Нягледзячы на жаданьне кіраўніка Беларусі захаваць савецкія ўяўленьні ў народзе, зьмены тут адбываюцца аб’ектыўна і непазьбежна. Найважнейшая зь іх – гэта адчуваньне маштабаў сваёй уласнай краіны. Калі раней мы існавалі ў нейкай сацыялістычнай бясконцасьці ад Буга да Курыл, што проста не магла канкрэтным чалавекам адчувацца як свая канкрэтная тэрыторыя існаваньня, дык нашы цяперашнія 207 тысяч гектараў – гэта тое, што можна ня толькі ўявіць, але й за паўдня праехаць ад мяжы да мяжы, каб утыкнуцца ў гэтую саму мяжу з пашпартным кантролем, чэргамі, візамі, паборамі і людзьмі ў форме, тут – сваімі, а там ужо чужымі. І калі для жыхара цэнтральнай Расеі або Ўралу па-ранейшаму блытаюцца ў карціне сьвету Літва з Латвіяй, што можна патлумачыць адлегласьцю і адсутнасьцю сувязяў, дык для сучаснага беларуса новага пакаленьня і Літва – гэта ўжо рэальныя суседзі, геаграфічна самыя блізкія, хоць і пазначаныя афіцыйнай прапагандай як “дальняе зарубежжа”. Ад Менску да Літвы – паўтараста кілямэтраў, як па мэгаполісных уяўленьнях – прадмесьце. Апроч таго, беларусы новага пакаленьня, у адрозьненьне ад савецкіх, знаёмыя са старой гісторыяй і ведаюць, што Вільня, цяперашняя сталіца Літоўскай Рэспублікі, на працягу больш як пяці стагодзьдзяў была і сталіцаю Беларусі. Гэта там друкаваў першыя беларускія кнігі чалавек, імя якога носіць сёньня галоўны праспэкт нашай краіны.

Аднак рэалістычныя ўяўленьні новага пакаленьня беларусаў уваходзяць у супярэчнасьць зь містыкай палітычнага курсу. Аб’ектыўна самыя блізкія да нас геаграфічна, мэнтальна і сваім гістарычным лёсам літоўцы ў трактоўцы савецкай і постсавецкай ідэалёгіі падаюцца як самыя далёкія. “Мы гэтым шляхам ня пойдзем” – заяўляюць нашы правіцелі, хоць аб’ектыўна мы якраз гэтым шляхам і ідзем. Перабіраючы факты найноўшай гісторыі, не перастаеш зьдзіўляцца наступнай заканамернасьці: літоўцы часьцяком акуратна абходзяць тыя граблі, на якія ўжо наступілі мы. Бо дарога адна. І замест таго, каб, набіўшы чарговы гузак, заяўляць, што гэты гузак – гістарычны выбар беларускага народу, нашмат больш карысна было б зразумець, куды гэтая дарога вядзе.

Пра тое, куды яна вядзе, і пойдзе гаворка ў сёньняшняй перадачы.

Вы слухаеце Радыё Свабода

У перадачы “Вострая Брама” пра будучыню, пра Беларусь і сваю краіну Літву разважае сёньняшні дэпутат Эўрапарлямэнту прафэсар Вітаўтас Ландсбергіс.

Вітаўтас Ландсбергіс у Літве ня толькі рэальны палітык, але шмат для каго – мысьляр ці нават прарок, які праз выпрабаваньні прывёў сваю краіну да незалежнасьці і вызваленьня ад камунізму. Гутарку зь ім для нашай перадачы запісала Тацяна Поклад. А пачалося ўсё з пытаньня пра зьдзяйсьненьне мараў. Сапраўды, найвышэйшыя мэты, якія ставіў для Літвы і перад сабой як палітыкам прафэсар Ландсбергіс, дасягнутыя Літва далучылася да NATO і Эўразьвязу. Што цяпер? Ці зьявіліся перад краінай новыя мэты ці, як пісаў францускі гісторык Фукуяма, наступіў “канец гісторыі”?  

