Вострая Брама

Беларуская ідэя ў літаратуры, палітыцы, жыцьці

Вы слухаеце Радыё Свабода. У перадачы “Вострая Брама” паспалітыя беларусы распавядаюць пра сваё разуменьне беларускай ідэі.

Ёсьць шмат спосабаў распазнаваньня нацыі – наколькі яна сталая і які цяпер перажывае пэрыяд. Да прыкладу, возьмем гістарычныя раманы. У часы станаўленьня, закалотаў або тыраніі найболей чытаюцца і пішуцца творы пра герояў і дужых уладароў, а ў часы нармальнага сталага жыцьця – тыя, дзе на першым месцы востры сюжэт, падзея ці нават толькі калярыт іншага часу. Згадайце, што ў СССР у часы Сталіна былі напісаныя і найбольш чытаныя гістарычныя раманы пра Пятра Першага, Кацярыну ІІ ці Івана Жахлівага. А ў пасьлясталінскі час запанавалі творы з шырэйшай палітраю герояў, як у таго звышпапулярнага Валянціна Пікуля або ў тэлесэрыялах паводле прозы Усевалада Крастоўскага. Я не кажу пра тыя творы, дзе ў гістарычных строях выступала актуальная грамадзка палітычная сытуацыя. Толькі – пра ўласна гістарычны жанр. Скажам, нельга аднесьці да яго творы, дзе выкрываўся сталінізм або страшная праўда мінулай вайны. Такія кнігі ўсё адно ствараліся “пра наш час”. 

МУЗ

У Беларусі фаварытам гістарычнага жанру быў Уладзімер Караткевіч. Ён пісаў панарамныя або вострасюжэтныя творы і быў запатрабаваны сваёй нацыяй, што, у сваю чаргу, характарызавала яе як сталую і нармальную. На хвалі пераменаў і ўсплёску нацыянальнага адраджэньня і ў нас зьявіліся былі кнігі пра ўладных асобаў гісторыі, але так, як Караткевіч, яны не прагучалі. Ды й сёньня “Дзікае паляваньне караля Стаха” чытаецца нашмат жывей і з большым даверам, чым глядзіцца найноўшы фільм пра легендарную слуцкую княгіню ці спэктакль пра вялікага Вітаўта. Груба кажучы, сцэнічны Вітаўт не дацягвае да кніжнага Стаха роўна настолькі, наколькі Лукашэнка не дацягвае да Сталіна. Будучы адміністрацыйна-камандавым начальнікам, ён ня мае філязофіі аўтарытарызму, якую меў тыран-папярэднік. І тут мы наўпрост падыходзім да тэмы нашае перадачы і да прычыны таго, што Лукашэнка, пры ўсім сваім жаданьні, ня мае ўласнае ідэалёгіі. Асоба ня ўзвысілася над народам настолькі, каб стаць важнейшаю за сюжэт, краявід, масоўку. Менавіта гэтак гістарычны раман адлюстроўвае нашу рэчаіснасьць – яна ўсё ж больш нармальная, чым анамальная. 

У сёньняшняй перадачы, як і абяцаў, я распавяду пра вынікі апытаньняў – што думаюць пра беларускую ідэю самі паспалітыя беларусы.

Вострая Брама

Заўважу адразу, што татальны ўплыў расейскай тэлевізіі на беларусаў затуманьвае беларускую ідэю ў іхных вачох. Сапраўды, Расея і Беларусь маюць зусім адрозныя ва ўсіх сэнсах вагавыя катэгорыі, а нават і ўмовы жыцьця ды ўяўленьне пра самых сябе. Пры гэтым тэлевізія расейская, а за ёй і беларуская, а там і афіцыйная прэса як быццам ствараюць ілюзію, што беларус існуе ў тах самых катэгорыях, умовах і ўяўленьнях, што і расеец. Нашы людзі стакроць лепш абазнаныя ў справах і пэрсанажах расейскай Думы, чым свайго ўласнага нацыянальнага сходу, яны часьцей чуюць цытаты з баек Крылова і зусім ня ведаюць, хто такі Альбэрт Паўловіч, яны разьбіраюцца ў пэрыпэтыях сямейнага жыцьця Наташы Каралёвай, і зь цяжкасьцю прыгадваюць адно-два прозьвішчы беларускіх поп-зорак. Беларус пастаўлены ў становішча ня творцы свайго ўласнага зямнога й нябеснага сьвету, а -- інтэлектуальнага ўтрыманца расейскага сьветапогляду. І таму вольна ці міжвольна на пытаньне пра беларускую ідэю беларус адказвае пра патрэбу... шанаваць сваё. Гэта абсалютна натуральная рэакцыя, нават калі б чалавек і ня быў перакананым нацыяналістам. Вось, да прыкладу, тэлефонны адказ вэтэрана вайны і працы, які не назваў свайго імя.

