Натальля Арсеньнева (1)

этэр 20 верасьня 2003 году

Аўтар і вядучы Сяргей Дубавец:

Беларуская паэтка Натальля Арсеньнева пражыла амаль сто гадоў. Але гэта ня значыць, што мы ведаем пра яе больш, чым пра іншых клясыкаў, чый лёс выдаўся непараўнальна карацейшым. Найбольшай загадкай застаецца, натуральна, таямніца таленту і ягонага паходжаньня. Сапраўды ж дзіўна, калі ў расейскай сям’і начальніка Бакінскай мытнай акругі Аляксея Арсеньнева прыходзіць на сьвет дзяўчынка, якая стане аўтаркай беларускага гімну “Магутны Божа”. Як мудрагеліста мусяць скласьціся абставіны жыцьця, рысы характару і зоркі ў небе, каб атрымаўся такі вынік...

«Мне часта прыходзіць на думку: ці чалавек ужо родзіцца паэтам, музыкам, мастаком, ці ён родзіцца проста здольным, і абставіны ўжо вырашаюць потым, на працягу часоў, кім ён станецца?

Я думаю, што хутчэй гэта апошняе».

Праз усё сваё жыцьцё Натальля Арсеньнева пранесла рацыянальны погляд на прыроду творчасьці, хоць якраз у вершах яе поўна паўдотыкаў, водсьветаў і ледзьве не містычных вобразных суплётаў. Кажуць, што ў сапраўднай паэзіі ня можа быць плягіяту, бо кожнаму чалавеку дадзена пачуць толькі свой уласны голас. Калі не пачуў – гэтага голасу ўжо больш не пачуе ніхто і ніколі. 

Кажуць, што Натальля Арсеньнева мае адну лінію роду з расейскім паэтам Лермантавым, а яшчэ яна ў адзін час хадзіла па яраслаўскіх вуліцах з Максімам Багдановічам. Гэта сама яе паэзія правакуе на пошук містычных повязяў – столькі ў ёй, паводле яшчэ аднаго расейца – Брусава – “нерассудочного”. Калі Багдановіч дзясяткі разоў перапісваў адзін той самы верш, дык Арсеньнева малявала акварэльнымі фарбамі, мала правячы тое, што атрымлівалася.

Са згаданых мною прозьвішчаў зусім лягічна складаецца пэўны “расейскі” кантэкст. Нашы кніжныя паэты, Багдановіч і Арсеньнева былі нібы водгукам беларушчыны на срэбны век расейскае паэзіі. Прынамсі сама Арсеньнева кажа, што не любіла Бальмонта і Ахматавай, затое надта падабаўся ёй Гумілёў і менавіта пад яго імкнулася яна ствараць свае першыя паэтычныя спробы.

“Я, напрыклад, насамперш пачала маляваць. Ад найменшых год мяне цікавіла ўсё навокал, асабліва колеры. Яшчэ зусім малым дзіцём я гадзінамі магла глядзець на вячорнае неба, сачыць у ім зьмену адценьняў... Як толькі я навучылася трымаць алавік у руках, -- мне захацелася перадаваць гэта ўсё на паперы. Не было паперы – і я пэцкала вокладкі кніжак, драпала кійком гладкія сьцежкі нашага саду, за што мне часта даставалася... Памятаю, будучы ў 5-й клясе гімназіі, я намалявала вуглём партрэты ўсіх маіх сябровак, як казалі, вельмі падобныя. Мне вельмі хацелася маляваць... І гэтак было праз усё дзяцінства, год да 14-цёх. (Я доўга была дзіцём, маючы 14 год, я яшчэ з усёй уцехаю гуляла ў лялькі.) ... Аб вершах я тады й ня думала. Гэта прыйшло пазьней”.

Я думаю, калі б Натальля Арсеньнева стала мастачкай, ці зьбяднела б беларуская літаратура? І чаго б у ёй тады не аказалася? Не аказалася б такога знакавага твору як “Магутны Божа”. Не было б таго непаўторнага акварэльнага вобразу Вільні. Трэцяе – яна сама, вобраз творцы, якога ў беларускай літаратуры параўнаць няма з кім. Астатняе, сэнсавае і разумовае, магло б сяк-так кампэнсавацца іншымі паэтамі. 

“Тады раптам мне захацелася ляпіць. Зажадалася страшэнна. Я проста плакала і прасіла маці дастаць мне гліны. Уначы сьніла яе пад рукамі, мяккую паслухмяную. Сьніла, што ляпіла і – усё галовы: нейкага старога, нейкай дзяўчынкі з прыгожай шыяй. Я некалькі тыдняў проста хварэла, што не магла зьдзейсьніць свайго раптоўнага жаданьня”.

“Я мела нейкую дзіўную натуру ад самага маленства. Я ня ўмела быць шчырай, ня ўмела дзяліцца ні з кім сваймі перажываньнямі. Я цешылася, я цярпела, я хацела таго ці іншага...

