Юбілеі 2005

Карціна новага году ў рэтраспэктыве

Этэр 2 студзеня 2005 году

Аўтар Сяргей Дубавец:

Прадказаць з дакладнасьцю, якія падзеі і пэрсанажы стануць у 2005 годзе ў цэнтар грамадзкае ўвагі, загадзя немагчыма. І каб запярэчыць такой непрадказальнасьці ды немагчымасьці, мы зьвяртаемся да гісторыі. Гэта значыць, незалежна ад таго, што будзе адбывацца, мы ўжо сёньня можам на цэлы год раскласьці тэмы грамадзкае ўвагі – каляндар юбілейных датаў, імёны герояў, і самое імя гэтага году – знак, пад якім ён пройдзе. Як заўсёды ў навагоднія дні, “Вострая Брама” прадстаўляе партрэт 2005-га ў рэтраспэктыве. 

Паводле рашэньня ЮНЭСКА ён стане годам Ганса Крыстыяна Андэрсэна, дацкага пісьменьніка, якому споўніцца 200 гадоў. Андэрсэн напісаў ажно 24 зборнікі казак для дзяцей і дарослых, яго ведаюць і чытаюць ва ўсім сьвеце і на ўсіх мовах, у тым ліку па-беларуску. “Дзюймовачку”, “Прынцэсу на гарошыне” ды “Голага караля” ведаюць усе. Напэўна, беларускае радыё дастане з сваіх архіваў і паставіць у этэр клясычную пастаноўку “Оле Лукойе”. А вось “Голага караля” не паставяць. Бо калі ў краіне аўтарытарны кіраўнік, тады казкі пра караля могуць быць патрактаваныя як замах на гонар і годнасьць прэзыдэнта. Вось вам і першая мудрасьць ад Андэрсэна: аднаасобны кіраўнік, які сканцэнтраваў у сваіх руках усю ўладу ў краіне – заўсёды “голы кароль”.

Апроч знаку Андэрсэна наступны год пройдзе пад знакам 60-х угодкаў завяршэньня другой сусьветнай вайны – менавіта так аб’ектыўна мусіць называцца гэтая дата ў Беларусі. У нас няма падставаў казаць пра Вялікую Перамогу ці пра Вялікую Айчынную вайну. Беларусь ня толькі нічога ня выйграла ў гэтай вайне, а нават не была правамоцнай яе ўдзельніцай. Яна была аб’ектам агрэсіі. За некалькі дзён яна трапіла пад акупацыю, страціла кожнага трэцяга свайго жыхара, была змучаная карнымі акцыямі прыхадняў усіх масьцей, а ўрэшце аказалася адзінай краінай у лягеры пераможцаў, якая выйшла з вайны са стратамі сваёй этнічнай тэрыторыі разам з насельніцтвам. Інакш кажучы, капіяваць бравурныя маскоўскія парады ў Менску недарэчна. Гэта не мая, не твая і ня наша перамога. Перамога – гэта посьпех, удача, набытак. У нас жа – адныя страты. І мы мусім памятаць пра іх.

Аднак чыім імем мы маглі б назваць 2005 год у Беларусі? Найбольш яскравы юбілей – гэта 300-я ўгодкі Францішкі Ўршулі Радзівіл 13 лютага. Загадкавая асоба, стваральніца Нясьвіскага тэатру, аўтарка вершаў і п’есаў. Да нядаўняга часу асоба напроч забытая, а цяпер вось у Менску рыхтуецца да выданьня кніга яе спадчыны. Постаць Францішкі Ўршулі Радзівіл наводзіць на думку пра тое, як моцна і доўга замоўчвалася ў нас уласная арыстакратычная культура, якая рабіла Беларусь цалкам паўнапраўнай краінай у Эўропе. 300 гадоў таму.

Толькі ты зьехаў, пісалася лёгка,
З часам цяжэйшым рабілася пёрка.
Сёньня я ледзьве руку падымаю,
Ды не пісаць не магу, бо кахаю.