ГОЛАС: У чым палягае беларуская ідэя? Я лічу: вяршэнства нацыянальнай культуры. Вон чужую папсу і бездар з нашых клубаў і тэатраў. Другое: беларуская нацыянальная гісторыя са старажытных часоў, уключаючы пэрыяд БНР. Даць гістарычны аналіз пэрыяду сталіншчыны ў жыцьці нашага народу. Помнікі і п’едэсталы – для слынных дзеячоў Беларусі. Вяршэнства ва ўсіх сфэрах жыцьця беларускай мовы. Галоўнае – у школах, навучальных установах. Ад працэнта беларусаў. Гэта значыць, 80 працэнтаў беларускіх школ. Сувязь зь беларускай дыяспарай па ўсім сьвеце з уключэньнем эміграцыі ў творчае жыцьцё Беларусі. Вуліцам, навучальным установам, заводам – беларускія назвы. Выхаваньне моладзі ў духу патрыятызму і беларускасьці. Дружба з усімі народамі і ў першую чаргу з суседзямі. Вэтэран вайны і працы, дзякуй.

Шаноўны слухач сказаў пра сяброўскія дачыненьні з усімі суседзямі, а я заўважу, што ва ўсіх суседзяў Беларусі ўсё, з чаго, на думку паважанага вэтэрана, складаецца нацыянальная ідэя, зроблена або робіцца, як само сабою зразумелае. Хіба, скажам, у Расеі ці Польшчы ня маюць вяршэнства расейская і польская культуры і мовы? Хіба ў Літве і Латвіі не шануюць уласную гісторыю, а перапісваюць яе дзеля самапрыніжэньня? Хіба там ня дадзеная ацэнка сталінізму? І тое тычыцца ня толькі суседзяў. Наагул цяжка ў сьвеце знайсьці краіну, дзе б усё рабілася ня так.

Ня так робіцца толькі ў Беларусі. Таму і фармуляваньне нацыянальнае ідэі ў нас часта асьветніцкае, абсалютна такое самае, як было на пачатку ХХ ст. Дзіва што і тагачасная злабадзённая нашаніўская літаратура чытаецца, нібы напісаная сёньня. І ня толькі дзякуючы сваім мастацкім якасьцям, але й таму, што яе грамадзянскі патас застаецца актуальным і праз сто гадоў.

Чаго вам хочацца, панове,
Які вас выклікаў прымус 
Забіць трывогу аб той мове, 
Якой азваўся Беларус? 
Чаму вам дзіка яго мова? 
Паверце, вашай ён не ўкраў, 
А толькі ўспомніў 
                            сваё слова, 
З якім радзіўся, падрастаў.

Вострая Брама

Яшчэ адзін званок на “Свабоду”. 

ГОЛАС: Якой павінна быць нацыянальная беларуская ідэя сёньня, ва ўмовах жорсткага дыктатарскага рэжыму кіраваньня краінай адным чалавекам – Лукашэнкам і адсутнасьці магчымасьці выказваць свае погляды праз сродкі масавай інфармацыі? Напрыканцы лютага гэтага году “Белорусская деловая газета” надрукавала наказ уладам за маім подпісам, які складаецца з трох “не”: не зьбядненьню, не дыктатуры, не гандлю незалежнасьцю. Калі верыць сацыялягічным дасьледаваньням, большасьць грамадзян падзяляе такія погляды. Але мала падзяляць моўчкі погляды, трэба іх неяк выказваць. Гэта можна зрабіць такім чынам: зрабіць нагрудны значок з надпісам “не” і насіць прылюдна. Чым больш грамадзян зробіць гэтак, тым менш шанцаў уладам фальсыфікаваць вынікі рэфэрэндуму пра адносіны грамадзян да палітыкі сёньняшняга рэжыму.

