У перадачы “Вострая Брама” – сёньняшні беларускі бізнэс, які дадатковай перашкодай грувасьціцца на шляху нацыянальнае ідэі.

Беларускі бізнэс. Для большае дакладнасьці яго варта было б называць савецкім і нават сацыялістычным. Як грамадзкая інстытуцыя ён нагадвае ці то НЭП, дробнагандлярскі і асуджаны на немінучую ліквідацыю, ці то камсамол, які быў малодшым і таму непаўнапраўным братам партыі, гэта значыць – вэртыкалі. Драбната, дачаснасьць і параза ў правох, а яшчэ – гатовасьць пільнаваць любы выверт чынавенства – “чаго ізволіце” – вось бадай і ўсе складнікі сучаснага беларускага бізнэсу. Ён увесь абмежаваны і даведзены да дэградацыі, а яшчэ ён – “так званы” беларускі бізнэс, калі карыстацца азначэньнямі Зянона Пазьняка. 

МУЗ

Але ж, скажаце вы, а хто гэтыя прыкметна багатыя і незалежныя з выгляду “новыя рускія”, якія ўсё ж сустракаюцца ў Беларусі і адкуль на вуліцах Менску так шмат сапраўды дарагіх машын? Адказ просты. Яны сапраўды новыя РУСКІЯ. Ба іхныя звышдаходы атрыманыя, як правіла, у Расеі, дзе існуе вялікі бізнэс зь ягонымі прызнанымі дзяржаваю алігархамі. Зарабляюць там, а пражываюць тут. Цалкам верагодна, што шмат зарабляюць і тут, але гэткі бізнэс, так бы мовіць, неафіцыйны. У дакладзе, які падрыхтавалі ў верасьні 2001 году адмыслоўцы фонду імя Сьцяпана Батуры з Варшавы, такі бізнэс апісваецца наступным чынам. Цытую:

“Значная частка беларускіх грамадзянаў валодае, аднак, грашовымі рэсурсамі, у колькі разоў вышэйшымі за афіцыйныя даходы. Гэта эфэкт спэцыфічнага ў Беларусі стаўленьня да закону. Ніводзін фінансавы аддзел няздатны вызначыць даходы тысячаў людзей, якія займаюцца прыгранічным гандлем. Паводле такіх правілаў функцыянуе ўвесь беларускі бізнэс. Супрацоўнікі прыватных фірмаў, каб пазьбегнуць празьмернага падаткаабкладаньня, афіцыйна атрымліваюць зазвычай толькі частку заробленай сумы. Іншую частку працадаўцы аддаюць ім, не пакідаючы ніякага сьледу ў дакумэнтах, які б сьведчыў пра такую грашовую апэрацыю. 

Чорны рынак у беларускай эканоміцы (пры існаваньні разгалінаванай сеткі службаў фінансавага кантролю) — гэта рэакцыя на празьмерны фіскалізм дзяржавы. У прынцыпе, усякая гаспадарчая дзейнасьць без парушэньня закону была б стратнай. У агульным парыве беларусы імкнуцца схаваць свой сапраўдны маёмасны стан. Часта людзі, дэкляруючы даходы на ўзроўні 50 эўра за месяц, могуць выявіцца ўладальнікамі новых аўтамабіляў і найсучаснай кампутарнай тэхнікі, аматарамі адпачынку на знакамітых курортах Эўропы. Дэманстрацыя заможнасьці непрыхільна ўспрымаецца суграмадзянамі. Большасьць лічыць багацьце вынікам несумленных дзеяньняў. Таму з ухвалаю прымаюцца заявы Лукашэнкі пра барацьбу з карупцыяй і арганізаванай злачыннасьцю, а асабліва — эфэктныя арышты дырэктараў вялікіх прадпрыемстваў у прысутнасьці тэлекамэраў. Сярэдні беларус жыве ў перакананьні, што яго бесьперастанна абкрадаюць — несумленныя чыноўнікі, камэрсанты і працадаўцы; пры гэтым ён ніколі не задумваецца пра ўласныя паводзіны, якія не выключаюць абыходжаньня ці парушэньня закону”. Канец цытаты.