1 - Сяброўства Літвы у ЭЗ і НАТО – гэта новыя ўмовы, новыя магчымасьці для дзяржавы, краіны, людзей. Але гэта ўмовы і магчымасьці, якія трэба скарыстаць. Умець скарыстаць. Таму цяпер – новае выпрабаваньне, экзамэн. І для самога грамадзтва, і для партыяў, і для розных інтарасантаў, якія б хацелі выкарыстаць новыя магчымасьці дзеля сваіх групавых інтарэсаў. Бо заўсёды ёсьць двухсэнсоўнае разуменьне – думаць пра інтарэсы краіны, пра карысьць дзяржаве, пра паляпшэньне жыцьця людзей – альбо думаць пра канкрэтную карысьць, асобныя інтарэсы як прыярытэтныя. Гэта таксама выпрабаваньне. І калі гэтая другая пазыцыя вельмі заўважна пераважае, дык у людзей уздымаецца незадаволенасьць. Гэта можа быць выкарыстана у палітычнай барацьбе. Часам гэтым можна маніпуляваць, часам можна казаць, што няздольнасьць скарыстацца новымі магчымасьцямі вынікае не з нас самых, а з вонковых чыньнікаў – ад той арганізацыі, у якую мы увайшлі. І тады -- можа быць, ня трэба цешыцца, што мы далучыліся – і далей падштурхоўваецца скептыцызм, і пэўная дэпрэсія, пасыўнасьць. Гэта ёсьць найбольшай шкодай.  

Прафэсар Лансбергіс кажа, што гісторыя войнаў і рэвалюцыяў у нашай частцы Эўропы мусіць завершыцца. А тое, што з жыцьця прападае “экстрым”, зусім ня значыць, што гісторыя скончылася. Кожны народ у сьвеце хоча аднаго – спакойнага жыцьця. Закалотаў і барацьбы прагнуць гарачыя галовы. Нам можа здавацца, што без ваяўнічых настрояў няма гісторыі, усё ператвараецца ў банальныя будні і жыцьцё становіцца нецікавым. Насамрэч змаганьне – і яшчэ якое вострае -- працягваецца на інтэлектуальным палітычным узроўні. Толькі ў гульні палітыкаў ня ўцягваюцца шырокія народныя масы. Прынамсі так яно мусіць быць. Працягвае мая калега Тацяна Поклад.

Не аднойчы даводзілася чуць, што неўзабаве Літва ўвядзе ў сябе агульнаэўрапейскую валюту, моладзь зьедзе на Захад, уся сфэра абслугі загаворыць па-ангельску. Краіна паступова ператворыцца ў адзіны суцэльны турыстычны аб’ект для замежнікаў. Літоўская мова і культура стануць экспанатамі гэтага аб’екту – ці існуе такая невясёлая пэрспэктыва?

2 - Мы дакладна па-ангельску не пачнем размаўляць у хатах, і школы будуць літоўскія, і ўнівэрсытэты, але значна больш людзей будуць ведаць ангельскую, і іншыя заходнія замежныя мовы, ня гэтак, як раней усе ведалі расейскую і гэтага было дастаткова. Будзе зусім іначай. Людзі будуць значна болей адукаваныя, будуць бачыць сьвет шырэй і карыстацца гэтым. 

Літва будзе заходняя – значна болей заходняя, чым цяпер. Больш падобная да Аўстрыі, Даніі, Швэцыі – і там жа ніхто ня пераймаецца, што раптам усе будуць гаварыць толькі па-ангельску. Ім было б сьмешна пачуць, што тут нехта гэтым страшыць – каб адмовіцца ад сваёй мовы. Ну, дакумэнты, асабліва бізнэсдакумэнты, пэўна, будуць болей пісацца па-ангельску, ну і розныя міжнародныя дачыненьні – магчыма, не заўсёды будуць дублявацца перакладамі – гэта практыка пакажа. 

У Беларусі моўная праблема ўсё яшчэ выглядае так, як выглядала ў часы СССР. Улады выціскаюць родную мову са сфэраў публічнага ўжываньня, праводзіцца палітыка русіфікацыі. Якім чынам, на Вашу думку, мы можам разьвязаць гэтую праблему?