Слухач Радыё Свабода ў якасьці нацыянальнай ідэі прапануе агульнанацыянальнае дзеяньне. Можна сабе ўявіць, як па вуліцах ідуць сотні людзей са значком “не” на грудзях. Але хіба толькі ўявіць. Бо нешта ж замінае гэтым самым сотням мінакоў салідарна выказаць свой пратэст ці сваю волю няхай сабе і нейкім іншым чынам. Згадваю жанчыну-правізарку адной менскай аптэкі са значком “Размаўляй са мною па-беларуску”. Яе ўчынак падаўся мне сапраўдным стаіцызмам, подзьвігам, калі хочаце. А падумалася пра тое, чаму б усім, хто з болем ставіцца да моўнае сытуацыі ў Беларусі, не размаўляць – заўсёды й паўсюль па-беларуску? Магчыма, такі сьцьвярджальны акт быў бы і больш эфэктыўным, чым адмоўе “не” на грудзях. Толькі ж зусім ня часта пачуеш на менскай вуліцы беларускую гаворку. І мне зусім не хацелася б тут казаць пра несалідарнасьць беларусаў, або сьведамых беларусаў. Тут рэч у іншым. 

МУЗ

Нягледзячы на расейскую тэлевізію і палітыку Лукашэнкі, беларусы жывуць тымі самымі думкамі, уяўленьнямі і жыцьцёвымі стэрэатыпамі, што і ўсе іхныя суседзі. Час такі і эпоха такая, калі ў грамадзтве няма павеву народнае рэвалюцыі, або салідарысцкага імпульсу. Інакш кажучы, беларусы ў абсалютнай масе сваёй жывуць тымі самымі помысламі, што і палякі або літоўцы, а вось улада радыкальна розьніцца ад суседзкай. І пакуль яна не дапякае, пакуль можна неяк жыць, зарабляць, езьдзіць за мяжу, чытаць забароненыя некалі кнігі, глядзець Дыскавэры або Эўраспорт, беларус ня рушыць ані ў рэвалюцыю, ані ў салідарны пратэст. Сёньняшні аўтарытарызм і міжнародная ізаляцыя непараўнальныя з тымі, што былі за саветамі. Дадайце да гэтага памяркоўны характар беларуса і стане ясна, што да экстраардынарных учынкаў ён у масе сваёй ня схільны. Хоць бы і да таго, каб размаўляць паўсюль па-беларуску.

Вострая Брама

ГОЛАС: Анатоль зь Ліды. Мне ўжо каля 80-ці. Шмат пражыў, шмат чаго бачыў. На ваша пытаньне адкажу наступным чынам: я хачу, каб мая краіна была незалежнай і годнай звацца эўрапейскай дзяржавай. Каб ёй ніхто й ніколі не прапаноўваў есьці мухі замест катлет, каб яна перастала быць паўпрыгоньніцкай, паліцэйскай, дзе правіць баль не закон, а самадурства, каб у ёй не зьнікалі бясьсьледна вядомыя лепшыя і паважаныя людзі. Каб назаўсёды зьнікла абраза людзей увогуле. 

Сталыя слухачы Радыё Свабода бачаць беларускую ідэю як справу нацыянальнага і цывілізацыйнага адраджэньня народу і краіны. Гэта і праграма адраджэньня, і пратэст супраць той палітыкі, што праводзіцца ў краіне, і салідарнае дзеяньне беларусаў. Так мяркуюць людзі паважнага веку. А цяпер – слова іхным унукам.