Гэта зь “Лістоў да мужа”, якія Францішка Ўршуля пісала бацьку сваіх дзяцей Міхалу Казімеру, самаму, між іншым, багатаму чалавеку ў тагачаснай Эўропе. Ды і ягоная тагачасная краіна – Беларусь Радзівілаў – была тады зусім ня падчаркай побач з Расеяй, Польшчай, Нямеччынай ці Францыяй. Гэта была краіна замкаў і палацаў, пра якую мы мусілі цалкам забыць пад 70-гадовым гіпнозам бальшавіцкае прапаганды. Зрэшты і сёньняшняя ідэалёгія не рэкамэндуе нам ганарыцца нашымі слаўнымі сярэднявечнымі продкамі, абуваючы ўвесь народ у лапці прыгоннага расейскага селяніна. Як тут не згадаць, што ў часы Францішкі Ўршулі Радзівіл 10 працэнтаў насельніцтва Беларусі складалі дваране.

Яшчэ адно імя, якое магло б стаць імем новага году – гэта Ўладзімер Хадыка, паэт, якому 3 студзеня споўніцца сто гадоў. Пражыў ён зь іх усяго 35. Ці нават 31, бо ў 1936 яго арыштавалі, а ў 1940 ён загінуў у ГУЛАГу – прыціснула яго каменнай плітой у сібірскіх каменяломнях. 

Кожны з маленства злучаны выракам,
А потым крывёю аплочвае чыншы.
На Беларусі зрабіцца лірыкам
Куды лягчэй, як чым-небудзь іншым.

Нацыя паэтаў... Гэткі верш прысьвяціў Хадыку ягоны сябра Юлі Таўбін, якога расстралялі ў 1937-м. Але, ясная рэч, не дзеля сваёй трагічнай біяграфіі трапіў Уладзімер Хадыка ў нашыя юбілейныя сьпісы, бо гэта якраз тыповы лёс ягонага пакаленьня, а дзеля вершаў. Эпіграмы на маладзенькага Хадыку пісаў сам Янка Купала. Хадыка дазваляў сабе рызыкоўныя радкі. Цятую з анталёгіі Міхася Скоблы “Краса і сіла”: “Дагэтуль нас мары ўсё цешаць, Ўсё Крывію сьнім залатую: Чакаем – хто прыйдзе нас вешаць, Айцоўскай рукой закатуе”. Праўда, у паэзіі Хадыка застаўся не змагаром, а лірыкам, побач з Максімам Багдановічам ды Ўладзімерам Жылкам:

Пры дарозе, дзе жоўтыя травы
Павуціньнем акрыты і пылам,
На касьцях сваёй зрынутай славы
Памірае варожая сіла.

Пры даліне за дальняю рысай
І лясоў і балот вершаваных, --
Месяц топчацца біскупам лысым,
І палошчуцца рызы ў туманах.

Апроч Уладзімера Хадыкі, стогадовыя юбіляры ў 2005-м -- Алесь Вечар, унікальны тым, што быў акадэмікам біёлягам і пры гэтым выдаваў паэтычныя зборнікі; Юрка Гаўрук, перакладчык замежнае клясыкі, у якога героі Шэксьпіра гавораць без напышлівасьці, як па-расейску, а простаю беларускаю мовай, пісьменьнік Алесь Пальчэўскі, два Петрусі – Броўка і Глебка, паэты Янка Бобрык і Віктар Казлоўскі, Янка Туміловіч, Міхась Васілёк і Ізраіль Плаўнік, брат Зьмітрака Бядулі, драматург Яўген Рамановіч, народны артыст Уладзімер Дзядзюшка і пратэстанцкі прапаведнік Ян Пятроўскі са Слуцку, які эміграваў у ЗША і выдаў там па-беларуску сем тамоў старажытнагрэцкага філёзафа Плятона, а таксама грэцка-беларускі слоўнік.