3 - Я думаю, калі так здарыцца, што Беларусь зможа зрабіцца болей самастойнай і арыентаванай на Эўразьвяз, дык найперш яна зробіцца больш беларускай. Толькі праз сваю саматоеснасьць Беларусь зможа вырашыць свой лёс. З адчуваньнем, што яна ёсьць Беларусь, а не адна губэрня ці шэсьць губэрняў іншай дзяржавы.

Вострая Брама

Інакш кажучы, эўрапейская арыентацыя Беларусі стане паратункам для беларускае мовы, а ў выніку і для нацыі, бо менавіта мова ў нас – галоўны нацыяўтваральны чыньнік. Безь яе мы – насельніцтва, якое можна “прырэзаць” да мацнейшых суседзяў -- да Расеі або Польшчы. І такое на працягу гісторыі рабілася неаднойчы. І не зрабілася якраз таму, што мова ратавала.

Літоўцы ў моўным сэнсе для беларусаў – вельмі пазытыўны прыклад. Уявіце сабе ўсю сыстэму адукацыі па-літоўску, шэсьць тэлеканалаў па-літоўску, кнігарні, поўныя клсякі і навінак сусьветнае літаратуры – па-літоўску, відэатэкі з сотнямі фільмаў, перакладзеных па-літоўску, кампутарныя праграмы па-літоўску, мабільную сувязь па-літоўску... Колькі ж народу ў гэтай трохмільённай краіне забясьпечвае ўсё гэта – мноства людзей, ахопленых зусім творчай дзейнасьцю на радасьць іншым і дзеля росквіту ўласнага народу. Ад іхнае працы павявае зусім здаровым і натхнёным духам.

Цяпер – пра палітыку. Пра апошнія граблі, на якія некалі наступіла Беларусь, і якія нядаўна не бязь цяжкасьцяў, але абмінула Літва. Тацяна Поклад у гутарцы зь Вітаўтасам Лансбергісам.

Закалоты гісторыі заўсёды зьвязваліся з адпаведнымі асобамі, якія ўзурпавалі ўсю ўладу ў краіне. У зьвязку з гэтым -- дзьве паказальныя гісторыі сучасных узурпатараў. Пасьля шматразовага  парушэньня Аляксандрам Лукашэнкам Канстытуцыі ў Беларусі была ініцыяваная працэдура імпічмэнту прэзыдэнта – у 1996 годзе. У Літве такая самая сытуацыя паўтарылася летась. Але ў Беларусі імпічмэнт быў спынены маскоўскімі палітыкамі, а Літве ўдалося давесьці свой працэс да канца – Раландас Паксас быў адхілены ад улады. Можа быць, у літоўцаў ёсьць нейкая адмысловы рэцэпт змаганьня з парушальнікамі канстытуцыі?

4 -Зусім нядаўняя нашая гісторыя паказала, што Літва не абароненая ад небясьпекі, толькі нам пашэнціла гэтаму даць рады. Але ніхто ня ведае, ці ня будзе гэткай небясьпекі ў будучыні і як тады атрымаецца даць рады, калі памкненьне ўсталяваць аўтарытарную ўладу ня будзе такім дурным, як у выпадку Паксаса, а будзе якімсьці хітрэйшым. 