У прынцыпе сваім поглядам на жыцьцё Арсеньнева вылучалася і вылучаецца з шэрагу іншых беларускіх паэтаў. Самы лёс беларускага паэта мусіў быць драматычны, што ішло ад варожасьці асяродзьдзя і патрэбы выстойваць душой, і такое было наканаваньне ад самых народзінаў дзе-небудзь у роднай хаце, адкуль у шырокі сьвет выбрацца было амаль немагчыма. Адсюль у цярпеньні сваім кожны беларускі паэт мерыўся да тогі прарока. Арсеньнева, наадварот, з шырокага сьвету прыйшла ў сьвет беларушчыны, несучы зусім адметны погляд на рэчы. Яе жыцьцё ня хочацца назваць трагічным, а лёс цяжкім, хоць ён такім і сапраўды быў. Але тое, што ў дачыненьні да яе калегаў просіцца на першае месца, у Арсеньневай хаваецца за саму формулу доўгага і багатага на падзеі жыцьця. Няма шкадаваньня ні пра што...

“Я сталася паэткай...

І адбылося гэта ў Яраслаўлі. Напэўна, звычайная для тагачаснае Расеі сытуацыя. Але ж Натальля Арсеньнева ніколі ня будзе паэткай расейскай ці нават дзьвюхмоўнай. Каб зразумець, як складаліся абставіны, трэба крыху прасачыць лёс Натальлі Арсеньневай ад самага пачатку. Прынамсі, ясна, што імпульс да беларушчыны паходзіў не зь сям’і.

“Дык вось, нарадзілася я... ў месьце Баку на Каўказе”

Вільня глыбака запала ў душу дзяўчынкі, але й тут яшчэ няма знаёмства зь беларушчынай. Арсеньнева вучыцца ў расейскай гімназіі, пачынаецца першая сусьветная, сям’я эвакуюецца ў той самы згаданы намі Яраслаўль. Вяртаючыся зь бежанства сям’я Арсеньневых на нейкі час апынулася ў вёсцы пад Дрысаю. Тут усё і пачалося.

“Сёньня, з пэрспэктывы часу, я бачу, што месяцы, праведзеныя пад Дрысаю...”

Такім чынам паэтка ўжо запазналася зь беларускай мовай. Але наўрад ці гэтага было дастаткова, каб дачка расейскага ўрадоўца пайшла ў беларускую гімназію. Спатрэбілася яшчэ адна выпадковасьць. 

“Мы трапілі на кватэру да людзей...”

Увогуле, гэта ня так ужо й дзіўна для тых часоў, што расейскія дзеці пайшлі ў беларускую гімназію. Вось што кажа знаўца даўнейшага віленскага жыцьця спадарыня Галіна Войцік:

ПРА МЕНШАСЬЦЬ БЕЛАРУСАЎ

Дарэчы, і з трох дзяцей Арсеньневых беларускай выйшла толькі адна Натальля. Вядома, што яе брат Сяргей быў пасьля віцэ-старшынём Гуртка Студэнтаў Унівэрсітэту Сьцяпана Батуры расейскае нацыянальнасьці. Словам, сям’я так і заставалася расейскай. А Натальля Арсеньнева пайшла сваім шляхам, узяўшы шлюб зь беларускім патрыётам Францішкам Кушалем. Праўда, будзе гэта крыху пазьней. Яшчэ перад тым яна станецца беларускай паэткай. І пабуджальным матывам гэтага будзе любоў.

“На зьмену Юліям Цэзарам...”

Вострая Брама

Наступны лёс Натальлі Арсеньневай варты прыгодніцкага сэрыялу. То яна апынаецца на польскім Памор’і у асяродку польскага афіцэрства, бавячы час за брыджам і танцамі, то раптам працуе ў савецкіх газэтах у Вялейцы ды Беластоку, то ў глухой казахстанскай вёсцы, дзе няма вады, то ў акупаваным немцамі Менску піша опэрныя лібрэта, то ў лягеры для перамешчаных асобаў наракае на адсутнасьць ранішняе кавы. Вакол руіны гарадоў, вакол ірвуцца бомбы, вакол забітыя і параненыя, вакол кроў і агонь, голад і беспрасьветная гора людзей. Але згадвае яна і добрае і благое – як падзеі свайго жыцьця. Зьдзіўляецца, што дзівам уратавалася ад партызанскага тэракту, або што хапіла сілаў выбрацца з забалочанае ракі... Пасьля таго віленскага юнацтва найлепшай парою свайго жыцьця называе працу ў менскай “Беларускай газэце” падчас акупацыі і ўдзел у дзейнасьці тагачаснага 
Менскага тэатру. Яна так і засталася ўражаная ўсеагульным уздымам і энтузіязмам тагачаснай беларускай інтэлігенцыі. Хоць чытаць такія ўспаміны таму, хто вырас на савецкіх кніжках, нязвыкла.

