У перадачы Вострая Брама мы гаворым пра маральную большасьць у Беларусі, пра псыхалёгію беларускага маўленьня і пра тое, калі па-беларуску загавораць усе.

Беларускамоўных людзей у Беларусі па-ранейшаму амаль не чуваць, хоць за апошнія дваццаць гадоў іхная колькасьць вырасла ў дзясяткі і нават сотні разоў. Аднак як і тады, два дзесяцігодзьдзі таму, у краме або цырульні раптоўна прамоўленае беларускае слова ўспрымаецца як лёгкі стрэс – як нейкі клубок самых супярэчлівых, а таму незразумелых пачуцьцяў. Тут і выклік прамоўцы, які насьмеліўся франдаваць ці то грамадзкую думку ці то сябе самога. Тут і няёмкасьць публікі, быццам на ўсеагульны агляд выставілі нешта інтымнае ці нават непрыстойнае. Згадваю, што тады, дваццаць гадоў таму, нехта параўнаў месца беларускае мевы ў грамадзтве з тым месцам, якое займаў сэкс. Апошні сёньня з усеагульнае згоды выйшаў з падпольля. Што да мовы, дык ёй гэта даецца ня так проста. Прамінулы час нарадзіў некалькі яскравых псыхалягічных тыпаў беларускамоўнага чалавека. Вось жа пра гэтыя тыпы, а таксама пра тое, калі ж уся Беларусь загаворыць па-беларуску, і пойдзе размова ў сёньняшняй перадачы.

МУЗ

Пачну зь вялікага пытаньня – калі па-беларуску загаворыць уся Беларусь? Прынамсі так, каб агульны моўны фон у сталіцы пераважаў беларускі. Зразумела, што бяз захадаў дзяржавы гэтага не адбудзецца ніколі. Але і захадаў дзяржавы ў сёньняшнім сьвеце будзе недастаткова. Уявім сабе сытуацыю, калі ў краіне ўлада зьмянілася на прыхільную да беларускасьці, альбо што ўлада не зьмянялася, але перастала разглядаць Беларусь як маленькі расейскі пляцдарм для свайго паходу на Крэмль, а значыць перастала ў кожным аматары роднага слова бачыць ворага. Беларуская мова становіцца адзінай дзяржаўнай і вяртаецца закон аб мовах, які прадугледжвае панаваньне роднага слова ва ўсіх сфэрах жыцьця. І вось людзі сабраліся ўсім пад’ездам, каб дружна абурыцца гэтым усім. Яны, вядома, ня супраць беларускай мовы, але хай яе ўнукі вывучаюць, а нас пакіньце ў спакоі. Напэўна, самымі галасістымі ў гэтым хоры будуць носібіты абурэньня. Тыя, што гатовыя падхапіць агульны настрой і падагрэць яе – незалежна ад таго, што гэта за настрой і куды скіраваны. І вось тут патрэбны будзе адзін чалавек, які скажа, што вяртаць той закон трэба было даўно, што сорамна забываць сваё, што няёмка перад суседнімі народамі і г.д. Аднаго такога чалавека будзе дастаткова, каб супакоіць цэлы пад’езд. Людзі зразумеюць, што самая моўная праблема – гэта ня прыхамаць далёкай кучкі інтэлігентаў, а што яна жыве ў народзе, прычым побач, у сваім уласным пад’езьдзе. У грамадазнаўстве гэты адзін чалавек на цэлы пад’езд прадстаўляе маральную большасьць. Колькасна такіх меншасьць, але, рассыпаныя ў народзе, яны прадстаўляюць пазытыўную ідэю, таму і называюцца маральнай большасьцю.

МУЗ

У Беларусі гэтая група яшчэ фармуецца, але, паводле маіх назіраньняў, яна ўжо ёсьць. Найчасьцей у яе трапляюць небеларускамоўныя прыхільнікі роднага слова. Аднак натуральная эвалюцыя поглядаў прыводзіць іх да авалоданьня мовай. Так павялічваецца колькасьць беларускамоўных. Працэс гэты марудны, але калі мець на ўвазе, што пачаўся ён адносна нядаўна і амаль на голым месцы, дык можна лічыць яго нават і пасьпяховым.