Патрэбна сапраўдная парляманцкая рэспубліка. У якой людзі абіраюць сваю уладу, яе зьмяняюць, і ў якой ня зьявяцца якія-небудзь аўтарытарныя групы зь якім-небудзь аўтарытарным лідэрам, які хоча стаць самаўладным кіраўніком і які пасьля сам стварае парлямэнт, і робіцца карыкатура на дэмакратыю. У нас было такое слова, калі ўжо дамагліся незалежнасьці, але было яшчэ вельмі ня ясна, як усталюецца ўлада, яе функцыянальнасьць пры вяртаньні да стырна былой камуністычнай партыі. Былі такія праявы, якія мы называлі “дэмакратура”. Гэта фасадная дэмакратыя, а насамрэч – старыя былыя арганізацыі, якія на той час нават не былі яшчэ партыямі –проста кіраўнічы клан – і надалей трымалі ўладу праз свае сувязі, праз сваіх людзей, праз неафіцыйныя, непублічныя (пра якія не паведамлялася грамадзтву) рашэньні. Такая небесьпека была, і такая небясьпека заўсёды можа быць. Зусім нядаўна мы ў Літве бачылі гэта у часы прэзыдэнцтва Паксаса. Калі ад імя прэзыдэнта  рэкетавалі прадпрыймальнікаў, калі прэзыдэнт загадваў чынавенству не кіравацца законамі, і тыя парушалі законы, а прэзыдэнт за тое іх узнагороджваў і ўзвышаў праз тэлевізію. Рабіў зь іх герояў. Такія зьявы былі, і яны могуць быць яшчэ. І частка людзей была нават зачараваная гэтым – што можа быць такі  жорсткі (моцны) прэзыдэнт, якому напляваць на законы. Разуменьне людзей таксама яшчэ можа быць часам абмежаванае. Альбо лёгка “уязвімае”.  

Людзі не разумеюць, што вышэй прэзыдэнта яшчэ ёсьць закон. Людзі думаюць, што прэзыдэнт – вышэйшы за закон. Чаму ён ня можа парушаць закон – ён жа прэзыдэнт? Тады мы ідзем далей і забываемся на ўладу закону і на прававую дзяржаву. Прававая дзяржава і ёсьць такая дзяржава, дзе ніхто ня можа парушаць закон беспакарана (альбо без таго, каб ня ведаць, што за парушэньне закону будзеш пакараны). Гэта не азначае, што ў Літве ўсе парушальнікі закону пакараныя. Але трэба да гэтага імкнуцца, гэтага дамагацца. І калі парушальнікі закону апынаюцца на вышэйшых у дзяржаве пазыцыях, -- гэтаксама рыба пачынае сьмярдзець з галавы. І далей будзе – вось як у такім прыкладзе, --  Нядаўна я наведваў адну Віленскую школу, і настаўніца пытаецца ў мяне “што нам казаць дзецям? Дзеці пытаюцца на ўроках, чаму яны  павінны прытрымлівацца правілаў, калі прэзыдэнт не прытрымліваецца законаў”. Дзеці заўсёды разумныя, бо назіральныя – памятаеце казку Андэрсана пра голага караля, -- і што тым дзецям адказаць? Ну, я б адказаў: прэзыдэнт -- дрэнны вучань, не бярыце прыкладу з кепскага вучня – будзьце добрымі вучнямі. 

А калі прыходзяць такія часы кіраваньня кепскага вучня, калі гэтак сказаць ужо немагчыма, ужо позна, ужо страшна? Ды і кепскі вучань часьцяком выглядае больш хвацка і сьмела, а ў выніку – прывабна, чым добры вучань-акураціст.

5 -Ну, можа людзям трэба нешта падобнае да рэлігійнага лідэра, лідэра, шанаванага як у рэлігійнай сэкце, якога ня можна крытыкаваць, ня можна аналізаваць – калі лічыцца злачынствам пра гэта нават думаць. Як было у Нямеччыне. Хто сумняваўся адносна Гітлера, той быў злачынцам. А тыя, хто шанаваў Гітлера, былі верныя людзі, сапраўдныя патрыёты Нямеччыны. Гэтыя людзі  прынеслі найвялікшае няшчасьце і сваёй краіне, і іншым краінам, і Беларусі у тым ліку. 