Кожны з названых – асоба, вартая адмысловае перадачы. Пры тым, што гэта яшчэ ня ўсе стогадовыя юбіляры. Астатніх я згадаю пазьней. Толькі заўважу сьпярша, што за важныя ў “Вострай Браме” мы прымаем клясычныя юбілейныя даты, гэта значыць, крокам у 25 гадоў. Акурат зьмяняецца пакаленьне. Акурат прыходзіць пара зірнуць на ўсё сьвежым вокам. Час пераацэнкі.

Сёлета 4 кастрычніка споўніцца 25 гадоў з дня гібелі ў загадкавай аўтакатастрофе першага сакратара ЦК КПБ Пятра Машэрава. Шмат хто з даследчыкаў, насуперак афіцыйнай вэрсіі, лічыць гібель Машэрава забойствам, падрыхтаваным варожай яму маскоўскай групоўкай.

Пісалі пра гэта шмат, але поўнае яснасьці няма. Цяпер мы ўжо ведаем з многіх успамінаў, што Мікіта Хрушчоў імкнуўся ўсяляк адысьці ад сталінскае практыкі. Маю на ўвазе не рэпрэсіі, а практыку замены кіраўніка празь ягонае забойства – тое, што было пры Сталіне. Блізкія да Хрушчова людзі згадваюць, што ён пасьля сваёй адстаўкі лічыў ледзьве не галоўнай сваёй перамогай гэтую самую мірную адстаўку. Без забойства. А тагачасныя гэбісцкія чыны дадаюць, што Брэжнеў такі плянаваў фізычнае ўхіленьне Хрушчова. Але, па-першае, не хапіла духу, па-другое, Хрушчоў падкрэсьлена не супраціўляўся. Пры гэтым мэмуарысты падкрэсьліваюць, што Брэжнеў, які ішоў на хвалі рэсталінізацыі, якраз такі спосаб замены кіраўніцтва лічыў для сябе за норму. Ці забіў ён Машэрава, ці не – гэта ня так і важна. Важна, што ў Беларусі, як самай працятай саветызмам рэспубліцы, такі спосаб зьмены кіраўнікоў – практыкаваўся якраз пасьля Хрушчова. І аўтакатастрофа з гібельлю кіраўніка была зусім ня рэдкай зьяваю. Натуральна, беларускі народ у выніку яшчэ больш палюбіў Машэрава, які загінуў нібыта за сваю самастойнасьць. Але больш верагоднай падаецца думка, што Машэраў загінуў зусім не з-за Беларусі, а з-за таго, што прэтэндаваў на месца Касыгіна ў Крамлі.

Наступны юбілейны крок – 50 гадоў. Менавіта столькі спаўняецца нашым сучасьнікам Аляксандру Лакотку, які дасьледуе і рэстаўруе ўнікальныя беларускія помнікі драўлянае архітэктуры, Вользе Корбут, чэмпіёнцы-гімнастцы, якая на нейкі час стала ў сьвеце тварам Беларусі, і паэту Алесю Жамойціну, кіраўніку музэя на сядзібе Францішка Багушэвіча ў Кашлянах на Смаргоншчыне. Старая Бугшэвічава сядзіба, абселая ў маляўнічым краявідзе – яшчэ адно сьведчаньне колішняе арыстакратычнае культуры. 

