Калі ў вашага сябра ці знаёмца на шыі раптам зьявіцца залаты ланцуг, не сьпяшайцеся думаць, што сябра зьвязаўся з крымінальным сьветам. Перад вамі, як мінімум, -- самая яркая зьява сучаснай этнаграфіі, якая мае старажытнае паходжаньне і можа многае распавесьці пра тое, хто мы ўсе такія, у якой краіне жывем і як праз нас прамаўляе голас нашых продкаў. Гаворка пра гэта – у новай перадачы “Вострая Брама” з удзелам паэта Адама Глёбуса, кінарэжысэра Алега Дашкевіча, лекара-рэаніматоляга Андрэя Вітушкі, этнографа Ганны Барвенавай, новага беларускага бізнэсмэна, які пажадаў застацца інкогніта, і легендарнага гурта “Уліс”.

У сёньняшняй Вострай Браме мы гаворым пра сучасную этнаграфію і сучасную ідэалёгію – дзьве зьявы, што заўсёды шчыльна зьвязаныя паміж сабой.

Гэтых мужчын можна сустрэць у самых розных месцах – каля шапікаў на гарадзкім рынку і ў прэстыжным офісе, на вясковых танцых і на алімпійскім стадыёне, у гарадзкім СІЗО і каля апэрацыйнага стала, дзе гучыць іхны голас – то “зажым”, то “пінцэт”, то “зажым”, то “пінцэт... Аб’ядноўвае ўсіх адна дэталь убраньня – тоўсты залаты ланцуг на шыі. Можа быць, гэта адзіная характэрная адметнасьць убору чалавека, што пашырылася ў нас пасьля СССР. Тады, у савецкія часы, беларускія мужчыны залатых ланцугоў не насілі. Вядома, за мінулыя гады зьмяніўся ўвесь выгляд нашага народу – стаў больш стракатым, каляровым, разнастайным у фасонах. Але калі казаць пра нейкую толькі адну дэталь, што выразна адрозьнівае той савецкі натоўп ад сёньняшняга, дык гэта менавіта ён – залаты ланцуг на мужчынскай шыі. І як гэта часта бывае з адной неад’емнай, але ключавой дэтальлю ў партрэце або краявідзе, празь зьвёны залатога ланцуга можна разгледзець тое самае важнае, што адбываецца з грамадзтвам і ягонай псыхікай, ці нават – разгледзець і расшыфраваць той гістарычны этап, які перажывае краіна.

Такім чынам, гаворка пойдзе ўсяго толькі пра адну дэталь сучаснае этнаграфіі. Скажыце, вы носіце залаты ланцуг? Калі так, дык чаму вы яго носіце? Калі не, дык што мусіла б з вамі здарыцца, каб вы яго надзелі?

Ня ведаю, як бы растлумачылі значэньне ланцугоў стваральнікі цяперашняй дзяржаўнай ідэалёгіі? Можа на савецкі ідэалягічны капыл, маўляў, такія ланцугі носяць крымінальныя элемэнты і бізнэсмэны, зьвязаныя з крыміналам. Ёсьць такое меркаваньне. Зь іншага боку, не выключаю, што калі такога новага ідэоляга папросіш расшпіліць верхні гузік кашулі пад гальштукам... Дык зразумееш, што зьява тут не такая простая. І ў залатым тым ланцугу ўбачыш раптам такое прадоньне гісторыі, што аж галава поёдзе кругам.

Вострая Брама

За савецкім часам навуку этнаграфію люд паспаліты асацыяваў найперш з бабіным калаўротам ды вышываным ручніком. Партыйныя таварышы ўмудраліся называць гэтую навуку марксісцка-ленінскай. Але этнаграфія не абавязкова займаецца старажытнасьцю і тым больш ня мае дачыненьня да тэорыі клясавай барацьбы. Цешу сябе надзеяй у сёньняшняй перадачы зрабіць пасільны, а можы быць і першы ўклад у найноўшую этнаграфію, сучасную, постсавецкую. Ня дзіва, што вока адразу ўпала на самуя яркую яе дэталь. А як да першага вытлумачальніка гэтае дэталі – яе паходжаньня і сэнсу – я зьвярнуўся да паэта і мастака Адама Глёбуса, які на ўсе рэчы ў гэтым сьвеце мае свой погляд. Такім чынам, залаты ланцуг – што гэта такое?

