Вострая Брама

Беларуская ідэя ў літаратуры, палітыцы, жыцьці

Пачнем з пачатку. А ці патрэбная яна -- нацыянальная і дзяржаўная ідэя і ідэалёгія ў сучасным сьвеце? Ня бачна яе на самым відным месцы ў так званых разьвітых краінах, а неразьвітыя можа таму й неразьвітыя, што спакушаюцца то ісламскім фундамэнталізмам, то ідэямі чучхэ, то вяртаньнем да вялікага СССР? Вядомая кожнай нацыі сьвету ідэя вызваленьня ад чужацкага прыгнёту была зьдзейсьненая разам з гэтым самым вызваленьнем. Хто не пасьпеў вызваліцца, той не пасьпеў і зараз або робіць гэта ў рабочым парадку, каб адпавядаць стандартам краіны цывілізаванага сьвету, або ня робіць, бо не імкнецецца гэтым стандартам адпавядаць. 

Тэарэтычныя пошукі беларускай ідэі распачаў напачатку мінулага стагодзьдзя Ігнат Абдзіраловіч у сваёй працы “Адвечным шляхам”. Распавядаючы пра Беларусь, што апынулася паміж Захадам і Ўсходам, ён трапна акрэсьліў асаблівасьці гэтых двух цывілізацыяў. На Ўсходзе, гэта значыць, у Расеі запаноўвае толькі адна нейкая ідэя – белая або чырвоная. На захадзе ідэі суіснуюць. Гэта як аднапартыйнасьць і шматпартыйнасьць. Вось жа праз сто гадоў пасьля Абдзіраловіча стала ясна, які тып цывілізацыі перамог. Гэта значыць, што раней ці пазьней і Беларусь, каб ня стаць ізгоем, зажыве паводле законаў шматпартыйнасьці і шматідэйнасьці, разам з тым імкнучыся адпавядаць тым стандартам эўрапейскай краіны, якім імкнуцца адпавядаць усе пяцёра суседак Беларусі. 

Сёньняшні стан беларускай ідэі на тле суседзкіх памкненьняў выглядае нонсэнсам. Увядзеньне дзяржаўнай ідэалёгіі, якой няма, адмаўленьне каштоўнасьцяў лібэральнае дэмакратыі, ізаляцыянізм аўтарытарнага рэжыму – усё гэта нагадвае ірацыянальныя паводзіны наравістага падлетка, які ўпарта адмаўляецца прызнаць відавочныя рэчы – аб’ектыўную хаду гісторыі. Ці лепей ад гэтага самому падлетку – рытарычнае пытаньне. Ці лепей ад гэтага жывуць людзі – таксама. 

ВОСТРАЯ БРАМА

Нескладаная, на першы погляд, сукупнасьць нацыянальных і дзяржаўных прыкметаў ды мэтаў у выпадку сёньняшняй Беларусі мае таямнічы і загадкавы характар. Абвешчаны кіраўніцтвам пошук ідэалёгіі зьдзіўляе сваёй разрэклямаванасьцю і поўнай бясплённасьцю. Спробы зьмяніць сымболіку ды перапісаць гісторыю ўсё болей нівэлююць вобраз краіны і нацыі, гэтаксама як і афіцыйная палітыка русіфікацыі, якую Аляксандар Лукашэнка праводзіць у традыцыях двухсотгадовага панаваньня каляніяльных адміністратараў. Нібыта незалежная Беларусь усімі сіламі ператвараецца ў тэрыторыю някідкую і ніякую, неяк ірацыянальна залежную ад суседняй Расеі. 

Моцная нацыянальная ідэя патрэбная ў часы станаўленьня грамадзтва, у часы войнаў і рэвалюцыяў або ў часы таталітарызму. І гаворкі пра яе пошук у сёньняшняй Беларусі можна вытлумачыць менавіта станаўленьнем ды мацаваньнем аўтарытарнае ўлады. Урэшце, стрыжань гэтай самай ідэалёгіі, якой ніхто яшчэ ня бачыў, вядомы ўсім – гэта зусім ня лепшае жыцьцё, а ўсяго толькі ляяльнасьць да існага палітычнага рэжыму.