75 гадоў таму было лета 1930 году. Першы масавы палітычны працэс у Менску. Яшчэ напачатку году ў нетрах ГПУ высьпявае справа “Саюзу вызваленьня Беларусі”. Яе прыдумалі, каб панішчыць інтэлігенцыю, што супраціўлялася прымусовай калектывізацыі і вывазу нязгоднага сялянства ў Сібір. Спачатку бяруць адзінкі, але ўлетку пачынаецца сапраўдны абвал. У чэрвені арыштоўваюць гісторыка Міколу Ўлашчыка, географа Аркадзя Смоліча, аграрніка Івана Кісьлякова, навукоўца і пэдагога Яўхіма Кіпеля, літаратурнага крытыка Ўладзіслава Чаржынскага, мовазнаўцу Міколу Касьпяровіча. У ліпені такія арышты – па адным на дзень – працягваюцца. 4-га схоплены вучоны-аграрнік Янка Серада. 6-га – вучоны-аграрнік Сяргей Скандракоў, 8-га -- палітык Іван Краскоўскі, 9-га – мэдык Павал Трамповіч, 13-га -- пісьменьнік Міхайла Грамыка і пэдагог Аляксандар Аніхоўскі, 14-га -- гісторык Аляксандар Цьвікевіч, 15-га – літаратуразнавец Хведар Імшэнік і рэдактар Генадзь Багдановіч, 17-га -- акадэмік Язэп Лёсік.

18 ліпеня 1930 году ў чэкістаў здаюць нэрвы. У гэты дзень яны арыштоўваюць пісьменьнікаў Максіма Гарэцкага і Язэпа Дылу, палітыка і журналіста Паўла Жаўрыда, тэатральную акторку і мэмуарыстку Паўліну Мядзёлку, гісторыка Міхала Мялешку, палітыка Часлава Родзевіча, мэмуарыста і блізкага сябра Янкі Купалы Язэпа Сушынскага, мэдыка Івана Цьвікевіча, мастацтвазнаўцу Міколу Шчакаціхіна, вучонага-аграрніка Еўдакіма Ярашчука, рэдактара Аляксандра Галавінскага, палітыка Аляксандра Вальковіча, мовазнаўцу Аркадзя Адзінца.

19 ліпеня “сенакос” працягваецца з ранейшай упартасьцю. Бяруць паэта Ўладзімера Жылку, тэатральнага дзеяча Фларыяна Ждановіча, мовазнаўцу Міколу Байкова, палітыка і мэмуарыста Леанарда Зайца, палітыка і журналіста Ўладзімера Пікулевіча, празаіка Сымона Хурсіка, гісторыка Андрэя Бурдзейку.

20-га чэкісты “дабіраюць” паэта Ўладзімера Дубоўку, драматурга Алеся Ляжневіча і пэдагога Міколу Мамчыца. А 21-га ў пастку ГПУ трапляе акадэмік Вацлаў Ластоўскі. Разам зь ім забіраюць географа Міколу Азбукіна і мовазнаўцу акадэміка Сьцяпана Некрашэвіча. Ластоўскі прызначаецца кіраўніком “Саюзу вызваленьнгя Беларусі”.

На гэтым арышты не сканчаюцца. Але я спыню гэты бясконцы пералік, бо рызыкую заняць ім усю перадачу. Хоць, шчыра кажучы, варта было б назваць усіх, гэта значыць, больш за 100 чалавек. Бо, па-першае, амаль для ўсіх іх з гэтым арыштам фактычна перарвалася біяграфія. Высланыя ў ГУЛАГ, яны атрымлівалі там новыя тэрміны, а сканчалася ўсё расстрэлам. Па-другое, усе названыя – гэта сапраўдная эліта беларускае культуры мінулага стагодзьдзя, неаспрэчныя аўтарытэты ў сваіх асяродках, завадатары ўсяго здаровага, што тады рабілася ў грамадзтве. 

У той летняй гісторыі быў яшчэ й восеньскі працяг – 20 лістапада Янка Купала робіць замах на ўласнае жыцьцё. Адразу пасьля выкліку на допыт у ГПУ. Сказаць, што ў выніку ўсё абышлося і што народны паэт будзе жыць на волі яшчэ 12 гадоў – значыць не сказаць нічога. Падобна, што і для Купалы лета 1930 году стала апошнім у біяграфіі...