Вострая Брама

Адмыслова для сёньняшняй перадачы Зьміцер Бартосік склаў партрэты найбольш прыкметных тыпажоў беларускамоўных людзей. Яму слова:

МУЗ

Бартосік: Выклікаў я неяк сантэхніка. І быў вельмі ўсьцешаны спатканьнем з роднаснай душою. Сівы, пяцідзесяцігадовы мужчына на сваім старым швэдры меў значак «Размаўляй са мной па-беларуску». Я з радасьцю адгукнуўся на заклік. Падчас замены пракладак мы з сантэхнікам узгадалі добрым словам Зянона Станіслававіча са Станіславам Станіслававічам, пасумавалі па бурапенных часінах пачатку 90-х, памянулі згубленыя нацыяй магчымасьці і вядома ж пасьпелі закляйміць дыктатара, які не дае беларусам дыхнуць на поўныя грудзі. Пасьля гэтага мой сьвядомы сантэхнік папрасіў хвілінку тэлефоннай размовы са сваёй канторай. Ён заняёмчыўся і, кідаючы сарамлівыя позіркі ў мой бок, перайшоў на кепскую расейскую мову. Калі слухаўка была пакладзеная, майстар, нібы апраўдваючыся, прамямліў нешта накшталт «Мала нас, сьвядомых беларусаў». 

МУЗ

Сакавітае наша “размаўляньне па-беларуску” больш не бруілася. Павісла няўтульная паўза. Ён ведаў, што я ведаю. Не ў Тамбоў жа ён званіў па пракладку. Не дзеля мяне ж начапіў свой значак. І каму ўвогуле патрэбны гэты спэктакаль? Цікава колькі такіх герояў-падпольшчыкаў ходзяць па Беларусі, вышукваючы поглядам сваіх таварышаў па барацьбе, каб зашыцца ў які глухі куточак і нагаварыцца на адвечныя тэмы. Пра несьвядомы народ, напрыклад. Ці пра акупацыю. Колькі разоў трэба прамовіць гэтае слова, каб аднойчы ў тую акупацыю паверыць? І паўсюль бачыць ворагаў беларушчыны. У мяне няма ніякага жаданьня далучацца да гэтай кампаніі, бо неўпрыкмет і сам пачнеш камплексаваць. 

Мне згадваецца расповед аднаго знаёмца, які стварыў у сваім мястэчку беларускую суполку. Знаёмец скардзіўся, што дзяўчаты ў суполку ходзяць усе як адна непрыгожыя. Калі гэта сапраўды так, дык нібыта напрошваецца выснова пра прыцягальнасьць усяго анамальнага для людзей, што камплексуюць, напрыклад, са сваёй зьнешнасьці. І як толькі суполка перастане быць анамальнай і малалікай, людзі з комплексамі пачнуць шукаць сабе іншую суполку, які-небудзь клюб аматараў экібаны ці ўсходніх адзінаборстваў. Магчыма, доля праўды тут ёсьць, але... Не апошнюю ролю адыгрывае і бачаньне стваральніка суполкі. Калі ён сам глядзіць на яе як на анамальную, тады яна ў такую і ператвараецца. А калі не? Калі гэта асяродак беларускага жыцьця, хай сабе з трох чалавек, але адкрыты для ўсіх, які менавіта для ўсіх прапануе мадэль будучых ўзаемадачыненьняў, тады наўрад ці людзей у яго будуць прыводзіць адно толькі чалавечыя комплексы.

Вострая Брама

Зьміцер Бартосік малюе партрэт другога тыпажа беларускамоўнага чалавека:

Сядаю ў гомельскі цягнік. На пэроне погляд прыцягваецца да дзьвюх маладых асобаў. Прыгожыя, даўганогія, дагледжаныя. Тыя, зь якімі хочацца тэрмінова завязаць доўгае знаёмства. Адна гутарыць па мабільным тэлефоне. Толькі пасьля дачуваю, што гаворка вядзецца па-беларуску. Празь некаторы час далятае, што гутарыць прыгажуня клясычнаю мовай. Бяз комплексаў, вольна, з усьмешкаю чалавека, у якога ўсё добра і зьнешне, і ўнутры. Колькі гадоў я чакаў такой пераканаўчай карцінкі. Гэтым паненкам дакладна ня трэба чапляць усялякія значкі. Каму трэба пяройдуць на іхную мову зь вялікай прыемнасьцю. Але няўжо, каб не камплексаваць, трэба мець зьнешнасьць фотамадэлі?