Аднак Беларусь не існуе ў вакууме. Усе пяць краінаў, нашых суседак, калі й не ўступаюць у Эўразьвяз, дык адназначна арыентуюцца на ягоныя стандарты жыцьця. Паспрабуем адтуль, ад суседзяў паглядзець на цяперашнія ідэйныя пошукі беларускага рэжыму. Як гэта бачыцца зь Літвы, Польшчы і Расеі? Літоўскае гледзішча прадстаўляе віленскі журналіст Віталь Каракорскі:

(Каракорскі: ) “Тое, што сёньня пра пошук нацыянальнае ідэалёгіі вядзецца ў Беларусі, нават цікава. Цікава таму, што сваю нацыянальную ідэю адраджэньня савецкай сымболікі і практыку прэзыдэнцкай вэртыкалі расейцы пазычылі менавіта ў Лукашэнкі. Цікава яшчэ й таму, што раней для Аляксандра Рыгоравіча Масква была трэцім Рымам і ўсе беларускія шляхі, на ягоную думку, вялі ў сталіцу братняе імпэрыі. Сёньня, здаецца, афіцыйны Менск канчаткова зразумеў, што аніколі аніякім Рымам, нават Масквой ён ня стане. А яшчэ здаецца, што ў Беларусі не працуе болей старая савецкая ідэалёгія. Вось і ўзьнікла патрэба ў новай, нацыянальнай. Беларуская апазыцыя, прынамсі так выглядае зь Вільні, адчувае пэўную крыўду: як жа так, ідэалёгія беларуская нацыянальная адвеку існуе і яна, апазыцыя, яе, ідэалёгіі, носьбіт. Але Лукашэнка, як чалавек з моцнай інтуіцыяй, магчыма мае рацыю. Насамрэч, ці барацьба за беларускую мову і культуру ці нават перамога ў гэтай барацьбе, гэта значыць, нармальнае існаваньне мовы і культуры – ці ўсё гэта разам ідэалёгія? Ці гэта не элемэнтарныя ўмовы існаваньня нацыі? Не павінны быць ідэалёгіяй такія паняцьці як паветра і вада. Вось сто гадоў таму, калі беларуская нацыя яшчэ не была, бадай што, цалкам зьнішчаная, купалаўскія беларусы фармулявалі нацыянальную ідэю так – людзьмі звацца”.

(Дубавец: ) Віталь Каракорскі назваў родную мову і культуру элемэнтарнымі ўмовамі існаваньня, як паветра і вада. Іншымі словамі, гэта таксама эўрапейскі стандарт. І для сучаснага эўрапейца барацьба за сваю мову – такая ж экзотыка, як і вырачэньне ад сваёй роднай мовы. Экзотыка або, калі вядзецца пра ўступленьне ў Эўразьвяз, непарадак. Таму згаданыя праблемы ў краінах-кандыдатках ліквідуюцца ў рабочым парадку. Нявырашанае моўнае пытаньне або русіфікацыя тут вартыя параўнаньня зь непрычасанай галавою. Ідучы на баль, мы ня станем аспрэчваць, што галава мусіць быць прычасанай. 

(Каракорскі: ) «У Літве ані пра нацыянальную ідэю, ані пра яе пошукі дыскусіяў не было. Магчыма, таму што ў 20-м стагодзьдзі, нават пад савецкай акупацыяй літоўская нацыя як такая існавала. Дзяржаўнасьці не было, а нацыя была. У сучаснай Беларусі – роўна наадварот.

У апошнія савецкія гады літоўцаў злучыла адна ідэя: чым далей ад трэцяга Рыму. Калі гэтай мэты дасягнулі, узьнікла пытаньне: а як далёка? І тут сустрэліся дзьве ідэі: ідэя Вялікага Княства і ідэя Ковенскае Літвы. Ці, інакш, досьвед поліэтнічнае эўрапейскае дзяржавы і нацыяналістычнае рэспублікі сьмятонаўскага кшталту. Гэтыя дзьве тэндэнцыі пэўны час існавалі паралельна. Ва ўнутранай палітыцы дамінавалі традыцыі рэспублікі, у замежнай – Княства. Цяпер, калі Літва фактычна ўжо ў НАТА і Эўразьвязе, нескладана прадбачыць, што паволі і ўва ўнутранай літоўскай палітыцы пачнуць сьцьвярджацца нормы ВКЛ, з карэкцыяй на час, зразумела”.

