо рана ці позна людзі сутыкаюцца з тым, што яны са сваімі пачуцьцямі існуюць ня ў гэтым рэальным, а ў нейкім іншым, самімі прыдуманым сьвеце. Каб зразумець, пра што тут гаворка, варта, да прыкладу, разгарнуць адзін з самых аўтарытэтных у сьвеце энцыкляпэдычных даведнікаў – ангельскую Брытаніку -- і знайсьці там артыкул пра вялікага князя Вітаўтаса. Ня Вітаўт, а менавіта Вітаўтас ужо толькі праз гэтую энцыкляпэдыю разыходзіцца па ўсім сьвеце разам з адпаведнай візіяй гісторыі, у якой нам і нашым пачуцьцям папросту няма месца. Тым часам наша візія гісторыі абрынаецца ў нябыт.

Чаму так адбываецца? Таму, што, у адрозьненьне ад нас, нашы суседзі – літоўскія і польскія гісторыкі -- не ствараюць мітаў, а пішуць прафэсійныя канцэпцыі ўласнае мінуўшчыны. Натуральна, адводзіцца ў гэтых канцэпцыях месца і для нас, толькі трактуемся мы там у адпаведнасьці з задачамі не беларускай, а літоўскай ці польскай нацыянальнай гістарыяграфіяй. Інакш кажучы, пра нас ведаюць тое, што пра нас пішуць іншыя, бо тое, што пішам мы, непрыдатнае для прафэсійнага міжнароднага дыялёгу гісторыкаў. 

Хто тут вінаваты? Зразумела, што ідэалёгія, якая разбурае навуковыя інстытуцыі, правакуючы іх працаваць дзеля альбо супраць патрэбаў улады, а не дзеля нацыянальных інтарэсаў. Але ва ўсім гэтым варта бачыць праўдзівы сэнс гістарычнае навукі, якая, па вялікім рахунку, толькі зьнешнім сваім бокам сутыкаецца з палітыкай, дзяржавай, рэжымам, тады як сутнасьць сваю мусіць берагчы, каб не ператварыцца ў бабуліну казку.