МУЗ

Часам беларуская мова мне падаецца сваеасаблівай лякмусавай паперкай на наяўнасьць комплексаў. Чалавек незакамплексаваны ня будзе камплексаваць на сваю мову. І наадварот. Носьбіт самага нязначнага комплексу менавіта ў мове дасьць яму выйсьце. Меў нагоду неаднойчы ў гэтым пераконвацца. Вось, напрыклад, такі выпадак. Мяне запрасілі на шашлыкі ў Раўбічы. Кампанія ў асноўным складалася са спартоўцаў. Кіраваў і кампаніяй, і мікрааўтобусам саракагадовы трэнэр па баскетболу. Чалавек незвычайнага росту а таксама незвычайнага абаяньня. Ён вырашыў вярнуцца да беларускай мовы ў 93-м годзе. Вырашыў адзін раз і рашэньня свайго ніколі больш не мяняў. Ні ў 95-м, ні ў наступныя гады. І, дарэчы, зусім не перашкодзіла вяртаньню да роднае мовы ягонае лёгкае заіканьне. Дык вось, ў пошуках прыгожага месца мы калясілі на аўтобусіку вакол Дубровенскага вадасховішча. І выехалі на вельмі прыгожую палянку. Але ўзрадаваліся рана. Бо заўважылі тры скутэры, водныя матацыклы, што гайдаліся каля берага. Пасьля зьвярнулі ўвагу на два здаравенныя джыпы і намёты за дрэвамі. «Какіе праблемы, ребята?, -- з-за джыпа выйшаў чалавек, з габарытамі цалкам адпаведнымі джыпу. – Чё не відно, што место наше?» Але наш трэнэр наезду не паддаўся. І на мову наезьніка не перайшоў. «У Вас ёсьць па-паперы, што месца гэта Ваша?, -- спытаўся баскетбаліст гледзячы наўпрост у вочы бамбізу, -- Ці па-па людзку размаўляць ужо немагчыма?» Гаспадара джыпа было не пазнаць. Куды падзеліся навароты! Ён прабачыўся, параіў, дзе яшчэ можна прыгожа спыніцца, і нават прапанаваўсвае паслугі правадніка. У чым справа? Гэты «новы рускі» быў вялікім аматарам роднага слова? Канечне не. Ён хрыбтом адчуў, што ягоны візаві не саступіць? Так. Таму з палёгкай і пачаў гаварыць па-людзку. Паболей бы такіх трэнэроў. Бо асабіста я атрымаў тады выдатны ўрок – як у нашай сёньняшняй краіне трэба гаварыць па-беларуску. Мова, як высьветлілася, гэта ня толькі набор словаў і граматыка. Гэта яшчэ і міміка з інтанацыяй. Прычым інтанацыя важнейшая за граматыку. Калі Вы будзеце размаўляць з ноткамі прабачэньня і няёмкасьці, Вам не дапаможа ніякі, нават самы вялікі значак на грудзях. Таму гаварыце так, як душа таго просіць. Ня мучце ні сябе, ні свой язык. 

Сапраўды, навакольныя людзі чуюць найперш ня тое, што гаворым мы па-беларуску, а тое, як мы гэта робім – якім голасам, а не якім словам. Вось жа гаворым мы найчасьцей сумысьля, а знарочыстасьць найчасьцей успрымаецца як няшчырасьць. І тут не магу пагадзіцца з высновай Зьмітра Бартосіка, бо ў некаторых людзей менавіта так таго душа і просіць. Гэта іх сутнасьць гаворыць, а ня нейкая псыхалягічная неахайнасьць ці слабое веданьне прыёмаў маўленьня. Згадваецца прыклад яшчэ аднаго знаёмца, які трапіў у турму і там ледзьве не паплаціўся за сваю знарочыстую беларускамоўнасьць. Аднак пасьля таго, як зэкі даведаліся, што менавіта за беларускамоўнасьць ён і сядзіць, дык адступілі і нават запаважалі знаёмца.

Знарочыстасьць маўленьня будзе перасьледаваць беларускамоўных людзей яшчэ доўга, калі не заўсёды. Чаму? – я скажу пра гэта крыху пазьней, а пакуль – яшчэ некалькі тыпажоў і сытуацыяў ад Зьмітра Бартосіка.

МУЗ

«Ты купляеш скураныя пальчаткі ці нясеш паходню адраджэньня?», -- пытаецца ў мяне сябра ў краме. «Ты як-небудзь запішы на дыктафон, як ты гаворыш у краме. Калі ты гаворыш па-беларуску, у цябе ж ня толькі інтанацыя, а нават тэмбар голасу зьмяняецца. Быццам ты сьцяг уздымаеш. А трэба проста купляць скураныя пальчаткі». Ён мае рацыю. Але ці магчыма ў нашай краме па-беларуску проста нешта купляць? Не пераводзячы сытуацыю ў анэкдот ці акт асьветніцтва. Учора, напрыклад, купляў вільготныя сурвэткі. Як такое можна купіць без сьцяга за плячыма? Прадавачка доўга глядзела на мяне са спачуваньнем, пасьля чаго параіла зьвярнуцца ў іншы адьдзел. Я на хвіліну адыйшоў, чуючы як за сьпінаю ідзе лексыкалягічны дыспут. «Можэт толька ў Палесьі асталісь такіе слава», -- даводзіла самая разумная. Мяне нарэшце вярнулі і ўручылі тыя вільготныя сурвэткі. «Прабачце за турботы, я сапраўды прыехаў з глыбокага Палесься», -- а што яшчэ мне заставалася сказаць? Адказ прадавачкі мяне ўсьцешыў. «Нічыво, нічыво, маладой чалавек. Мы ўсех абслужываем».