Глёбус: Я б крышку шырэй зірнуў на гэтую праблему – праблему залатога ланцуга, дарагога гадзіньніка, пярсьцёнка... Калі і нашто на мужчынах зьяўляюцца такія рэчы? На мой погляд, гэта абарона, гэта адчуваньне небясьпекі. (Не заўсёды сам чалавек, які носіць гэты ланцуг, можа растлумачыць, чаму ён носіць.) Таму што калі чалавек трапляе ў экстрэмальныя ўмовы жыцьця – ну вось пачатак 90-х гадоў, калі мы ўсе трапілі ў экстрэмальныя ўмовы жыцьця і ня ведалі, што будзе заўтра, у якой краіне мы заўтра прачнемся, дэвальвацыя грошай адбываецца, інфляцыя – і тады чалавек хоча зафіксаваць і мець пры сабе тое, што будзе заўсёды нешта каштаваць. І што калі здарыцца нешта непапраўнае ў ягоным жыцьці, ён заўсёды можа мець пэўны гарантаваны кавалак хлеба. Згадаем, напрыклад, цыганоў. Людзі, якія заўсёды жывуць у падарожжы, заўсёды ў экстрэмальных умовах і заўсёды павінны мець міжнародную канвэртабэльную валюту. Ланцуг – гэта адна з такіх праяваў. Па-першае, зручна, потым гэта ня проста кавалак золата, гэта ўсё ж эстэтычная каштоўнасьць. Калі гэта добра зроблена ювэлірам – гэта дадатковы кошт яшчэ. І заўсёды як мэталалом гэта прадасца. І тут я б характарызаваў зьяўленьне такіх рэчаў, як пачуцьцё небясьпекі ў грамадзтве. І таму такія рэчы, мы ведаем, у крымінальным сьвеце праяўляюцца, дзе чалавек самотны заўсёды, заўсёды агрэсіўны, воўчыя паводзіны. І ў яго заўсёды павінна быць -- калі яго нехта будзе лавіць, забіраць, а ён пачне ўцякаць – заўсёды пры сабе мець канвэртабэльную валюту. Гэта паходны стан мужчынскага жыцьця.

Дубавец: Тут на думку прыходзяць ня толькі цыганы і крымінальнікі, але і ўвогуле мужчыны ўсіх часоў і народаў, якія жывуць у экстрэмальным паходзе. У нейкім сэнсе і ты маеш паходны бізнэс, ці ня меў жаданьня сам насіць ланцуг?

Глёбус: Было. І я нават набыў сабе на ўсялякі выпадак. Проста я яго не нашу. Мусіць, не мая эстэтыка. Не таму, што я не адчуваю... Можа, небясьпеку я адчуваю значна больш, але я ня веру, што гэты ланцуг мяне выратуе, што гэта тая залатая саломінка, за якую мне трэба чапляцца. Я больш веру ў сябе, як у чалавека, які зможа дамовіцца словамі, без грашовых і мэталічных рэчаў. Таму што ад ланцуга да нажа і пісталета – адзін крок. Для ансамбля поўнага, ня проста каб быў залаты ланцуг, дарагі гадзіньнік, пажадана яшчэ пад пахай пісталет і на поясе ці ў кішэні нож. Ну каб ужо быць упакавым цалкам.

Дубавец: ... А ты чалавек не ваяўнічы, у сваіх творах ня раз пісаў пра сваю нелюбоў да вайсковых атрыбутаў. І таму ланцуг ня носіш, бо ён, апроч усяго іншага, асацыюецца...

Глёбус: Гэта як уся вайсковая форма. Ясна, што на вайскоўцы, на генэрале павінна быць сапраўднае золата. Яны яго імітуюць залатымі ніткамі, а ў прынцыпе гэта ж залатыя ланцугі. І гэта – вайскоўства, гэта агрэсія. У аднаго залаты ланцуг, у другога залаты ланцуг – ясна, што яны счэпяцца.