А ўявіце, калі б Беларусь са сваім цяперашнім лідэрам была б такой магутнай дзяржавай, якой была на той час Нямеччына і захацела б “спарадкаваць” ня толькі сваю апазыцыю, якая цяпер зьнікае фізычна альбо нішчыцца палітычна, але пачне “парадкаваць”  і навакольныя краіны? Так часам Бог, мусіць, ласкавы да меншых дзяржаваў, што яны ня маюць такой моцы, каб нарабіць вялізных сусьветных злачынстваў – і адбываюцца толькі мясцовыя злачынствы, толькі за кошт сваіх уласных людзей, якіх трымаюць у адсталасьці і ізаляцыі ад шырокага сьвету. У закрытым грамадзтве – і з адзінай іконай, на якую трэба маліцца і пачувацца шчасьлівымі. Ці гэта Сталін, ці Лукашэнка, -- мне здаецца, гэта такога кшталту рэжым, дзе грамадзянам не дазваляецца аналізааць, крытыкаваць, выбіраць. Яны мусяць думаць, што гэты вабар ужо зроблены, можа, дадзены лёсам, Богам ці ня ведаю кім і трэба з гэтым жыць. Бо засумнявацца нават і небясьпечна. Такім чанам і кажуць папросту – у Беларусі апошняя у Эўропе дыктатура. Я так ня думаю – ёсьць і іншыя дыктатуры апрача Беларусі, толькі трошкі болей дэкараваныя.  

Але нельга сказаць, што сытуацыя ў Беларусі ўжо дайшла да завяршэньня і што людзі ўжо запалоханыя да такой ступені, як было пры Сталіне або Гітлеры. Усё ж такі больш за палову беларусаў выказваюцца за эўрапейскую арыентацыю. Іншая рэч, што іхны голас мала чаго значыць...

6- Калі ёсьць жаданьне быць у Эўразьвязе, трэба быць дэмакратычнай дзяржавай. Эўрапейскі зьвяз – гэта зьвяз дэмакратыяў, якія маюць агульныя прынцыпы – улада законаў, няма дыктатара, якому напляваць на законы, які асабіста прызначае парлямэнт, усіх дзяржаўных кіраўнікоў і піша асабістыя дэкрэты, прыроўненыя да законаў. Законы павінен прымаць толькі парлямэнт, і такі, які абіраюць людзі, а не такі, які прызначыў дыктатар, альбо які створаны такой сыстэмай галасаваньня, як у савецкія часы. 

Расея яшчэ вельмі доўга, а можа і ніколі,  не адмовіцца ад уплыву на гэты рэгіён. Альбо павінна цалкам зьмяніцца палітычнае мысьленьне расейскага кіраўніка, расейскай палітычнай эліты. У Эўропе таксама існуе у палітыцы дзяржаваў праектаваньне такіх аспэктаў, як пэўны уплыў, як стварэньне большага спрыяньня. Скажам, зьмяняецца ўрад у нейкай эўрапейскай краіне, і усе разумеюць, што цяпер будзе трохі больш спрыяньня ў пэўны бок -- адныя краіны лягчэй змогуць парадкаваць свае справы з гэтым урадам, іншым будзе цяжэй. Гэта частка натуральнага працэсу. Цяжка уявіць у Эўразьвязе, што зьмена ураду дзе-небудзь у Партугаліі, ці Грэцыі, ці Галяндыі будзе азначаць, што ад гэтага моманту уся палітыка краіны будзе спрыяльнай толькі для, скажам, Нямеччыны, ці Італіі. Гэта проста немагчыма.  А ў нас яшчэ нават вельмі магчыма. У нас вельмі шмат залежыць ад таго, якія людзі увайшлі у  парлямант, чыя большасьць ва ўрадзе. І таксама, хто прэзыдэнт, хаця яго магчымасьці невялікія паводле канстытуцыі, але яго рэальны уплыў даволі высокі. Нашыя людзі таксама нясуць у сабе шмат ад часоў аўтарытарызму, калі першы сакратар быў усёй уладай. 

Гэта адзін з такіх фэномэнаў, як, скажам, фэномэн Паксаса. Даволі добра абдумана, псыхалягічна разьлічана і эфэктыўна выканана выбарчая кампанія. Высунуць ва уладу чалавека, які пасьля не спраўдзіць надзеяў. Але шкода зробленая, вялікая – як шкода ад Паксаса літоўскаму грамадзтву -- велізарная. Літва не атрымала шмат выгодных інвэстыцыяў, страціла прэстыж – гэта заўсёды уплывае на эканоміку. Такія выдаткі заўсёды, калі да ўлады прыходзяць асобы праз маніпуляцыю сьвядомасьцю людзей, асобы, якія думаюць пра уласную карысьць ад сваёй улады альбо маюць ідэю зьмяняць дзяржаўны лад, палітычную арыентацыю. І ў Літве можа шмат уплыву займець новая партыя, пра якую ніхто нічога ня ведае – яна здолела стацца папулярнай, нічога пра сябе не кажучы. 