МУЗ

Я быў вельмі ўдзячны той прадавачцы. Бо ўпершыню ў жыцьці мяне прынялі за носьбіта мовы. Не за пісьменьніка, «якому па рабоце трэба размаўляць», не за бээнэфаўца, які «толька і можа, што па-беларуску разгаварываць», і не за прыкаліста, якому «нечыва дзелаць як галаву дурыць». Ня ведаю, дарэчы, ці можна назваць носьбітамі некаторых нашых адраджэнцаў, якім адымае родную мову пасьля першых ста. А я з тае пары так і кажу прадавачкам ды правадніцам. Маўляў, праездам я з глыбокага Палесься, са мною мама з татам гаварылі так. І дзейнічае гэтая чароўная фраза бліскуча. Ды вось аднойчы ў начным цягніку маёй суседкай па СВ аказваецца прыгожая бляндынка. Пасьля першых фразаў знаёмства я ўжо падрыхтаваўся адрэкамэндавацца жыхаром далёкіх Цюцюкевічаў. Але мая прыгожая спадарожніца, адарыўшы мяне завабным позіркам, прамовіла: «Вы, наверна, мінчанін». «Чаму Вы так падумалі?», -- узрадваўся я. «Толькі ад мінчан я чула такую мову», -- сказала мая візаві. Сама яна, як высьветлілася, была з глыбокага Палесься. 

Вострая Брама

Чаму наўмыснасьць і знарочыстасьць у гаворцы беларускамоўных – тое, што многімі ўспрымаецца як няшчырасьць – гэта непазьбежны іхны крыж? Прычынаў тут некалькі, якія ўсе, тым ня менш, зводзяцца да адной. Наша мова – не глябальная, не імпэрская і нават не міжнародная. Яна проста свая, найбліжэйшая беларускай псыхіцы і ляжыць у падмурку нашай уласнай культуры. Калі ўся Беларусь загаворыць па-беларуску, тады зьменіцца ня толькі моўны фон нашага жыцьця. Самое сьветаадчуваньне зьменіцца. Мы адарвемся ад расейскае рукі, за якую прывыклі трымацца і якая здаецца нам надзейнай і цёплай. Вось чаму ў кіраўніка краіны столькі рудымэнтарнае цеплыні ў голасе, калі ён кажа пра вялікую расейскую культуру і пра тое, што беларусы – такія ж расейцы. І вось чаму столькі страху, калі ў яго вырываецца прызнаньне, што па-беларуску нічога вартага ўвагі ня створана. Вусьцішны страх апаноўвае немаўля ў часе разьвітаньня з мацярынскім улоньнем. Падобную вусьціш адчуваюць часам выхаванцы дзіцячых дамоў, што гадамі ўжо дарасьлі да самастойнага жыцьця, але чапляюцца за дзьверы сіроцкага дому. Нешта такое перажываюць і рэцыдывісты, што нехаця пакідаюць сваю турму.

МУЗ

У нас сапраўды неглабальная мова. Але і ў нашых суседзяў, апроч расейцаў, мовы неглябальныя. Скажам літоўцы, якія даўно і пасьпяхова рэалізавалі ўласны закон аб дзяржаўнасьці мовы – у іхным літоўскім маўленьні і сёньня можна адчуць водгалас той знарочыстасьці, прынамсі ў параўнаньні зь менчуком, які гаворыць як хоча, літовец гаворыць знарочыста. Гэтаксама і латышы, і палякі, і ўкраінцы маюць вякамі выпрацаваны інстынкт самазахаваньня, гатовасьці да агрэсіі. Гэта іх адрозьнівае ад расейцаў, якія ніколі, прынамсі ў новай гісторыі, не адчувалі пагрозы асіміляцыі сябе іншым народам. Такая вось розьніца накладае адбітак на псыхіку, паводзіны людзей і ўсю сытуацыю ў краіне. Да прыкладу, нярэдкія выпадкі, калі расейскі турыст за мяжой проста ня можа сабе ўявіць, што ягоную мову не зразумелі дзе-небудзь у Чэхіі ці нават у Гішпаніі. Тады як літовец, украінец і паляк ужо падсьведама гатовы да таго, што яго не зразумеюць у ягонай краіне.