Спачатку мне падумалася, што насіць залаты ланцуг – гэта сьведама, так бы мовіць, нарывацца на бандытаў, правакаваць агрэсію? Але я ня стаў задаваць наступнае пытаньне – навошта гэта рабіць? Бо тое, пра што кажа Адам Глёбус, складаецца ў цэльны псыхалягічны тып. Які сэнс быць вайскоўцам, калі няма вайны ці прынамсі яе пагрозы?

А вось зусім іншая, на першы погляд, сфэра – спорт. На мінулым лёгкаатлетычным чэмпіянаце сьвету ўразіла, як шмат атлетаў выступае ў залатых ланцугах на шыі. Па тлумачэньне я зьвярнуўся да кінарэжысэра, у якога за плячамі баксёрская біяграфія, Алега Дашкевіча:

Дашкевіч: У мяне шмат, шмат знаёмых з ланцугамі. Гэта выхадцы са сьвету спорту. Што тычыцца саміх ланцугоў, як адзнакі, мая прыватная думка, людзі, якія носяць такія ланцугі, падобныя на прадстаўнікоў байцовых парод сабак. Людзі пэўнай структуры, людзі адной функцыі, людзі, якія альбо загадваюць, альбо выконваюць загады. Я мала сустракаў тых, хто носіць ланцугі, каб яны былі на самай вяршыні. Звычайна гэта людзі адной функцыі. Яны адказваюць за кавалак сваёй сыстэмы, але ня болей. Людзі, якія выйшлі са сьвету спорту, маючы адносна добрае здароўе і досьвед жыцьця, калі ты пастаянна падпарадкоўваесься загадам трэнэра, яны найбольш падыходзяць да выкарыстаньня ў нейкай сыстэме. Але каб агарнуць усю сыстэму... Безумоўна такія ёсьць, але гэта не асноўная маса. Ізноў жа ўсё вяртаецца да таго, што людзі выконваюць нейкую функцыю. З аднаго боку – выкарыстаньне сілы, а з другога боку – зададзенасьць на невялікі... не хачу сказаць – інтэлектуальны аб’ём працы, але разам з тым... Хаця кожны спартовец, які дасягае ў сваёй сфэры посьпехаў, здольны на нешта значна большае. Іншая рэч, ці будзе ён гэта разьвіваць у сабе.

Дубавец: Слухаючы калег, усё адно не магу пазбавіцца пэўнай нязручнасьці ў адчуваньнях. Зусім не стварае дыскамфорту выява цыгана ў залатым ланцугу. Не бянтэжыць таксама выгляд атлета на бегавой сьцяжыне ці нават якога-небудзь бандзюгана-рэкеціра з галдой на шыі. Але калі побач ваш прыяцель, які займаецца сур’езным бізнэсам і апрануты не ў стракатыя рызманы ці скуранку ці спартовую майку, а зусім па-чалавечы... каб толькі ня гэтая самая галда. Наважваюся загаварыць зь ім пра гэта.

Бізнэсмэн: Ну добра, паслухаў я спадара Глёбуса і – мая прапанова: чаму не пашырыць нашу размову? Чаму людзі носяць капялюх? І калі мы паразважаем... Нейкія людзі носяць капялюш для нейкай сацыяльнай адзнакі, нейкія – каб было цёпла, нейкія – каб было модна. І ўсё гэта праўда. На маю думку, спадар Глёбус зрабіў файны экскурс у гісторыю зьяўленьня гэтага ланцуга. Але ж калі спытацца сёньня – чаму вы носіце ланцуг ці ня носіце ланцуг... На маю думку, гісторыя тая самая, што і з капелюшом. Нехта яго проста носіць. Нехта ня можа выйсьці на вуліцу без капелюша. Яму нязручна. Нехта нязручна адчувае сябе без ланцуга. Але ж нешта тыповае ў гэтым шукаць няма падставаў. Згодзен з Глёбусам, што гэта была адзнака касты напачатку дзевяностых, калі такі ланцуг каштаваў боль за гадавую зарплату некага. І зараз гэта стала проста дэтальлю адзеньня – ня болей за тое. 5 гадоў таму такая ж дэталь была – мабільны тэлефон. Згодзен, яркая дэталь. Але ж яна камусьці трапляе ў вока, як і капялюш. Вось пайшоў у капелюшы... Ці ў акулярах... Вельмі вумны! Гэтая дэталь яркая ў вачах таго, хто яе яркасьць заўважыў.