(Дубавец: ) Сапраўды, для ўдзельніка эўраінтэграцыі замкнёнасьць або хутарская ізаляцыя – нонсэнс. Таму Літва пераадольвае свае колішнія комплексы і робіцца зусім адкрытай нацыяй і краінай. Чаго ня скажаш пра Беларусь, дзе інтэграцыйныя працэсы, наадварот, носяць таямнічы характар, а ва ўнутрыпалітычным жыцьці робіцца шмат невытлумачальнага. І гэта пры тым, што згодна з агульным уяўленьнем замкнёнасьць беларусам не ўласьцівая, прынамсі ў тыкой ступені, як яе прыпісваюць літоўцам.

(Каракорскі: ) “Цікава, што падчас агітацыйнае кампаніі за эўрарэфэрэндум у траўні, ніхто асабліва ня згадваў гістарычны досьвед. Больш гаварылася пра грошы, якія літоўцы атрымаюць, трапіўшы ў Эўразьвяз, але афіцыйным лёзунгам кампаніі былі словы: Будзьма эўрапейцамі. Што да нацыянальнае ідэі, дык мне выпала пачуць у прыватнай размове ад старшыні Літоўскага парлямэнту Артураса Паўлаўскаса: мы ўступаем у Эўразьвяз, каб жыць лепей. І мы ўступаем у НАТА, каб увогуле жыць. Палітычны аглядальнік газэты “Летувос жінёс” Арас Лукшас напісаў пасьля рэфэрэндуму і ратыфікацыі амэрыканскім сэнатам пратаколу пра ўступ Літвы ў НАТА: сёньня мы кажам Усходу апошняе “бывай”, а заўтра мы скажам Маскве: “вітаем, мы Захад, давайце сябраваць”. 

(Дубавец: ) Літоўскі і наагул балтыйскі шлях да эўрапейскага стандарту – найбольш прыкметная там сёньня дзяржаўная ідэалёгія. Мы хочам жыць так, як жыве Эўропа, гэта значыць лепей, чым жылі ў Савецкім Саюзе. Такое імкненьне ў вуснах беларускага кіраўніцтва стала жупелам, страшылкай для ўласнага народу, маўляў, вы хочаце, каб і ў нас вешалі на слупах расейцаў і камуністаў? Сапраўды, чым большая хлусьня, тым хутчэй у яе верыць натоўп. Аднак жа ўсе і разумеюць, што гэта хлусьня. Бо гэта беларусы езьдзяць у віленскія супэрмаркеты, а не літоўцы – у менскія. І бунтаў рускамоўных у Літве не назіраецца, хоць ёсьць у краіне цэлыя рускамоўныя гарады, да прыкладу – Вісагінас. І там ведаюць, што натуралізацыя непазьбежная, бо гэтага патрабуюць стандарты эўрапейскага жыцьця. У Беларусі ж менавіта кіраўніцтва гэтых стандартаў баіцца, ратуючы і сваю неэўрапейскасьць і сваю рускамоўнасьць. Іншымі словамі, беларуская мова пры арыентацыі Беларусі на Эўразьвяз, мусіла б уваходзіць у набор такіх стандартаў – так, як гэта ёсьць у пяцёх краінах-суседках Беларусі. 

Віталь Каракорскі распавёў пра літоўскую сытуацыю, найбольш блізкую да беларускай паводле аб’ектыўных прычынаў – доўгай агульнай гісторыі, вялікай агульнай мяжы, падобнага мэнталітэту. 

Вострая Брама

Другая суседка Беларусі -- Польшча таксама больш занятая стандартамі эўрапейскага жыцьця, чым нацыянальнай і дзяржаўнай ідэалёгіяй, прынамсі, так сьцьвярджае аналітык Радыё Свабода Ян Максімюк:

(Максімюк: ) “Здаецца, што пытаньне дзяржаўнай ідэалёгіі сёньня не цікавіць ніводнага сур'ёзнага палітыка ў Польшчы. Прынамсі, калі справа датычыць публічнага жыцьця. Зусім магчыма, што нейкі ўрадавы інстытут рыхтуе нейкі дакумант наконт польскай дзяржаўнай ідэалёгіі, але шырэйшай публіцы пра гэта дакладна нічога не вядома.

Існуюць сама менш тры ўзаемна дапаўняльныя тлумачэньні, чаму праблема ідэалёгіі, дый само слова "ідэалёгія", сыйшлі з публічнага жыцьця ў посткамуністычнай Польшчы.