Але ў тым 1930-м людзі, бадай, не адчувалі маштабу бяды. Напэўна, гэтаксама, як сёньня за арыштамі і пасадкамі кагосьці па палітычных матывах мы не разглядаем таго, што тады здарылася літаральна празь некалькі гадоў. А менавіта – поўнага вынішчэньня пад корань усёй беларускай інтэлігенцыі і ўсяго ўвогуле самастойнага і актыўнага элемэнту, які толькі быў у нашым народзе. З аднаго боку дзясяткі людзей адпраўляліся ў ГУЛАГ, а пры гэтым працягвалі ўцякаць у савецкую Беларусь беларусы з-пад польскае ўлады. Палякі, вядома, іх прыгняталі і таксама садзілі ў турмы, але хто зь іх мог падумаць, што тут іх чакае простая і адзназначная сьмерць. Падрасталі новыя пакаленьні паэтаў і адраджэнцаў, яшчэ зусім кволых, каб можна было далучыць іх да “Саюзу вызваленьня Беларусі”, падрасталі наіўныя і нават шчасьлівыя, ні сном, ні духам ня ведаючы пра той “сенакос”, які рыхтуецца ўжо на іхныя галовы, калі іх будуць не арыштоўваць па тры-пяць за дзень, а расстрэльваць па тры-пяць і нават -- за адзін дзень 29 кастрычніка 1937 году – адразу дваццаць.

На жаль, у новым 2005 годзе даводзіцца канстатаваць, што наша грамадзтва ў прынцыпе гатовае да паўтарэньня лета 1930 году. Адзінае, што стрымвае ўлады, каб перасаджаць і зьнішчыць усіх палітычна нязгодных – гэта пратэсты ў незалежных газэтах і за мяжой. Праўда, да шырокае публікі гэтыя пратэсты амаль не даходзіць, як не даходзіць і гістарычная праўда пра рэпрэсіі аўтарытарнага рэжыму 75-гадовае даўніны.

Наш народ сапраўды нагадвае атаву. Яго косяць, выпальваюць, выдзіраюць, а ён зноў прабіваецца нібы тая трава праз асфальт. Падрастае і -- зноў такі самы порсткі і не такі, якім яго хочуць бачыць правіцелі, а сам па сабе -- такі, якім яго стварыла прырода. Аж пакуль не пачынаецца новы “сенакос”. 

У тое лета 30-га году, калі лепшыя сыны Беларусі асуджаліся ды высылаліся ў ГУЛАГ, на сьвет нараджаліся новыя, каму сёлета споўніцца 75. І гэта будуць юбілеі набыткаў, а ня стратаў. Але па вялікім рахунку гэта тыя самыя людзі, што і зьнішчаныя іхныя папярэднікі Гарэцкі, Жылка, Ластоўскі, Некрашэвіч, Дубоўка... Людзі той самай маралі і сьвядомасьці, той самай мовы. Ніякія ідэалягічныя ды фізычныя расправы ня здольныя зьмяніць боскага наканаваньня беларусам быць нацыяй, сапраўднай і паўнавартаснай, такой, як іхныя суседзі. 200 гадоў свае і чужыя пераконваюць нас, што мы не зусім нацыя, а нейкі прыдатак то польскага народу, то расейскага, 200 гадоў нязгодныя адпраўляюцца ў турму і Сібір, а вось прыходзіць новае пакаленьне і зноў бярэцца за сваё.

26 лістапада 1930 году акурат пасьля тых працэсаў “Саюзу вызваленьня Беларусі” ў Воршы прыходзіць на сьвет Уладзімер Караткевіч. Быццам гэта яны ўсе пакінулі сваю энэргію яму, каб ён сьцьвердзіў неўміручасьць нацыянальнай ідэі гэтак моцна, як ён гэта і зрабіў.

Гэта будзе напрыканцы году. А напачатку, 9 лютага, яшчэ калі малох ГПУ не набраў сваіх абаротаў, у Менску нарадзіўся паэт Валянцін Тарас – унікальны творца, які піша і па-расейску і па-беларуску.