Ня ведаю, ці сёньня беларускі бізнэсмэн пачуваецца менш экстрэмальна, чым напачатку 90-х, але тое, што залаты ланцуг быў адзнакаю каставасьці, усё ж прагучала. 

Акурат напачатку 90-х зьявілася і песьня гурта “Уліс” з такой самай назвай – “Залаты ланцуг”.

Апрані свой плашч свой капялюш
Падымі каўнер ды разгарні парасон
Залаты ланцуг плён шэрых дзён
Ён трымае нас ён нас узяў у палон

МУЗ

Сьнег i вецер там дзе ты йдзеш
Ты сьвяткуеш ноч
Што настае з кожным днём
Залаты ланцуг не разамкнеш
Залаты ланцуг цягне цябе на дно

Як для мяне, дык гэтага тлумачэньня – пра ланцуг, як адзнаку каставасьці -- дастаткова, каб зразумець, чаму мой прыяцель, а гэта значыць, чалавек для мяне, зьнешне, прынамсі, такі самы, як і я, носіць на шыі залаты ланцуг. Ён хітруе пра капялюш, акуляры ці мабільны тэлефон – рэчы абсалютна функцыянальныя, якія самі сваёй функцыянальнасьцю і вытлумачваюцца. Ланцуг жа прызначаны выключна для дэманстрацыйных мэтаў. І абазначае ён не дэталь адзеньня, а – адзнаку чагосьці. Няхай сабе гэта і рудымэнтарная адзнака. Зь іншага боку, калі верыць Адаму Глёбусу, што залаты ланцуг паказвае на небясьпеку, дык значыць не пазбыўся беларускі бізнэсмэн пачуцьця рызыкі. А можа быць, так ва ўсім сьвеце, бо бізнэс заўсёды зьвязаны з рызыкай? Тады давайце яшчэ раз зьменім сфэру і апынемся ў апэрацыйным пакоі нэйрахірурга. Распавядае лекар-рэаніматоляг Андрэй Вітушка.

Вітушка: Гэта адбывалася наступным чынам. Я тады яшчэ вучыўся ў мэдінстытуце, заходжу ў ардынатарскую і бачу двух такіх канкрэтных браткоў, якія ўласнымі цягліцамі вылазяць з вузкіх белых халатаў, адзін трохі старэйшы, другі трохі малодшы. Ну і адпаведна ў малодшага гэтая самая галда трохі танейшая, а ў другога разы ў два большая. Я спачатку думаў, што памыліўся. Аказалася, што гэта сапраўды дзяжурная зьмена. Пры гэтым пры ўсім яны апынуліся даволі разумнымі маладымі людзьмі, разьвітымі, але першае ўражаньне было даволі дзіўнае. Ну, я не наважыўся запытвацца. Маглі няправільна зразумець, а няправільна зразумеўшы, мог атрымацца канфлікт, які невядома чым бы скончыўся. Наколькі я разумею, гэта элемэнт формы, элемэнт прыналежнасьці да нейкай групоўкі, адзнака пэўнага сацыяльнага статусу. Менавіта на тым дзяжурстве я зразумеў, што нэйрахірургі зарабляюць добра. Па-першае, з таго, што ўбачыў гэтыя галды, прыкінуў, колькі яны каштуюць. Плюс там былі гэтыя так званыя гайкі, пярсьцёнкі, даволі цяжкія, таксама з золата. Ну і плюс размовы гэтых людзей паміж сабой пра тое, як яны добра кудысьці схадзілі, у нейкую рэстарацыю. А пасьля я зразумеў, чаму. Таму што ў іх вельмі спэцыфічны кантынгент. Большую палову складаюць бамжы або ахвяры аўтамабільных катастрофаў, а ёсьць пэўная катэгорыя крыміналізаваных элемэнтаў -- або бізнэсоўцы, або бандыты сярэдняй рукі, якія за рамонт уласнай галавы плацяць някепскія грошы. І сярод ерархіі мэдычнай нэйрахірургі... прынята лічыць, што праца ня вельмі эстэтычная, але прыбытковая ў сэнсе матэрыяльным.