І Раландас Паксас і Аляксандар Лукашэнка, падобна, абапіраюцца на дапамогу нейкіх ірацыянальных сілаў, бо іх паводзіны не паддаюцца паліталягічным прагнозам, нічога рацыянальна прадказаць немагчыма.

Я думаю, калі і ёсьць якая містыка ў сьвядомасьці людзей, гэта праява іх сьвядомасьці. Мы цягам не адных выбараў бачылі, як раптам зьяўлялася нейкае прароцтва. Астролягі, прадказальнікі. І яны прадказавалі так, як патрэбна якому-небудзь боку. Гэта адзін са спосабаў маніпуляцыі сьвядомасьцю чалавека. Паколькі немалая частка людзей схільная верыць гараскопам і падобнаму, у гэтае слабое месца і трапляюць прадказаньні. Напрыклад, у Літве немалы уплыў зрабіла прароцтва, што цяпер Літвой будзе кіраваць кабета. І гэта дзейнічае на сьвядомасьць людзей. І той адной кабеце вельмі не спадабалася, калі зьявілася другая кабета. 

Пэўна, ёсьць людзі, якія могуць прадказаць будычыню, але ёсьць вельмі шмат спэкулянтаў. І ёсьць хітрэйшыя дюдзі, якія гэтую слабіну грамадзтва выкарыстоўваюць дзеля маніпуляцыі. 
7- Ня думаю, што містыка -- вартасная тэма. Яна важная настолькі, наколькі гэта  элемэнт мэханізму маніпуляцыі. Яна насамрэч улучаная ў падручніках у сьпіс тых сродкаў, якімі можна выйграць выбары, захапіць уладу. Ёсьць мэтодыкі, кнігі – такіх падручнікаў асабліва ў Расеі падрыхтавана шмат. Асабліва у Расеі ёсьць тое фармаваньне грамадзкае думкі з выкарыстаньнем элемэнту містыкі, -- фірмы, агентуры, якія гэтым займаюцца. У Расеі ўсё – палітыка, альбо злучанае з палітыкай. І гэтыя агентуры злучаныя з выведкай. І менавіта гэтак разьлічваецца, як атрымаць спрыяльны для Расеі ўрад, скажам, у Літве. І пра гэта нават адкрыта пішуць. Перад выбарамі Паксаса былі публікацыі, што Расейскі ўрад занадта мала інвэстуе – а дастаткова інвэставаць усяго некалькі мільёнаў, і будзем мець у Літве такі ўрад, зь якім лёгка дамовімся і адносна Калініграду, і іншых рэчаў. Пра гэта гаворыцца адкрыта і робіцца даволі адкрыта. 

Значыць, на Вашую думку, сапраўды першаступенную ролю ў Беларусі адыгрываюць спэцслужбы. У Літве ў іх не атрымліваецца, а ў Беларусі...

Але ёсьць яшчэ адна істотная рэч, якая у Эўропе зь вялікай цяжкасьцю усьведамляецца – што 
8- ключ ад беларускага пытаньня знаходзіцца у Маскве. Пакуль Беларусь крытыкуюць, пакідаюць у аўтаізаляцыі. Калі Беларусь хоча сябе ізаляваць, што Эўропа можа зрабіць? Але Эўропа можа нешта зрабіць. Эўропа можа зьвярнуцца да Масквы і паказаць, што разумее рэчы так, як яны ёсьць на самой справе. Беларусь -- такая, якой яе хоча мець Масква. Калі Масква захоча, каб было інакш, то будзе інакш. Значыць, цяперашні варыянт надаецца для Масквы. І Эўропа пра інтарэсы Беларусі павінна гаварыць з Масквой. Разуменьне гэтага ў Эўропу прыходзіць вельмі цяжка, магчыма, з тае прычыны, што гэта створыць нязручнасьці эўрапейскім палітыкам – задаваць Маскве непрыемныя пытаньні. Можа уплывае і тое, што ў Эўропе ня бачаць ніякіх зрухаў з боку Менску. Каб хаця Менск паказаў сваю волю, але афіцыйнаму Менску нічога ня трэба. 