За колькі дзён да Тараса, 5 лютага адзначыць свае 75 вядомы актор Расьціслаў Янкоўскі. Ён праславіўся найперш як актор расейскага кіно, і гэта ўсе ведаюць. Але мала хто ведае пра ролю Янкоўскага ў станаўленьні новай беларускай дзяржаўнасьці. Менавіта ягоны выступ дэпутата Вярхоўнага Савету стаў вырашальным, калі камуністычная большасьць не хацела прымаць новы Закон аб мовах, у якім беларуская мова называлася адзінай дзяржаўнай.

Таксама 75 гадоў споўніцца паэтам Міколу Арочку і Алесю Барскаму, мовазнаўцу Леаніду Бураку, пісьменьнікам Алесю Петрашкевічу і Яраславу Пархуту, палітыку Мікалаю Дземянцею. Памятаю здымак з перадвыбарчага мітынгу працоўных у Полацку яшчэ савецкага часу, дзе Мікалай Дземянцей выбіраўся дэпутатам Вярхоўнага Савету. І надпіс на адным з плякатаў: “Не галасуй за Дземянцея, ён есьць ікру, а мы пацеем!” А яшчэ – рэплікі Дземянцея, ужо сьпікера, пра “шастой мікрафон” і “дэпутата, які даўно стаіць у заднім праходзе”. Наіўныя былі часы...

Пра стогадовыя юбілеі я ўжо сказаў. Праўда, іх так шмат сёлета, што давядзецца скласьці яшчэ адзін сьпіс. Гэта беларускі пісьменьнік Юрка Віцьбіч, літаратурная кар’ера якога пасьпяхова пачалася на бацькаўшчыне, а скончылася ў ЗША. Сто гадоў спаўняецца і пісьменьніку Сяргею Хмару, чый шлях завершыўся ў Канадзе. Іхны калега Ян Скрыган пасьля доўгіх гадоў ГУЛАГУ жыў у Менску і лічыўся сярод пісьменьнікаў ці не найлепшым знаўцам беларускае мовы. Ёсьць у сьпісе стогадовых таксама кіраўнік менскага габрэйскага тэатру рэжысэр Віктар Галаўчынер і скульптар Андрэй Бембель. Бембель афармляў сваімі працамі Дом ураду і манумэнт перамогі ў Менску, а ў апошнія гады жыцьця Сталіна ўзначальваў Саюз мастакоў Беларусі. 

Каляндарны абэртон гэтага сьпісу ў тым, што і Юрка Віцьбіч і Алег Бембель нарадзіліся ў Вяліжы Віцебскай губэрні, цяпер гэта Смаленшчына, з розьніцай у паўгода. Мяркуючы са здымкаў, яны нават зьнешне падобныя.

Эпізод, варты даты нараджэньня: дэбют Янкі Купалы ў друку. Гэта быў верш “Мужык” у менскай газэце “Северо-Западный край”, надрукаваны 15 траўня. Сто гадоў таму.

Адначасова з нараджэньнем цэлай пляяды дзеячоў культуры і з Купалавым паэтычным дэбютам у 1905 годзе ў Беларусі адбываліся масавыя расстрэлы дэманстрантаў. 17 чэрвеня царскія салдаты расстрэльвалі сялянаў у Кішчыцах пад Шкловам за тое, што сяляне баранілі ад памешчыка сваю пашу. 8 чалавек забілі, 15 паранілі. 18 кастрычніка ў Менску быў расстраляны эсэраўскі мітынг. 80 чалавек забілі, некалькі соцень паранілі. Падзея ўвайшла ў гісторыю пад назвай Курлоўскага расстрэлу – ад імя губэрнатара, які загадаў страляць. У той самы дзень расстралялі рабочую дэманстрацыю ў Віцебску. 23 кастрычніка ў Полацку чарнасоценцы з папамі ўчынілі габрэйскі пагром. “Бей жідов, спасай Россію”. За габрэяў заступіліся рабочыя дружыны, але ўлада была на папоўскім баку і кінулі на дружыньнікаў паліцыю з салдатамі. Бальшыня дружыньнікаў загінула ў баі. 25 кастрычніка тое самае адбылося ў Воршы. Загінулі 22 дружыньнікі. 26 кастрычніка – у Мазыры. 30 сьнежня салдаты расстрэльваюць паўсталых сялян у палескіх вёсках Лядавічы і Опаль. Так у агульных рысах выглядала ў далучанай да расейскае імпэрыі Беларусі расейская рэвалюцыя 1905 году.