МУЗ

Абітурыенты Віцебскага дзяржаўнага ўніверсітэту на пытаньне карэспандэнта Радыё Свабода адказалі, што беларуская нацыянальная ідэя – гэта калі чалавек усьведамляе сябе беларусам, але такое ўсьведамленьне даецца няпроста. Іншы адказ: “Гэта пачуцьцё гонару. Вось зьнялі фільм “Анастасія Слуцкая”, узьняліся ў вачох усіх астатніх”. Казалі й пра тое, што беларускай ідэі няма. Чаму? Бо беларускую мову на факультэце не вывучаюць, ва ўсіх аўдыторыях надпісы толькі па-расейску. Прыгадвалі гісторыю, маўляў, мы ўвесь час былі “пад кімсьці”, вось і зьнішчылі нашую беларускую ідэю за ўсе гэтыя стагодзьдзі. У часы Вялікага Княства Літоўскага, можа, і было нешта такое. А цяпер патрыятызму вялікага няма, усе хочуць прыладкавацца там, дзе грошай болей плоцяць, а гэта пераважна за мяжой. Апошняя з апытаных у Віцебскім унівэрсытэце дзяўчына сказала, цытую: “Калі зьвярнуцца да падручніка паліталёгіі, то ў нас вельмі сьмешная мадэль атрымліваецца – нейкая новая адмыслова беларуская мадэль сучаснага разьвіцьця! Але ніякага месца дзеля беларускай ідэі ў гэтай мадэлі няма”. 

Так мяркуюць віцебскія абітурыенты. Іхныя адказы блізкія да іхных менскіх раўналеткаў. На маю просьбу апытаньне зрабіла Галіна Абакунчык:

Наконт таго, што такое нацыянальная ідэя і ці ёсьць яна ў беларусаў, студэнты выказваліся па-рознаму. Але разумеюць гэтую зьяву яны прыкладна аднолькава. Вось характэрныя адказы:

-- Нацыянальная ідэя – гэта аднавіць нашу беларускую мову як дзяржаўную і на міжнароднай арэне паказаць, што мы сапраўды моцная і сапраўды незалежная дзяржава.

-- Я лічу, што нацыянальная ідэя беларусаў – гэта іх родная мова, якую трэба разьвіваць і культываваць. 

-- Нацыянальная ідэя – гэта аднавіць усю сваю гістарычную спадчыну, каб ня гналіся за модай, за расейскай мовай, а каб ведалі, што Беларусь мае вельмі старажытныя карані, бо многія лічаць, што Беларусь – як Расея, адно і тое ж.

-- Тое, што аб’ядноўвае нас, гэта простыя ўзаемаадносіны. А нейкія ідэі аб незалежнасьці – гэта вельмі складана, бо ў нас складаная сытуацыя з эканомікай, з палітыкай.

На вашу думку, нацыянальная ідэя – што?

-- Беларуская культура. Пабольш каб выступалі беларускія артысты, каб сьпявалі на беларускай мове, нашай. Радыё таксама каб было на беларускай мове. Гэта ж усё наша. Беларуская культура, я думаю, аб’яднала б усіх.

-- Нацыянальная ідэя для беларусаў перш за ўсё – нацыянальная самасьвядомасьць, бо большасьць з нас не адчувае сябе беларусамі. А гэта вельмі важна – адчуваць сябе беларусам.

Вам што падаецца нацыянальная ідэя, ёсьць яна ці няма?

-- Гэта наш беларускі дух. А дух – гэта нешта, што ёсьць у нас у душы.

Варта зазначыць, што ніводзін з маіх выпадковых суразмоўцаў-студэнтаў не сказаў, што ніколі не задумваўся пра нацыянальную ідэю, альбо ня ведае, што гэта такое. І ніводзін не сказаў, што ў беларусаў нацыянальнае ідэі няма.

Ці ёсьць у беларусаў нацыянальная ідэя?

-- Я лічу, што ёсьць. Мабыць, для кожнага чалавека Беларусь – гэта ягоная радзіма. Маю вельмі многа знаёмых, якія выяжджалі за мяжу і там, казалі, кожны дзень выходзілі і глядзелі на тую дарогу, якой яны паедуць дамоў. Што вельмі добра чуецца туга па радзіме за мяжой.

-- Нацыянальная ідэя, я лічу, гэта лад жыцьця, якім жыве беларускі народ. На працягу стагодзьдзяў свайго існаваньня ён вельмі працавіты і ў цяперашні час таксама працуе, працуе, працуе. І за гэта нічога не атрымоўвае.

-- Нацыянальная ідэя залежыць ад кожнага беларуса, ад кожнага чалавека. Калі кожны чалавек захавае хоць часьцінку таго, што захавалася ад бабуль, дзядуль, гэта складзе вялікія каштоўнасьці беларускага народу.

На вашу думку нацыянальная ідэя – што?

-- Гэта мір і добрасуседзкія адносіны з нашымі краінамі-суседзямі.