Такім чынам, залаты ланцуг – гэта ўсёж адзнака і сьведчаньне пэўнага сацыяльнага статусу, адзнака касты. Цяпер самы час даць слова спэцыялісту. Кажа дасьледніца гісторыі беларускага строю Ганна Барвенава.

Барвенава: Гэта вечная традыцыя. Мы ўжо па вітку ідзем невядома які раз – можа соты. А ў нас гэта традыцыя вельмі даўняя. Нават у замовах гаворыцца, што “сядзіць дзед а дванаццаці галовах з залатым ланцугом на шыі”. Да шамана, да першасьвятара – адна дэталь, якая яго характарызуе – залаты ланцуг. Што да гісторыі, дык увесь час былі калі ня самі ланцужкі ў сёньняшнім выглядзе, то менавіта на шыі заўсёды былі залатыя ўпрыгожаньні. Яны заўсёды былі адзнакай ваярства і багацьця, часьцей за ўсё – адзнакай менавіта воінаў. У якім выглядзе яны былі? Напрыклад, такі вялікі абруч з зотала ці зь медзі – шыйная грыўна. Яны былі ў Рымскай імпэрыі, яны былі ў нас на Беларусі. Гэта золата ці замяняльнік золата – бронза, медзь, з падвескамі ці без падвесак. Але іх велічыня... нашым, хто сёньня носіць, нават і ня сьніліся. Бо гэта вельмі вялікія абручы. Ды яшчэ і з пэўнымі адзнакамі, напрыклад, зь зьмяінымі галовамі, з падвескамі, якія маюць магічнае значэньне. Дык гэта ў нас 12 ст. А самыя вялікія ланцугі былі ў нас у эпоху рэнэсансу. Там ужо ланцуг шырынёй у тры пальцы. На партрэтах Лукаса Кранаха, у тым ліку Жыгімонта Аўгуста, Барбары Радзівіл мы бачым гэтыя ланцугі. Усю эпоху рэнэсансу адзнакай знатнасьці быў залаты ланцуг. А шырыня яго паказвала, як яго трэба насіць. Яго насілі на плячах – не на шыі. І наколькі ён спушчаўся сьпераду – нават да паса, настолькі ж ён спушчаўся на сьпіне. Усю эпоху Рэнэсансу па ўсёй Эўропе, у тым ліку і ў нас. І мы можам нават на сармацкіх партрэтах убачыць гэтыя ланцугі.

Дубавец: Выглядае, што ланцуг – гэта адзнака адраджэньня і арыстакратызму, а зусім ня тыя асацыяцыі, зь якіх мы пачалі сёньняшнюю гаворку – пра галды, браткоў ды ўсякую там распальцоўку так званых “новых рускіх”. Дарэчы, калі заканадаўцамі сёньняшняй моды сапраўды выступаюць новыя рускія, дык што там у Расеі на гэты прадмет было ў старажытнасьці?

Барвенава: Расея... Эпохі Рэнэсансу ў іх не было, таму і адзнакі такой на троях эпохі Рэнэсансу не было. Іншая справа, што павага да золата, да таго, што блішчыць, там была заўсёды. Але сэмантычнае значэньне было зусім іншае, там яно так выразна не прасочваецца. 

Дубавец: Значыць, мы можам зьвязваць сёньняшнія ланцугі з уласнай беларускай традыцыяй.

Барвенава: Традыцыя працягваецца. Таму яна пужаць не павінна. Калі яны сапраўды дасягнулі ўзроўню ў нашым сёньняшнім грамадзтве, яны маюць поўнае права насіць гэтыя ланцугі. Іншая справа, што на іх няма якіх-небудзь адзнак.