Па-першае, сам панятак ідэалёгіі выклікае вельмі нэгатыўныя грамадзкія асацыяцыі ў Польшчы, з увагі на гістарычны досьвед краіны зь дзьвюма таталітарнымі ідэалёгіямі, -- фашыстоўскай і камуністычнай, -- носьбіты якіх спрычынілі палякам шмат гора.

Па-другое, Польшча ёсьць краінай, дзе да ўлады прыходзяць рэгулярна і папераменна палітычныя сілы з даволі адрознымі палітычнымі ідэалёгіямі ці хаця б ідэалягемамі. Кажучы спрошчана, раз краінай кіруюць кансэрватыўна-касьцельныя "нацыяналісты" (правыя), а раз лібэральна-атэістычныя посткамуністы (левыя). Ім усім цяжка выпрацаваць нейкі агульны кансэнсус, нават у такой звышпартыйнай справе, як дзяржава, ня кажучы ўжо пра яе ідэалягічнае аблічча.

Па-трэцяе, у краіне, дзе больш за 3 мільёны беспрацоўных, выбаршчыкі чакаюць, што палітыкі перш за ўсё вырашыць праблему, як ім паесьці хлеба і каўбасы, а не дзяржаўнай ідэалёгіі. А таму зусім магчыма, што палітыкі адкладваюць справу дзяржаўнай ідэалёгіі на пасьля, калі пад яе будзе закладзены салідны эканамічны падмурак”.

(Дубавец: ) Заўважу, што ўсе гэтыя нібыта польскія асаблівасьці характэрныя для ўсіх постсавецкіх і посткамуністычных краінаў, у тым ліку і для Беларусі. Адно што ў Беларусі яны выяўляюцца не ў паводзінах палітыкаў, а ў настроях людзей.

(Максімюк: ) “Усё сказанае вышэй не абазначае, што польская дзяржава разьвіваецца абсалютна па-за ўсялякай ідэалёгіяй. Усталяваньне ў краіне парлямэнтарнай дэмакратыі заходняга тыпу і курс на інтэграцыю з Эўропай і стратэгічнае партнэрства са Злучанымі Штатамі цалкам аб'ектыўна чыніць цяперашнюю польскую дзяржаву як спадкаемцам, так і прыхільнікам заходняй ідэалёгіі лібэралізму. Тут маюцца на ўвазе розныя аспэкты ідэалёгіі лібэралізму: філязафічны -- пяршынства індывідуалізму перад калектывізмам; палітычны -- разбудова дэмакратычных інстытутаў і абмежаваньне аўтарытарызму ўлады; эканамічны -- прамоцыя свабоднага прадпрымальніцтва і канкурэнцыі з адначасным абмяжоўваньнем дзяржаўнага інтэрвэнцыянізму ў эканоміцы; etc. І хоць найчасьцей польскія палітыкі гавораць выбаршчыкам зусім іншыя рэчы, дык усё ж дзяржава больш-менш стараецца заставацца ў рэчышчы лібэралізму, нават калі й не на самай сярэдзіне ракі, а крыху бліжэй да берагу”.

(Дубавец: ) Што ў справе нацыянальнай ідэалёгіі польскія дзяржаўныя чыноўнікі маглі б параіць сваім беларускім калегам у іхным сёньняшнім пошуку?

(Максімюк: ) “Польская дзяржава кроўна зацікаўленая ў існаваньні незалежнай і сяброўскай беларускай дзяржавы. Таму, кажучы даволі фігуратыўна, польскія дзяржаўныя чыноўнікі маглі б свае парады наконт дзяржаўнай ідэалёгіі беларускім калегам замкнуць у такой абагуленай формуле: Не рабеце зь Беларусі міні-Расеі або міні-СССР -- вы нам цікавыя як беларусы менавіта, бо расейцаў мы заўсёды можам паглядзець у Маскве. А саветаў мы ўжо бачылі”.

(Дубавец: ) Дарэчы, пра Маскву. Усім зразумела, што кіраўніцтва Беларусі існуе ў фарватары расейскай і палітыкі і ідэалёгіі. Можна ўявіць сабе, што ва ўяўленьнях гэтага кіраўніцтва мроіцца нейкі адроджаны Савецкі Саюз як альтэрнатыва Эўразьвязу. Толькі ж сама Расея гаворыць і арыентуецца на эўрапейскія стандарты, бо ў іх увасобленая ідэя лепшага жыцьця, а зусім не ў галоўнай савецкай адметнасьці -- роўнасьці ў жабрацтве. Прыватная ўласнасьць і асабістая свабода – гэта крок ад савецкай рэчаіснасьці, а не да яе.