МУЗ

Натуральна, як касамол быў люстэркавым адбіткам партыі, так і беларускі бізнэс, калі б мы спыталіся пра ягоную ідэалёгію, ёсьць адлюстраваньнем тых ідэалягемаў, што праклямуюцца наяўным палітычным рэжымам. Вось сюжэт на гэтую тэму, які падрыхтаваў Зьміцер Бартосік:

“Інстытут прыватызацыі і мэнэджмэнту праводзіў сярод прадстаўнікоў беларускага бізнэсу сацыялягічнае апытаньне на тэму "Сацыяльны партрэт беларускага прадпрымальніка". Мяне зацікавіла некалькі момантаў. А менавіта адказы на пытаньне "Каго б вы ўзялі на працу?" Дык вось, па нацыянальнай прыкмеце патэнцыйныя нашы працадаўцы аддаюць перавагу беларусам. За якімі ідуць расейцы ды ўкраінцы. Не выклікаюць пярэчаньняў і палякі зь літоўцамі. З габрэямі таксама няма ніякіх праблем. Стаўленьне да іх станоўчае. У адмоўным сьпісе нацыяў нашая буржуазія на першае месца паставіла чамусьці ўзбэка. Нават "ліцо каўкаскай нацыянальнасьці" заняло другое месца. За каўказцам ідзе в'етнамец. Па пытаньнях веры таксама сюрпрыз. Цэняцца праваслаўныя і каталікі. Нэўтральныя эмоцыі выклікаюць юдэі. А вось хаваць свае рэлігійныя погляды варта "баптыстам" і мусульманам. Прычым мірныя "баптысты" апярэджваюць "ісламістаў". Тое, што перавага аддаецца мужчынам перад жанчынамі, не навіна. Аднак, супраць лесьбіянак беларускія прадпрымальнікі і слова ня скажуць. Ня тое што пра іх калег супрацьлеглага полу. Тут і скажуць і шлях пакажуць. І нарэшце самае цікавае. Палітычныя погляды. Найбольш каціруецца той, хто іх ня мае ўвогуле. А не хацелі б бачыць у ліку сваіх супрацоўнікаў, па-першае, бээнэфаўцаў, а па-другое бэпэсээмаўцаў. Адсюль, дарэчы, і моўныя перавагі. Расейскамоўныя -- гэта добра. Беларускамоўным лепш пры найме на працу прыкусіць свой родны язык. Іх бачыць зусім ня хочуць.

МУЗ

Такім чынам атрымліваюцца два партрэты. Ідэальнага працашукальніка і наадварот. Ідэальны -- гэта "рускаязычный праваслаўный беларус бес паліцічаскіх узглядаў і прочых ізврашчэній". І зусім ня мае шанцаў уладкавацца ў беларускую фірму вось гэты няшчасны. Беларускамоўны ўзбэк-гомасэксуаліст, да таго ж сябра БНФ і баптыст у прыдачу. Наколькі лёгка ўяўляецца першы суб'ект, настолькі нерэальным падаецца другі. Хоць менавіта у другога індывідуальнасьць спаборнічае зь неардынарнасьцю. 

Карціна, паўтаруся, складалася з адказаў не рабочых і калгасьніцаў. А людзей, чый даход перавышае тысячу эўра, людзей найбольш актыўных і адказных, людзей, ад якіх шмат што залежыць у сёньняшнім і заўтрашнім дні Беларусі. І вось такі фантастычны ўзбэк.

Хоць сакрэту тут няма ніякага. На паверхню вылезла ўсё, што рэзка непадобнае. А таму раздражняе і напружвае. "Узбэк" ня мае ніякага дачыненьня да рэальнага Ўзбэкістану. Гэта проста чалавек іншай расы. Баптыст занадта актыўны ў сваім мэсіянэрстве. Яшчэ пачне даймаць пытаньнем "Ці даўно чыталі Вы Біблію?" Не, каб верыў нармальна. На Пасху выпіў, на Каляды пахмяліўся. Цікава, ці ведаюць нашыя буржуі пра культ працы ў пратэстантаў? З "блакітным" таксама ўсё ясна. Гэта такія брыдкія прыставучыя мужчынкі, у якіх адно на розуме -- адбіць Вас у жонкі. Ня тое, што лесьбіянкі. Прыгожыя прыкольныя дзеўкі з порначасопісаў. І нарэшце гэтыя праклятыя бээнэфаўцы. Гэтыя ўвогуле горш за ўсіх. Нават за гомікаў. Бо ня проста непадобныя, а незразумела непадобныя. Гэтым ня хочацца ні баксаў, ні баб, ні мужыкоў, ні гарэлкі. Гэтым хочацца нейкай мовы, нейкай незалежнасьці ды нейкай "Пагоні". У буржуйскіх галовах, як відаць з апытаньня, мы выглядаем вар'ятамі. 