Вострая Брама

Неяк у “Вострай Браме” мы гаварылі пра безарусізацыю або засваеньне новых праяваў жыцьця. Тады ў цэнтры ўвагі былі мабільныя тэлефоны, якія не гавораць па беларуску і не паказваюць на сваім экране беларускіх словаў. Ці то тэлефоны палохаюцца беларушчыны ці яна перажывае свой цывілізацыйны спалох. Але палохацца няма чаго, таксама і з ланцугом. За расхожым меркаваньнем пра паходжаньне гэтае моды ад расейскае братвы насамрэч хаваецца прадаўняя беларуская традыцыя. Прычым традыцыя арыстакратычная, высакародная і, на мой погляд, цалкам прыдатная ў сёньняшнім часе.
Ланцуг заўсёды ствараў вобраз чалавека высакароднага і знатнага. Акурат тую прыступку ерархіі, якую сёньня і імкнуцца заняць нашы сур’ёзныя бізнэсмэны, спартоўцы або нэйрахірургі.

У кніжнай традыцыі залаты ланцуг пачынаецца мабыць зь Бібліі. 

“І зноў дадаў фараон Язэпу: “Вось жа ўстанаўляю цябе над усёй зямлёй Эгіпту.” Затым фараон зьняў свой пярсьцёнак з пальца і ўзьдзеў яго на палец Язэпа і казаў адзець яго ў шаты з найчысьцейшага лёну, і павесіў яму на шыю залаты ланцуг. І загадаў вазіць яго на другім сваім возе і клікаць перад ім “Абрэк!”, каб усе перад ім кленчылі і ведалі, што ён правіцель над усёй Эгіпецкай зямлёй”.

Але знаходзім ланцуг і ў яшчэ дакніжнай традыцыі, у народных песьнях. Як напрыклад, у песьні пра Цмока, дзе распавядаецца пра патрэбу адмовіцца ад паганства і прыняць хрысьціянскую веру.

Пашйла Царэўна к ціхаму Дунаю.
А з тое хвалі Цмок усплывае.
Бяры, Царэўна, залаты ланцуг, 
Да вядзі Цмока па ўсяму Свету.
Каб старэ людзі дзіваваліса.
Ад старой веры адлякаліся.
Каб старэ людзі і ў цэркаў йшлі,
А малых дзяцей да Хрыста вялі.

МУЗЫКА

Гаворка ня йдзе пра тое, што ўсім беларусам трэба надзець “залатыя ланцугі”. Гаворка пра разуменьне і прыўлашчаньне розных праяваў жыцьця як сваіх, беларускіх. Закрануўшы традыцыі сярэднявечнага арыстакратызму, я згадаў сёньняшнія спробы дзяржаўнае ідэалёгіі, якая шыецца нібы тая коўдра з эклектычных кавалкаў, ня маючы ані цэльнага вобраўу, ані каранёў у гісторыі. Між тым, багатыя і зусім сучасныя традыцыі беларускага шляхецкага выхаваньня, выпрацоўваныя вякамі, застаюцца незапатрабаванымі. Прычым незапатрабаваныя яны ані ў Польшчы (а ў нас лічыцца – калі шляхта, дык палякі, хоць гэта ня так), бо ў Польшчы ёсьць свае іншыя традыцыі. Незапатрабаваныя яны ў Літве (а ў нас думаюць – калі Вялікае Княства Літоўскае – дык гэта сучасная Літва, хоць і гэта ня так). Незапатрабаваныя і ва Ўкраіне. Аграмадны звод этычных нормаў, што сьпяліўся на нашай зямлі 500 гадоў, нікому, апроч нас самых, непатрэбны. Бо ён наш. І калі я чую пра тое, што цяперашняя школьная рэформа ў Расеі прадугледжвае вяртаньне ад савецкіх да дарэвалюцыйных падручнікаў, і думаю, а куды ж тады вяртацца нам, беларусам, дык згадваю тую этыку і тую ідэалёгію, пры якой большасьць нашага насельніцтва пачувалася гаспадарамі на сваёй уласнай зямлі. І тут можа быць яшчэ адно ці ня самае важнае значэньне, слова, зашыфраванае ў залатым ланцугу на мужчынскай шыі. Гэта можа быць сьцьверджаньне або пажадане, гэта можа быць і аванс самому сабе альбо нават падробка, але кажа ланцуг пра тое, што перад вамі – чалавек, які тут і цяпер -- гаспадар.