Пра расейскую ідэалягічную сытуацыю кажа Пётр Вайль, пісьменьнік і супрацоўнік расейскае службы Радыё Свабода.

(Вайль: ) “Перш за ўсё, ідэалёгію нельга шукаць. Нельга набыць. Гэта не грыбы, не паліто. Уяўляеце сабе, да вас падыходзіць чалавек і кажа: я хацеў бы набыць перакананьні. Зразумела, вы да яго паставіцеся прынамсі са шкадаваньнем. Перакананьні, ідэалёгія не шукаюцца, а складваюцца, высьпяваюць, фармуюцца. Калі граф Увараў 170 гадоў таму абвесьціў прынцыпы расейскай дзяржаўнай ідэалёгіі: праваслаўе, самадзяржаўе, народнасьць, -- ён нічога не прыдумаў. Проста сфармуляваў тое, што пасьлядоўна складвалася ў Расеі на працягу некалькіх стагодзьдзяў. Ньютан свой закон зямнога прыцягненьня вывеў у канцы 17 стагодзьдзя, але да тых часоў людзі ж не ляталі. Самая размова пра пошукі дзяржаўнае ідэалёгіі – сьведчаньне таго, што ў Расеі ўладу маюць з аднаго боку тактыкі і прагматыкі, гатовыя да ідэйных і маральных кампрамісаў, бо ніякіх цьвёрдых перакананьняў у іх няма, а з другога боку, яны застаюцца людзьмі ранейшага савецкага гарту і выхаваньня, таму й лічаць патрэбным набыць сабе перакананьні. А дзяржаўная ідэалёгія ў іх ужо ёсьць, як і ў выпадку з Уваравым, толькі яе яшчэ ўголас не сфармулявалі”.

(Дубавец: ) Па аналёгіі, і беларуская нацыянальная ідэалёгія ёсьць – гэта ўсё наша адраджэньне ХХ ст. Але гэтая ідэалёгія ня стала дзяржаўнай, бо беларускае кіраўніцтва, прынамсі, цяперашняе хоча мысьліць сябе больш расейскім, чым самі расейцы. Лукашэнка неаднойчы адкрыта казаў пра гэта. Зразумела, яму перашкаджае тое, што самі расейцы не сфармулявалі сваю дзяржаўную ідэалёгію. Яму няма чаго падхапіць, напісаць на сваім сьцягу, каб падняць гэты сьцяг вышэй за расейцаў. А што, у сваю чаргу, расейцам замінае сфармуляваць сваю дзяржаўную ідэалёгію?

(Вайль: ) “Яна таму несфармуляваная, што, можна падазраваць, яе саромеюцца ўголас выказваць. Саромеюцца, бо гэта ўсё тая ж увараўская формула: праваслаўе, самадзяржаўе, народнасьць. Усе тры складнікі перад намі. Праваслаўная царква існуе і дзейнічае, дзякуючы дзяржаве і салідарная зь дзяржавай. Нават у дачыненьні да вайны, бласлаўляючы сьмерць і кроў. Рэйтынгі прэзыдэнта кажуць пра той энтузіязм, зь якім вітаецца самадзяржаўная ўлада. Настойлівае ўкараненьне моцнай вэртыкальнай улады, размовы пра доўгачаканую моцную руку, навядзеньне парадку – гэта яна і ёсьць, ідэя самадзяржаўя, што адраджае імпэрыю. І нарэшце народнасьць, якая прыняла форму нэапатрыятызму, які, у сваю чаргу, на практыцы абяртаецца ксэнафобіяй. Тут цікава паназіраць, як разыходзяцца лёзунгі і рэальнасьць. Разыходзяцца моцна. Бізнэсмэны пераводзяць грошы ў швэйцарскія банкі і купляюць дамы на Лазурным беразе ці ў Лёндане, простыя грамадзяне мараць пра адпачынак у Турцыі ці Гішпаніі, ні адна рэч айчынный вытворчасьці па-ранейшаму не каціруецца вышэй за замежную. У кінатэатрах 85 адсоткаў амэрыканскіх фільмаў. Пры гэтым зьверху данізу праклямуецца і насаджаецца антыамэрыканізм. Любая міжнародная няўдача расейскіх спартоўцаў ці артыстаў расцэньваецца як вынік змовы. Нядаўна міністар культуры сказаў, што трэба стварыць сваю нацыянальную ляльку замест Барбі”.