Вострая Брама

Эмацыйны пасаж Зьмітра Бартосіка і зьвесткі сацыялягічнага апытаньня, пра якія ён распавёў, патрабуюць камэнтара спэцыяліста. На гэтую ролю пагадзіўся філёзаф Уладзімер Мацкевіч, які не адзін год назірае за беларускім бізнэсам з нутра. Найперш – пра апалітычнасьць беларускага бізнэсу і пра тое, што самым непажаданым работнікам у адказах названы сябра БНФ. Уладзімер Мацкевіч:

Мацкевіч: Я думаю, што сапраўды, нічога дзіўнага тут няма, бо па-першае, бізнэс вымушаны ладзіць і мірыцца з уладамі. Таму апазыцыйнасьць чалавека для бізнэсоўца – гэта адмоўная рыса пры прыняцьці на працу. Зразумела, што большасьць бізнэсоўцаў ці прадпрымальнікаў – яны не разьбіраюцца ў палітыцы, бо выжываюць у бізнэсе тыя, хто па-за палітыкай застаецца. А калі людзі не цікавяцца і самі апалітычныя, то што яны ведаюць? Яны ведаюць толькі БНФ. І таму атрымоўваецца, што яны ня хочуць браць на працу палітычных актывістаў. І, зразумела, прыпісваюць гэта БНФ. Хоць зразумела, што неабавязкова палітычна актыўны чалавек належыць менавіта да БНФ. Гэта стэрэатыпы масавай сьвядомасьці. І яшчэ – небясьпека, якая ёсьць у бізнэсе. Бо калі пападае пад прыцэл нейкі супрацоўнік, гэта адмоўна можа сказацца і на фірме. У мяне ў самога было такое, калі мае наймальнікі празь вельмі далёкія ланцужкі ў Швэйцарыі высьветлілі, што там нейкі прадпрымальнік, які зьехаў туды, ведае мяне менавіта па палітычнай лініі. І калі мы дамаўляліся, яны сказалі, мы супраць цябе нічога ня маем, але ж небясьпека ёсьць.

Дубавец: Выглядае, што вынікі апытаньня бізнэсоўцаў ускосным чынам сьведчаць пра папулярнасьць гэтага брэнду – Беларускі Народны Фронт – калі ён увасабляе ў сабе ўсе апазыцыйныя сілы – і АГП, і сацыял-дэмакратаў і нават, відаць, камуністаў...

Мацкевіч: Для апалітычных прадпрымальнікаў розьніцы няма, яны ня бачаць яе. Таму беларускаарыентаваны чалавек для іх цалкам трапляе ў бээнэфаўцы.

Дубавец: Беларускі бізнэсовец, хоць і належыць да актыўнай часткі грамадзтва, насамрэч нічым ня лепшы за іншых прадстаўнікоў электарату – пэнсіянэраў, вайскоўцаў, найманых работнікаў, калгасьнікаў...

Мацкевіч: Нават горш, таму што яны сьвядома адмоўна ставяцца да палітыкі. Тут ня тое што цемрашальства і недасьведчанасьць іх, а вось гэтая сьвядомая нэгатыўная ўстаноўка яна для іх чорнай фарбай фарбуе ўсё, што зьвязана з палітыкай. Яны палохаюцца гэтага як чорт ладана.

Дубавец: Як доўга можа цягнуцца такая апалітычнасьць? Ясна, што беларускі бізнэс не ініцыюе пераменаў у краіне. Аднак рана ці позна рэсаветызацыя скончыцца і Беларусь устане на шлях натуральнага разьвіцьця. А бізнэс – ён па-ранейшаму будзе апалітычны?