125 гадоў таму. Зноў сьпіс юбіляраў і зноў – абэртон. Два клясыкі іншых літаратур і абодва паходзяць зь Беларусі. Гэта расеец Аляксандар Грын, аўтар “Пунсовых ветразяў”, сын беларускага паўстанца 1863 году. Пашпартнае прозьвішча Грына было Грынеўскі. І француз Гіём Апалінэр, унук беларускага паўстанца 1863 году. Ягонае пашпартнае прозьвішча – Кастравіцкі.

Іншыя 125-гадовыя юбіляры – палітыкі Вацлаў Іваноўскі і Іван Краскоўскі, опэрны пэдагог Антон Баначыч, які вучыў Александроўскую, Балоціна і Друкер, а таксама два пісьменьнікі – Язэп Дыла і Гальляш Леўчык. Апошні пісаў:

Нічога ня хочу... Нічога, нічога –
Ні грошай, ні славы, ні шчасьця сьляпога...
А толькі ўсё жду я, каб родная мова
Хутчэй дачакала свабоднага слова!
Пакуль не даждуся багацьця такога, --
Нічога ня хочу... Нічога, нічога!

Сказана сто гадоў таму. А гучыць, нібыта сёньняшняе.

150 гадоў таму 26 лістапада ў Стамбуле пры загадкавых абставінах памірае Адам Міцкевіч (а 6-й гадзіне ранкам адчуў сябе блага, а 9-й увечары -- сканаў). Ёсьць думка, што Міцкевіч быў атручаны, бо рыхтаваў легіёны для ўдзелу ў Крымскай вайне.

За паўгода перад тым памірае Міцкевічаў сябра Тамаш Зан.

Таксама ў 1855-м граф Тышкевіч разам з аднадумцамі стварае Віленскі музэй старажытнасьцяў – адно з найбуйнейшых сховішчаў буларускае культуры. Музэй праіснуе 10 гадоў. Пасьля паўстаньня Каліноўскага генэрал-губэрнатар Мураўёў загадае музэй расфармаваць і ўсе скарбы вывезьці ў Маскву. А гэта каля 4 тысяч помнікаў археалёгіі, столькі ж твораў выяўленчага мастацтва, паўтысячы пячатак, тры тысячы дакумэнтаў, 20 тысячаў кніг і г.д. Мураўёву собіла, каб у Вільні не засталося сьведчаньняў колішняй незалежнасьці нашага краю ад Расеі.

Між іншым, правадзейным сябрам Музэя быў пісьменьнік Аляксандар Здановіч – яшчэ адзін забыты пэрсанаж арыстакратычнай беларускай мінуўшчыны, родам зь цяперашняга Пухавіцкага раёну. Здановічу сёлета споўніцца 200 гадоў. 