-- Я лічу, што нацыянальная ідэя – гэта захаваць свае традыцыі, самасьвядомасьць у кожнага беларуса, грамадзяніна, і калі нацыянальная самасьвядомасьць у кожнага будзе, на гэтым усё будзе трымацца.

-- Нацыянальная ідэя наўрад ці зможа разгарнуцца ў бліжэйшыя пяць-шэсьць гадоў, пакуль улада скіраваная на тое, каб праводзіць курс на рэабілітацыю старой савецкай ідэалёгіі, старой савецкай культуры. І да гэтага часу правесьці беларускую нацыянальную ідэю ў нас будзе вельмі цяжка.

Гэта былі выказваньні студэнтаў Белдзяржунівэрсытэту пра нацыянальную ідэю Беларусі.

Заўважце, што ўсе вольныя і міжвольныя ўдзельнікі нашае перадачы казалі пра тыя рэчы, якія збольшага не ўхваляюцца цяперашнім палітычным рэжымам у краіне, або што гэты самы рэжым і перашкаджае нацыянальнай ідэі рэалізавацца. Я зьвяртаю на гэта ўвагу таму, што ніхто ня згадваў пра нейкія іншыя супярэчнасьці, якія могуць існаваць у грамадзтве, а толькі пра супярэчнасьць улады і народу. І яшчэ адна рыса сёньняшняй гаворкі, пра якую не згадаў ніхто.

Вострая Брама

Я маю на ўвазе такі складнік усякае нацыянальнае ідэі, як вэктар руху, дарожны паказальнік на шляху нацыі з сучаснасьці ў будучыню.

Усе сёньняшнія адказы характарызуе адно – яны як пра ідэю кажуць пра тое, што ў іншых народаў ёсьць набыткамі, дадзенасьцю, нормай. У адной з папярэдніх перадач мы гаварылі пра тое, што родная мова і гісторыя ў сучасным сьвеце такія ж атрыбуты чалавечага жыцьця як паветра і вада. Цяжка ўявіць сабе прадстаўніка любой суседняй зь Беларусяй краіны, які б казаў, што польская ідэя – гэта польская мова, літоўская – гэта праўдзівая літоўская нацыянальная сымболіка, а расейская – гэта павага да расейскай гісторыі. Гэта ўсё не ідэі, ня тое, за чым нацыя рухаецца ў будучыню, а тое, з чым яна ідзе. Параўнайце з чалавекам, які будзе казаць вам пра сваю вопратку ці прычоску як сваю асабістую ідэю. Вы, верагодна, скажаце, што такі чалавек зацыклены на сваёй зьнешнасьці. Але дзіўна было б сказаць пра беларусаў, што яны зацыкленыя на сваёй роднай мове. Мы чуем вольны ці міжвольны адказ на панаваньне расейскае тэлевізіі і афіцыйную прапаганду ды русіфікатарскую палітыку цяперашніх уладаў.

Досьвед нашых суседзяў паказвае, што мова і гісторыя, самапавага і нацыянальная годнасьць у сёньняшнім сьвеце ўваходзяць у набор стандартаў той нацыі, што ўстала на шлях эўрапейскага аб’яднаньня. Паводле ўсіх геапалітычных, гістарычных і мэнтальных характарыстык менавіта такі шлях чакае і Беларусь. Затрымка або перашкода, як мы чулі ад нашых сёньняшніх суразмоўцаў, заключаецца толькі адміністрацыйным, так бы мовіць, адставаньні. Што да нацыі ў цэлым, дык яна ўстала на шлях эўрапейскага аб’яднаньня не раней і не пазьней за сваіх суседзяў і нікуды з гэтага шляху не сыходзіць, бо адчувае і эпоху, у якой жыве, і натуральны вэктар свайго руху. Вось толькі прамовіць уголас, што наша нацыянальная ідэя – гэта эўрапейская інтэграцыя, яна пакуль не наважваецца, бо пазірае на няўклюдныя і ўпартыя намаганьні цяперашняга рэжыму павярнуць гісторыю назад.

Пра тое, што чакае беларусаў у аб’яднанай Эўропе і якія нормы жыцьця закладаюцца ў сёньняшні праект супольнае Эўрапейскае канстытуцыі, гаворка пойдзе ў наступным выпуску Вострае Брамы.