Мацкевіч: Я думаю, што гэта можа зацягнуцца надоўга і нават калі адбудзецца нейкая дэмакратызацыя, гэты імідж палітычна актыўнага чалавека можа застацца яшчэ і потым. Калі ўжо ня будзе ўладных варункаў сачыць за гэтымі людзьмі, усё адно гэта будзе вісець як забабон яшчэ досыць доўга. Больш таго, сярэдні і малы бізнэс апалітычны амаль цалкам. Калі толькі не трапляе ў нейкія ўмовы і прымусова пачынае актыўнічаць. Як у нас было з рынкавымі гандлярамі, якія стварылі прафсаюз прадпрымальнікаў. Яны вымушаныя былі змагацца за свае правы. Як гэта адбываецца часам у іншых краінах, калі дробныя прадпрымальнікі вымушаныя абараняцца, зьбівацца ў кучу і абараняцца. А так, у цэлым, калі ёсьць спрыяльныя ўмовы для бізнэсу, сярэдні і малы бізнэс – па-за палітыкай. Вось іншая справа – буйны бізнэс. Яны вымушаныя займацца палітыкай, бо павінны лабіраваць свае інтарэсы і мець стасункі з палітыкамі. Больш за тое, з буйнога бізнэсу і дзяржаўнае чынавенства – гэта асяродзьдзе, якое дрэйфуе. Людзі мяняюць працу з адной на другую. Таму што кар’ера, напрыклад, чыноўніка яна не дазваляе вырвацца за межы паслухмянага чалавека, які можа добра выконваць загады, а ён рухаецца па кар’ернай лесьвіцы да пэўнага ўзроўню, пасьля якога ён павінен зьмяніць арыентацыю – ад паслухмянага выканаўцы перайсьці ў разрад прымаючых рашэньні. І калі чалавек пасьпяхова рабіў кар’еру як паслухмяны выканаўца, потым ёсьць бар’ер і далей ён рухацца ня можа. Таму там, дзе трэба прымаць рашэньні самастойна, несьці за гэта адказнасьць – людзі такога кшталту выхоўваюцца хутчэй у бізнэсе. І таму там ідзе такі чэйндж паміж верхнімі структурамі. Але ж у нас буйнога бізнэсу няма. Таму й няма цікавасьці ў бізнэсу да палітыкі. Калі б буйны быў піянэрам у гэтай справе, тады б і сярэдні цягнуўся, перавыхоўваўся. А так... 

Дубавец: Атрымліваецца, што беларускі бізнэс – гэта хутчэй тормаз на шляху капіталізацыі, а значыць і на шляху ўласнага разьвіцьця...

Мацкевіч: Па-за палітыкай можна заставацца толькі на ўзроўні сьвядомасьці, а не на ўзроўні жыцьця і дзейнасьці. Таму яны застаюцца па-за палітыкай як сьвядомыя людзі ў сваім стаўленьні, але ж маюць стасункі і падпарадкоўваюцца красным, якія перашкаджаюць іх бізнэсу. Такім чынам наш бізнэс сярэдні становіцца падтрымкай існуючаму рэжыму. І яны не ўсьведамляюць гэтага. Даходзіць да анэкдатычных выпадкаў, калі, напрыклад, адна буйная фірма была ў Кобрыне, яны вырашылі дапамагчы вэтэранам і пэнсіянэрам. Што яны зрабілі? Самім няма часу, каб падарункі, грошы раздаць, адрасна раздаць – што гэта бізнэс памог. Яны далі грошы савету вэтэранаў і гэты савет вэтэранаў раздае падарункі і грошы сваім сябрам зразумела ж з адпаведнай ідэалёгіяй. Вось мы вас падтрымоўваем, гэта ўсё дзякуючы нашай дзяржаве, уладзе і г.д. На свае грошы яны яшчэ й фундуюць конрпрапаганду супраць сябе. 

Дубавец: Колькі словаў пра нашага шматпакутнага ўзбэка, а да таго ж яшчэ й баптыста. Зьміцер Бартосік слушна заўважыў, што адмоўны пэрсанаж у вачох працадаўцы выглядае нерэальна. Аднак для беларускага бізнэсу гэты пэрсанаж статыстычны, гэта значыць, тыповы. Якім чынам фармуюцца такія стэрэатыпы.
 
Мацкевіч: Зразумелы адмоўны імідж мусульманаў, чаму і як. Але ж глядзіце, на першым месцы ідуць праваслаўныя, потым каталікі, а пратэстанты ніжэй. Зразумела, што працоўная этыка пратэстантызму, іх дысцыплінаванасьць робіць іх вельмі добрымі работнікамі. І гэта проста забабоны масавай сьвядомасьці, якія не адпавядаюць рэчаіснасьці. Наадварот, веруючы праваслаўны – ён горшы работнік. Для бізнэсу гэта адназначна. Але ж паколькі свае, так у сьвядомасьці складаецца гэты імідж. Па-другое, яўрэі – гэта добрыя работнікі, відавочна. Здольныя да працы, здольныя да рызыкі, здольныя да працяглай працы. І вымушанасьць заўсёды абгрунтоўваць сваё робіць іх сапраўды бясцэннымі супрацоўнікамі. Тое ж тычыцца, напрыклад, часам армянаў. І ў гэтым сэнсе гэтыя забабоны яны проста мяняюць карціну так, што на першым пляне апынаюцца ня тыя, хто сапраўды здольны да добрай працы. 