А яшчэ гадоў 15 таму тая знарочыстасьць адчувалася вельмі моцна, асабліва ў тых раёнах Вільні, дзе маса насельніцтва гаварыла па-савецку. Зусім зразумела, што неглябальная мова імкнецца адваёўваць сабе лапік зямлі, на якім жыве тытульная нацыя. Тое самае чакае і Беларусь, якая хоча жыць самастойна, ня страціць уласную культуру і гаварыць па-беларуску. У параўнаньні зь сёньняшняй такая Беларусь будзе выглядаць больш эўрапейскай, больш ангажаванай у самую сябе, больш псыхалягічна напружанай і, як на расейскі погляд, больш халоднай і строгай. Не бесшабашнай, па якой так тужыць сэрца прыхільнікаў далучэньня да Расеі. Толькі ж сёньняшняя бесшабашнасьць ня можа доўжыцца бясконца, пра што настойліва кажуць і самі расейцы. Маўляў, рабецеся првінцыяй вялікай імпэрыі, гэта значыць як нацыя перастаньце быць, або жывеце самі. Зрабіць выбар замінаюць комплексы. Але гэта ня комплексы маральнае большасьці, якая таму і маральная, што свой выбар ужо зрабіла.

Для расейскага чалавека дзіўна, што дзе-небудзь у Латвіі скарачаецца колькасьць расейскіх школаў на карысьць латыскіх. Але гэты расейскі чалавек, як і ўся расейская прапаганда, ані слова ня скажуць у абарону латыскай школы або таго ж адзінага ў Беларусі беларускага ліцэю. Гэтых можа ня быць наогул. 

Вот вчера по россійскому телевіденію показалі Рігу, Латвія. Мітінг огромный большой где правітельство обявіло, что со следуюўего году закрываюцца все русскоразговорные школы. Все закрываются. Діскрімінацція есть там белорусов, русскіх, евреев, татар? Есть. У нас же нет. Так на кого ж ровнятся? На этіх подлецов, которые во время войны былі врагамі.

Слухач нашага радыё крыху сказіў факты. На 10-тысячным мітынгу ў Рызе 5 верасьня сапраўды пратэставалі супраць скарачэньня колькасьці расейскіх школаў. Беларусы і татары ў нашага слухача трапілі ў пералік пад гарачую руку. Абурае менавіта тое, што расейцы ў Латвіі становяцца заканадаўча роўнымі з усімі астатнімі меншасьцямі. Бо закрыцьцё беларускіх школаў у Беларусі наш слухач за дыскрымінацыю не прызнае. Я прыводжу гэты званок для адчуваньня рэакцыі на тое, што і ў Беларусі некалі непазьбежна зьменшыцца працэнт расейскае школы адносна беларускае. І абурацца будуць людзі цэлымі пад’ездамі. Але што рабіць, калі ўсе мовы і народы перад Богам роўныя і што кожнаму народу дадзена ягоная вялікая або малая зямля і што на гэтай зямлі ён са сваёй мовай, традыцыяй і культурай мусіць быць гаспадаром, а не суседзкі дзядзька, які некалі праўдамі і напраўдамі разьмясьціў свае апэтыты ў злучаных у хаўрус краінах. Могчыма, пра гэта нашаму пад’езду і скажа той адзіны прадстаўнік маральнае большасьці, які бясспрэчна знойдзецца і яго аднаго будзе дастаткова, каб усеагульнае абурэньне аціхла і ў пад’езьдзе запанаваў здаровы розум і спакой.

Я Яўстафі Іосіфавіч. Я вазмушчон нашым правіцельствам і Лукашэнкам этым. Я з трыццатага года. Ва врэмя вайны, акупацыя, немцы, і то вучылі дзяцей, я хадзіў у школу, прэпадавалі беларускі язык ну і нямецкі есьцественна. А гэта дзеці на вуліцы. Гэта што такое?

Любы з бацькоў ліцэістаў скажа адназначна, што гэта – дыскрымінацыя. Толькі іхныя мітынгі не паказваюць маскоўскія тэлеканалы. Можа быць, і слушна робяць. Бо гэта ўрэшце ўнутраная справа Беларусі. І вырашацца гэтая справа будзе так, як яна вырашаецца ва ўсіх без выключэньня нашых суседзяў – у Літве, Латвіі, Польшчы, Ураіне і Расеі. Тытульная нацыя сіламі сваёй маральнае большасьці ўрэшце прыме захады да самазахаваньня, каб ня зьнікнуць як нацыя і як краіна.