Трыста гадоў таму – чарговыя сьведчаньні маскоўскае агрэсіі. Гэтым разам Пётар Першы зайшоў з войскам на Віцебшчыну і змагаецца тут з уніяцтвам. Цар Пётар адзначае свой дзень нараджэньня 11 ліпеня 1705 году забойствам вуніяцкіх святароў і манахаў у Полацкай Сафійскай царкве. Вікарыя Канстанціна Зайкоўскага цар забіў кінжалам асабіста. Меншыкаў забіў айца Якуба Кнышэвіча. Пасеклі шаблямі закрысьціяна Мялеція Кандратовіча, казаньніка Тэафана Калбечынскага, айца Якуба Кізікоўскага і брата-прыслужніка Язэпа Анкудовіча. Недасечаных насьмерць Зайкоўскага і Кізікоўскага забралі ў лягер на востраў на Дзьвіне і там пасьля катаваньняў павесілі. Назаўтра Сафія і вуніяцкія манастыры былі разрабаваныя расейскімі салдатамі і зачыненыя. Старажытную сьвятыню Полацка, першы храм Беларусі -- Сафійскі сабор -- на загад Пятра аддалі пад сховішча амуніцыі і пораху.

350 гадоў таму ішоў другі год трынаццацігадовае вайны. 1655 год. Тэрыторыя Беларусі захопленая расейскім войскам цара Аляксея Міхайлавіча і казакамі Хмяльніцкага. Што адбываецца? Увесну агрэсар захапіў і зьнішчыў гарады Бабруйск, Барысаў, Слонім... 30 чэрвеня захоплены Менск. У жніўні казакі Залатарэнкі спальваюць да галавешак Ліду і ўсю Лідчыну. 8 жніўня захопленая Вільня. Падпалены горад гарэў 17 дзён. Пад шаблямі і ў агні загінулі 25 тысяч віленчукоў. У верасьні захопленыя і спаленыя Тураў і Давыд-Гарадок, 5 кастрычніка – Пінск...

400 гадоў таму – дата з гісторыі вайсковае славы нашых продкаў. 27 верасня 1605 году 4-тысячнае войска Вялікага Княства на чале з гетманам Янам Хадкевічам перамагло 14-тысячнае войска швэдаў каля вёскі Кірхгольм за 13 вёрстаў ад Рыгі. Галоўную ролю адыгралі гусарскія палкі Войны і Сапегі. Беларусы ў гэтай бітве ўзялі 60 трафэйных сьцягоў разгромленых швэдзкіх харугваў. Шведы страцілі забітымі 6 тысяч чалавек, войска Хадкевіча -- 100 чалавек.

Апошні эпізод юбілейнага календара адбыўся 575 гадоў таму. Падрыхтаваная на канец жніўня каранацыя вялікага князя Вітаўта не адбылася. Асьвячоная папам рымскім карона была гвалтам забраная палякамі на загад Ягайлы ў паслоў Вітаўта на польскай мяжы. Неўзабаве, у кастрычніку стары Вітаўт памірае. На зьмену яму баяры Вялікага Княства абіраюць вялікім князем Сьвідрыгайлу, насуперак жаданьню палякаў, якія хацелі, каб гэтая пасада перайшла іхнаму каралю Ягайлу...

Адносна гэтага эпізоду, калі ўлічыць, што гаворка ідзе пра нашых з вамі продкаў, цяперашняя беларуская палітычная сучаснасьць выглядае зусім не далёкай будучыняй, а хутчэй наадварот – мінуўшчынай. Бо там вам і шляхецкая дэмакратыя, і парлямэнцкая рэспубліка і непаслушэнства перад краінай-суседкай з імпэрскімі замашкамі. Толькі ў тыя часы ролю няпрошанае апякункі выконвала Польшча, а не Масква. Масквы тады яшчэ не было.

Калі з імёнамі і найважнейшымі гістарычнымі датамі году мы вызначыліся, дык застаецца згадаць горад году, а гэта Мазыр, першая згадка пра які сустракаецца 850 гадоў таму; адкрыцьцё году, а гэта тэорыя адноснасьці Эйнштэйна, што зьявілася сто гадоў таму, і часопіс году, а гэта часопіс “Беларусь”, якому сёлета спаўняецца 75 гадоў. Многія са згаданых сёньня тэмаў стануць тэмамі нашых перадачаў у 2005 годзе.