МУЗ

Яшчэ цікавая рэч. Гэта было яшчэ ў трыццатыя гады. Так званы фэномэн Лі, быў такі сацыёляг у Амэрыцы. Ён разаслаў па ста гатэлях на прасторы ад Нью-Ёрку да Каліфорніі зьвярнуўся ў лісьце з такой прапановай: ці не прынялі б вы групу кітайцаў, якія падарожнічаюць на Амэрыцы, вучыцца ў нас. Ён атрымоўвае на гэтыя лісты адказ, адмоўны. Ведаеце, мы не расісты, ня маем такіх забабонаў, але ж нашы жыхары, тыя кліенты, якія ў нас становяцца, яны паглядзяць на гэта ня так, таму мы б не хацелі каб кітайцы ў нас спыняліся й жылі. Праз год ён паехаў па гэтых самых гатэлях з групай гэтых кітайцаў. І ні ў адным не сустрэў адмовы. У гэтым сэнсе ён паказвае, што расавыя забабоны – гэта ёсьць фэномэн сьвядомасьці, а ў рэчаіснасьці не абавязкова праяўляецца. І калі чалавек бачыць перад сабой кітайца, але ж добра апранутага, ветлівага, адукаванага, ён нічога ня мае супраць, каб той спыніўся ў гэтым гатэлі. Грошы плаціць, паводзіць сябе добра... А калі ён ня бачачы яго адказвае на пытаньне, тут гэтыя забабоны і выпіраюць.

Таму рэчаіснасьць і сацыялёгія, асабліва ў такіх тонкіх пытаньнях, як канфэсійнасьць, расавыя зносіны, этнічныя, яны не адпавядаюць адно аднаму. 

Дубавец: Нарэшце, мова. Беларускі бізнэс рашуча адмаўляецца браць на працу беларускамоўнага работніка. Гэта прыкмета беларусафобіі ці прыкмета ўсё той жа апалітычнасьці?

Мацкевіч: На сёньняшні дзень мова – гэта адпаведны прызнак сьвядомага чалавека. А раз сьвядомы, то ты і палітычна актыўны, заангажаваны і на табе ўжо кляймо, штамп.

Дубавец: Пры якіх умовах беларускі бізнэс можа зьмяніцца, стаць такім, як у іншых краінах, вялікім, стваральным ці нават нацыятворчым?

Мацкевіч: Павінен мець лапу. Крыша па-расейску. Крыша ў бізнэса павінна быць. У Беларусі не распаўсюджана, каб гэтая крыша была бандыцкай абавязкова ці там рэкет, але ж тады – чынавенская крыша. І вось гэтая зьвязка чынавенства з сярэднім ці малым бізнэсам, яна і задае мэнталітэт бізнэсоўца. 

Вострая Брама

Аўтар сёньняшняга сюжэту пра беларускіх Зьміцер Бартосік зрабіў выснову не пра бізнэс, а пра “бээнэфаўца”, які сам правакуе бізнэсоўца на няпрыязь.

Бартосік: Карціна, як бачым, ня самая вясёлая. Можна жыць мазгамі і душой у глыбокай расейскай правінцыі, а целам і працаю -- на тэрыторыі законаў РБ. Тут наша бізнэс-кляса нічым не адрозьніваецца ад міфічнага "простага чалавека". Але не сьпяшаюся цалкам вінаваціць у такой адсталасьці і "непрасунутасьці" нашых "дзелавых". Зважаючы на той штамп ды вобраз "бээнэфаўца". Чалавека зь неласкавым позіркам. Які больш за ўсё ў жыцьці заклапочаны адным. Каб яму адказвалі па-беларуску. Інакш неласкавы позірк ператворыцца ў адкрыта варожы. Гэты "бээнэфавец" не імкнецца далучыць людзей да сваёй цікавай і захапляльнай справы -- адраджэньня спрадвечнага. Ён ужо загадзя настроены непрыхільна да навакольнага, "расейскага" асяродзьдзя. І замест таго, каб з прыязнаю ўсьмешкай растлумачыць прадавачцы, што "кава" на ўсіх славянскіх мовах азначае адзін і той жа напой і запрасіць яе ў сваю гульню, ён намагаецца прынізіць ніжэйшую, паводле яго меркаваньня, асобу. Умацоўваючы свой непрыемны імідж яшчэ ў адных вачах. Пішу гэта, бо сам падобным чынам не аднойчы спрыяў умацаваньню такога вобразу "бээнэфаўца". 