Вострая Брама

Рэсаветызацыя, якую ажыцьцяўляе кіраўнік Беларусі, разварот плыні гісторыі назад – усё гэта і немагчыма было б без падпарадкаваньня Крамлю. Але гэта містычны курс, які відавочна супярэчыць аб’ектыўнай хадзе гісторыі. Вобразна кажучы, краіна ідзе туды, куды трэба, але глядзець усім загадана ў адваротным напрамку – назад. Як тут не наступіць на граблі.

Напэўна, ёсьць і яшчэ адзін ключ ад беларускага пытаньня. Ён у саміх беларусах – абыякавых і крыху зьнямелых ад застрашвальнай рыторыкі кіраўніка, але жывых. А гэта ўжо шанец на тое, каб павярнуць галаву ў той бок, куды ідзеш. 

Як зьмяніць сытуацыю?

10- Я думаю, што найперш трэба патрабаваць сапраўдных выбараў. Калі Беларуская ўлада хацела б паказаць, што яна не падобная на Садама Хусэйна, -- эўрапейскія арганізацыі павінны былі б браць удзел і ў працэдуры выбараў, і ў прыняцьці законаў. Улада павінна пагадзіцца з тым, што будуць ацэньвацца і выбарчы закон, і роўная магчымасьць для ўсіх партыяў карыстацца сродкамі інфармацыі  і апэляваць да сьвядомасьці людзей. Калі людзям не даецца выбар, то і галасаваньне не мае ніякага сэнсу і ўлада не зьяўляецца легітымнай з дэмакратычнага пункту гледжаньня. Садама Хусэйна называлі прэзыдэнтам, і Фідэля Кастра, але іх не абіралі – альбо нейкая працэдура адбывалася ў паліцэйскай, тэрарыстычнай дзяржаве, дзе апазыцыя і яе лідэры фізычна зьнішчаліся. Як раней Ганчар, як цяпер Фралоў. Так што гэта – не Эўропа, не дэмакратыя, ніякай будучыні ў дэмакратычнай Эўропе ў такой сытуацыі ня бачна. Будучыня можа быць бачная, калі зьявіцца ў грамадзтве якое-небудзь незадавальненьне. Разуменьне, што Беларусь страціла, і надалей працягвае страчваць свой шанец. Калі Літва, Латвія, Польшча цяпер іншыя і ў іншым месцы,  і ім лепш – чаму Беларусь ня можа быць разам зі імі, чаму ёй ня можа быць лепш? Таму што ёй нешта не дазваляе. Што не дазваляе? Можа, не хапае разуменьня саміх людзей. Яны думаюць, што ім і так добра, ім нічога ня трэба. 

Адзін з герояў Васіля Быкава пэсымістычна заўважыў, што беларусы назаўсёды спазьніліся на свой цягнік...

11- Прыгадваю свае візыты пяць гадоў таму, калі быў старшынём парлямэнту, ва Ўкраіну, Грузію і там з кіраўнікамі гэтых краінаў былі размовы пра пэрспэктывы іх краінаў, -- тады ў іх было яснае жаданьне арыентавацца на Эўропу, падобна, як і ў нас, -- і ня раз я чуў шкадаваньне, як гэтыя краіны змарнавалі свой час – згубілі 8 гадоў і цяпер трэба рабіць тое, што мы ўжо зрабілі. Але калі ёсьць жаданьне гэта рабіць – заўсёды можна вярнуць страчанае. Мы вось насамрэч згубілі 50 гадоў -- і ўсё ж пачалі свой шлях у дэмакратычную Эўропу. Цяпер кажуць, што нам трэба яшчэ 20 гадоў. Магчыма Беларусі спатрэбіцца яшчэ 50 гадоў, каб мець краіну ўзроўню цяперашніх эўрапейскіх краінаў – з такім ладам, з павагай да чалавека, з правамі, з адукацыйнай, сацыяльнай ды іншымі сыстэмамі эўрапейскага кшталту, з пашанай да Канстытуцыі і з рэгуляваньнем улады праз дэмакраычныя выбары. 
Але калі нават і жаданьня такога няма, альбо існуе фаталізм – маўляў, ўсё, мы ужо страцілі свой цягнік і ніколі ў яго не патрапім, -- гэта насамрэч нядобра і небясьпечна. 