Аднак найбольш зьдзіўляе той самы рацыянальны погляд, калі надлом і надрыў, што безумоўна наведвалі яе чалавечую натуру, ніколі гэтую натуру не фармавалі. Яшчэ задоўга да вайны яна, вядаць зразумела, што ў жыцьці можа быць усё. Абсалютна ўсё, што заўгодна. І ўсё, што застаецца чалавеку – гэта ратаваць сябе і іншых, працаваць, а калі ўдаецца – ствараць. Гэтак з акварэльнае паэткі пакручасты лёс вырабіў чыстую экзістэнцыялістку, не скаваную ані маральнымі згрызотамі, бо ня дала сабе для гэтага падставаў, ані ўласным горам, калі ў акупаваным Менску загінуў яе сын, а яна быццам у адказ на гэта піша лібрэта найлепшае арыі да опэры Шчаглова “Усяслаў Чарадзей”, ані нават сваім беларускім патрыятызмам, што часьцяком здараецца ў замкнёнай нацыянальнай меншасьці, але і для гэтага ў Арсеньневай падставаў не было. Замест усяго гэтага засталося праз усё жыцьцё жаданьне пісаць, апісваць прыгажосьць. Гэта яшчэ з тых віленскіх вершаў, што былі пакліканыя да жыцьця любоўю і таямніца якіх – у пісаньні віленскае прыроды.

Сьветла, спакойна, лёгка бяз конца,
Грэе i лашчыць вясеньняе сонца.
Сiнiя далi ў iмгле негустой,
Лес прад вачмi вырастае сьцяной.
Сьнег мiж кустамi, мiж пнямi бялее,
Ветрык вясеньнi, жартуючы, вее
З поля, дзе густа чарнее зямля,
З поля, дзе сёньня пануе вясна.
Там, дзе з блакiтам зьлiваюцца далi,
Горы палоскаю сiняю ўсталi,
Места там недзе мiж гор залягло,
Ў дымцы хавае сваё хараство.
Звоняць у Вiльнi ледзь чутна i гукi
Сэрца чапаюць знаёмаю мукай.
Цiха... а тут, памiж соснаў старых,
Ўецца дарога да елак густых,
Ўецца, зьнiкае, iзноў выбягае,
Поле i сьнег у кустох агiбае,
Ўецца лагчынкай, дзе ценi ляжаць,
Сосны дзе ў сiняе неба глядзяць.
Цiха, ўсё цiха... Заплюшчыўшы вочы,
Тут бы, на сонцы, сядзела да ночы,
Твар прылажыла б да цёплай зямлiцы,
Слухала б грукат вясеньнi крынiцы,
Слухала б тое, што ветрык пяе,
Ўсё, што гаворыць душы аб вясьне...
Сьветла, спакойна, лёгка бяз конца,
Грэе й ласкае вясеньняе сонца!

Спадарыня Галіна Войцік кажа, што больш за ўсё на сьвеце Натальля Арсеньнева любіла лес:

ПРА ЛЕС

Мне падалося, што і Вільню паэтка апісвала як лес. – парослыя хвоямі ўзгоркі пад сінім небам, дзе паміж дрэвамі пракідаюцца вежы бажніцаў і рознакаляровыя дахі дамоў, нібы арганічная частка гэтага лесу-гораду, які з вышыні птушынага палёту сапраўды выглядае ці то горадам у лесе ці то лесам у горадзе.

Ноч срэбным пальцам цiха водзiць
па стромкiх пнёх гатыцкiх вежаў
i топiць фрэскi ў белым лёдзе,
i вокны бляскам белым рэжа...

Стаю ў туманным срэбры ночы...
за мною горад празаiчны,
няспынны горад плюшчыць вочы --
кругi лiхтарняў электрычных,
цяжарам кол зялезных крышыць
сьлiзкi асфальт, дзiкiя брукi,
i сьнiць аб месяцы i цiшы
пад хрыплы хор мястовых гукаў...
Галосiць радыё ў кавярнi,
нястройна енчаць кляксафоны,
клубiцца змрок густы i парны,
мiгцiць рэклямаў пыл чырвоны,
у нежывым нэонным блеску
плывуць сыльвэткi самаходаў,
у змрочных вулак пералесках
шукаюць дробнае прыгоды...

А ноч... Ноч срэбным пальцам водзiць
па стромкiх пнёх гатыцкiх вежаў,
ноч топiць фрэскi ў белым лёдзе,
вiтражы бляскам белым рэжа.
Ноч цягне месячныя зьзяньнi,
сплятае ў мост хiсткi, узьлётны,
каб iм завесьцi ў неба сяньня
натхненна выцягнены готык...