Памятаю, як упершыню загаварыў па-беларуску мой сябра. Таксама, дарэчы, буржуін. Адбылося гэта ў кампаніі досыць элітнай -- палітыкі, акторы, пісьменьнікі. Выснова, зробленая сябрам, мяне тады зьдзівіла. "Беларуская мова гучыць у нас з тым жа шармам, зь якім, напэўна, француская гучала ў Расеі 200 гадоў таму". Ён, на жаль, ня меў рацыі. Магла б гучаць. Але не гучыць. І ніякага прасоўваньня не прадбачыцца, пакуль гаварыць па-беларуску ня будзе хаця-б "прыкольна".

Зрэшты, месяц таму, калі па краіне сьвяткаваліся выпускныя балі, мяне пабудзілі не зусім цьвярозыя юныя беларускія галасы. Пад расстроеную гітару яны раўлі на ўсю ваколіцу "Падымі мяне па-над Зямлёю, падымі мяне ў сьветлы абшар". Наўрад ці нехта з разбуджаных менчукоў сказаў нешта накшталт: "бээнэфаўцы праклятыя". Словы, дарэчы, з альбому НРМ, выдадзенага на беларускія грошы. Як і шмат чаго апошнім часам. Узгадайце тую ж "Краіну Беларусь", Чый пяцітысячны тыраж ужо амаль увесь разыйшоўся і рыхтуецца наступнае выданьне. Яе купляюць нябедныя людзі. Ці ня тыя, якім ужо надакучыла жыць на мытнай тэрыторыі РБ? 

Для сябе я з гэтага сацыялягічнага аптынаьня выснову зрабіў. Я больш не падарую нагоды "простаму чалавеку" кінуць у свой адрас непрыязнае "бээнэфавец".

Дазволю сабе аспрэчыць Зьмітра Бартосіка. “Неласкавы позірк бээнэфаўца” – гэтаксама вынікае зь цяперашняе рэчаіснасьці ў Беларусі, як і забабоны бізнэсоўцаў. Розьніца ў тым, што бээнэфавец, свободны чалавек у несвабоднай дзяржаве, а бізнэсовец – сьведамы нявольнік сытуацыі. Адсюль неласкавы позірк першага і ласкавы другога. Гэта толькі на савецкіх плякатах пажарнік мог уваходзіць у вагонь, азораны шчасьліваю ўсьмешкай. Падрыхтоўка краіны да парлямэнтарнае сытуацыі – руцінная праца, якая нагадвае бэтанаваньне падмурку. У параўнаньні з гэтым стэрэатыпы масавае сьвядомасьці – будзь гэта канфэсійныя пажаданьні бізнэсоўца ці беларусафобства прадавачкі ў кавярні – усяго толькі колер фіранак, які сёньня модны, а заўтра -- не.

МУЗ

Зразумела, як вынік сёньняшняе гаворкі, нас цікавіць тое, што будзе заўтра. Самае істотнае, што ні пры якіх умовах беларускі бізнэс сам ніколі ня выявіць палітычную волю. У гэтым сэнсе ён ужо дэмаралізаваны. Ён ужо арыентуецца выключна на ўласнае выжываньне, а гэта значыць – на “крышу”, пра якую казаў Уладзімер Мацкевіч. Палітычную волю мусіць выявіць гэтая самая “крыша”, чынавенства, сьледам за якім у працэсы дэмакратызацыі і нацыятворчасьці ўключыцца і бізнэс. Скажам, пры зьмене выбарчага заканадаўства, калі выбіраць палітыкаў будуць паводле партыйных сьпісаў, беларускі бізнэс пачне ўкладаць грошы ў палітыку. Тады ў краіне зьявіцца і буйны легальны бізнэс, а разам падымецца прэстыж партыяў. Аднак, у кожным разе, ня бізнэс у гэтых пераменах будзе рабіць першы крок.