Можа і так, бо аўтарытарызм злучаны з пэўным фаталізмам. Лёс нам даў такога караля, так мы схілім галовы і будзем гэтак жыць, што мы можам зрабіць. Але гэта ня слушная пазыцыя. Людзі аддаюць сваё жыцьцё, і даўней, і цяпер – таму што яны маюць іншае меркаваньне, і жадаюць яго выказаць, жадаюць, каб людзі ў Беларусі пачалі крытычна, аналітычна думаць і адчуць, што ад іх роздумаў нешта залежыць. Усё ж расьце і новае пакаленьне, якому не пашкодзіла савецкая сыстэма, але, магчыма, пашкодзіла новая сыстэма. Ці у гэтага новага пакаленьня маецца супраціў выхаваўчай сыстэме накшталт гітлер-югенду – ці няма, ці яы паддаюцца. Гэта ж вялікае выпрабаваньне і пэдагагам, і бацькам – і ад таго залежыць будучыня Беларусі. 

Аднак давайце ўявім сабе будучыню ў лепшым сьвятле. Агульная гісторыя беларусаў і літоўцаў ў супольнай дзяржаве Вялікім Княстве была найбольш пасьпяховым пэрыядам для нашых народаў. Нездарма гэтая дзяржава праіснавала 500 гадоў. Ці можа яна або нешта зь яе спадчыны супольнага жыцьця вярнуцца ў будучыні?

Літва прапанавала Беларусі “ўкраінскі варыянт” з візавым рэжымам – ад 7 ліпеня  ён дзейсны з Украінай – але Беларусь нічога канкрэтна не адказала...

12 -Тут праявіўся ізаляцыянізм сп. Лукашэнкі, яго страх перад Эўропай, дэмакратыяй, жаданьне мець закрытую Беларусь як мага даўжэй...

Зь межамі становішча пэўна будзе стабільнае досыць доўгі час, цягам якога могуць сасьпець пазытыўныя зьмены. Бо калі Беларусь і Літва будуць разам у Эўрапейскім Зьвязе, сытуацыя зь межамі будзе зусім іншай, чым цяпер і чым гэта было у савецкім Саюзе. Тады была супольнасьць коштам дэмакратыі і правоў чалавека, коштам незалежнасьці. Супольнасьць у адной турэмнай камэры. А цяпер, калі адныя ўжо за турэмнай брамай, а другія яшчэ ў зьняволеньні – і калі, прыкладам, яны хацелі б, каб усе ізноў былі у турме – гэта ня добра. Калі яны хацелі б каб усе былі па-за турэмнай брамай, і там стваралі сваё супольнае жыцьцё – гэта справядліва, слушна. І можна спадзявацца, што калі-небудзь гэтак можа быць. Але дзеля таго ня трэба ствараць ўсё таўсьцейшы турэмны мур і выхоўваць людзей, каб яны былі задаволеныя тым, што яны вязьні.

Але Лукашэнка дэманструе нязгоду з інтарэсамі Масквы...

Магчыма, яму патрэбна выканаць ролю беларускага нацыяналіста, каб паказаць, што ён як-бы ня зьяўляецца цалкам марыянэткай Масквы. Ёсьць спосабы паказаць, што ён, маўляў, паказвае сваю волю – але пасьля ўсё будзе спарадкавана. А перад больш значнымі саступкамі паказваецца самастойнасьць, на якую Масква глядзіць зусім спакойна.