(Дубавец: ) У сваёй новай кнізе Пётр Вайль апісвае свае падарожжы ў Расеі. Ён пабываў у самых розных кропках краіны. Ці заўважаецца нейкае адзінства расейскае нацыі. Ці ёсьць нешта такое адзінае, што б аб’ядноўвала, скажам, Цьвер, Сахалін і Салаўкі?

(Вайль: ) “Ды не, нічога. У сэнсе ідэалягічным нічога, калі не лічыць ідэалёгіяй мову, а яна, у вядомай ступені, зьяўляецца ідэалёгіяй. Вось мова агульная і гэта, бадай, цяпер усё. Яшчэ новае жыцьцё, да якога трэба неяк прызвычайвацца. Гэта сапраўды важнае, бо гэта на ўсіх узроўнях. Да яго прызвычайваецца і багаты бізнэсмэн, і бедны школьны настаўнік. Адаптацыя да новага жыцьця. На сёньняшнім этапе гэта аб’ядноўвае. І, бадай, акрамя мовы, больш нічога”.

(Дубавец: ) Што расейскае чынавенства магло б параіць сваім беларускім калегам-шукальнікам нацыянальнай ідэалёгіі?

(Вайль: ) “Параіць сваім беларускім калегам расейскія дзяржаўныя чыноўнікі нічога зьмястоўнага ня могуць, бо нічога ня ведаюць. Іншая рэч, што яны адчуваюць, вычуваюць павевы часу. Гэтым, уласна, кваліфікаваны чыноўнік і адрозьніваецца ад некваліфікаванага – тым, што ён адчувае павевы часу. Дык вось, яны могуць параіць таксама трымаць нос па ветры і паглядаць на Маскву”.

(Дубавец: ) На маю думку, яны найчасьцей туды й паглядаюць, хоць на курорты і ў шоп-туры, як справядліва заўважыў Пётр Вайль, выпраўляюцца не ў Расею. 

Вострая Брама

Такім чынам, сёньняшнія пошукі ідэалёгіі ў Беларусі – ні што іншае, як умацаваньне ўладнае вэртыкалі палітрукамі савецкага кшталту. Пры гэтым ніякага марксізму-ленінізму няма. Ёсьць асабістая адданасьць кіраўніку краіны і культывацыя самога духу саветчыны. Уласна нацыянальная ідэя ва ўсім гэтым адсутнічае.

Такія высновы паказваюць, што цяперашняя Беларусь рушыць зусім не ў кірунку поступу і лепшага жыцьця. Аднак тое, што наша краіна – ня востраў і не геапалітычны гігант, сьведчыць пра яе заўтрашні пазытыўны шлях. Менавіта эўрапейская інтэграцыя мусіла б стаць нацыянальнай і дзяржаўнай ідэяй і ідэалёгіяй Беларусі. Магчыма, гэта адбудзецца тады, калі Расея канчаткова адмовіцца ад імпэрскіх амбіцыяў і далучыцца да эўрапейскае супольнасьці, а магчыма раней – са зьменаю палітычнага рэжыму ў самой Беларусі. Галоўнае, што альтэрнатывы такой нацыянальнай ідэі няма. 

Зрабіўшы агляд нацыянальных ідэалёгіяў у краінах-суседках Беларусі, я не кранаў тэмы самой ідэалёгіі эўраінтэграцыі і шырэй – сукупнасьці разьвітых краінаў сьвету. Што там адбываецца з паняцьцем роднае мовы, з уласным бачаньнем сваёй гісторыі, як выхоўваецца ў дзецях патрыятызм і на чым ён трымаецца, скажам, у сучаснай Нямеччыне або ЗША? Карацей кажучы, ці не адбярэ ў нас гэты прагматычны сьвет у абмен за лепшае жыцьцё бясконца дарагія нам прыкметы роднага краю? Думаю, менавіта такое пытаньне найчасьцей спыняе нашых суграмадзянаў і прымушае іх адчуваць гонар за ўласнае нішчымнае, але не такое, як у ІХ жыцьцё. Гаворка пра гэта – у наступным выпуску Вострае Брамы, праз тыдзень.