Тадэвуш ДАЛЕНГА-МАСТОВІЧ
ПРАКУРОРКА

Раман
Раздзел 1

Ён выскачыў з трамвая і адразу падняў каўнер паліто. Накрапваў дождж, змяшаны са снегам, вецер з Віслы працінаў да касцей.
Ён зусім не ведаў гэтага раёна горада. Больш як дзесяць гадоў таму жыў у Варшаве, але Жалібора тады яшчэ не было. На гэтым месцы распасціраліся пакатыя ўзгоркі, тэрыторыя Цытадэлі.
Такой ранняй парой на вуліцы не было ні душы. Ён падышоў да ліхтара і каторы раз зірнуў на цыдулку: Дэмбова, 26.
Страціў добрыя пяць хвілін, выпытваючы ў выпадковага пужлівага мінака пра кірунак, у якім трэба ісці, каб адшукаць вуліцу Дэмбову. Мінак непакоіўся, і не дзіўна. Незнаёмец і сам ведаў, што сваім выглядам не мог выклікаць у яго давер: на шырокіх плячах зношанае і бруднае адзенне, да таго ж тыдзень няголены твар.
З адрывістых звестак мінака вынікала, што трэба павярнуць направа, потым будзе дарога, а за ёй чырвоная камяніца, затым налева і трэцяя або другая вулачка зноў направа. Незнаёмец кінуў мінаку «дзякуй», схаваў здранцвелыя рукі глыбока ў рукавы і хутка пакрочыў.
Ён ведаў, што не заблукае. У яго быў прыроджаны інстынкт арыентацыі на незнаёмай мясцовасці, проста нейкае адчуванне прасторы, якое ніколі яго не падводзіла, ні ў сотнях незнаёмых гарадоў, ні на пакручастых горных схілах, ні ў лабірынтах акеанічных партоў...
Калі звярнуў направа, вецер зноў ударыў яму ў вочы душам вострых, як іголкі, кропель і секануў пад плашч. Калі сцішыў хаду, на шалёнай хуткасці яго абагнаў велізарны аўтамабіль. Да вушэй даляцеў прыглушаны крык, затым ужо добра выразны звон разбітай шыбы — і аўтамабіль знік за паваротам.
Чалавек азірнуўся: на вуліцы нікога не было. Па абодвух яе баках рэдка стаялі маленькія дамкі з цёмнымі вокнамі.
—		Ого, — прамармытаў ён сам сабе, — брудная работа.
На павароце ў святле ліхтара ўбачыў некалькі кавалкаў тоўстага шкла. Махнуў рукой і рушыў далей. Праз некалькі хвілін знайшоў вуліцу Дэмбову, яшчэ менш забудаваную, чым іншыя, і затрымаўся перад вялікай белай вілай.
Высокі жалезны плот, а за ім невялікі садок. Ён націснуў на клямку брамкі. Яна была замкнутая. Ён зазваніў і стаў чакаць. Як звычайна, уважліва азірнуўся. Далей, метраў за дзесяць, а то і больш, у плоце была заязная брама, а за ёй стаяла некалькі гаспадарчых пабудоў. Яны выглядалі мізэрнымі на фоне шыкоўнай трохпавярховай вілы. У вокнах было цёмна. Іх, відаць, шчыльна захінулі або ўсе яшчэ спалі.
Ён зноў націснуў на гузік званка і толькі тады заўважыў шыльдачку ля брамкі:
«Доктар Караль Бруніцкі
праф. Варшаўскага ўніверсітэта».
Між тым, нейкія бакавыя дзверы вілы з шумам адчыніліся і праз хвіліну за брамкай паказалася прысадзістая, амаль квадратная постаць з кіем у руцэ.
—		Што такое? — пачуўся хрыплы голас.
—		Я да пана прафесара, адчыніце, калі ласка.
Прысадзісты чалавек наблізіў да плота барадаты твар, акінуў прыхадня недаверлівым позіркам і паціснуў плячыма:
—		Тут пан нікога не прымае, толькі ў клініцы.
—		Я ведаю, але скажыце, калі ласка, пану, што прыйшоў... Факір...
—		Хто?
—		Факір.
Служка нерашуча павярнуў да дома, але праз пару крокаў затрымаўся:
—		Факір?.. Нібыта з цырка?
—		Не з цырка, ліха на цябе!.. Скажы «Факір», прафесар ведае.
Чакаць давялося доўга, але барадач вярнуўся, на гэты раз праз галоўны ўваход. Моўчкі выцягнуў з-за пазухі звязку ключоў, адчыніў брамку, пусціў госця і старанна яе замкнуў.
Некалькі прыступак вялі на ганак. Двое тоўстых дзвярэй з мноствам замкоў і засавак вялі ў невялікую вітальню. Сцены, выкладзеныя дубовымі панэлямі, ззялі чысцінёй, як і падлога. Прыемнае цяпло абдало вільготны ад дажджу твар.
—		Папрашу выцерці ногі, — прабурчэў служка, прыглядаючыся спадылба да госця. Калі той, як мог, найстаранней ачысціў абутак, барадач адчыніў дзверы ў суседні пакой, прамармытаўшы нешта, што павінна было азначаць запрашэнне, а сам знік.
Гэта быў вельмі вялікі пакой, накшталт хола, застаўлены мяккай мэбляй, на сценах дываны. Далёка ў куце гарэла маленькая лямпачка пад рубінава-чырвоным абажурам. Дзякуючы гэтаму пакой патанаў у паўзмроку, і госцю падалося, што акрамя яго тут ёсць яшчэ нехта, чые вочы пільна за ім назіраюць.
Адчуванне гэтае пастаянна расло і зрабілася такім надакучлівым, што ён не мог яго не праверыць. Госць устаў, зрабіў некалькі хуткіх крокаў па пакоі і апынуўся ў найцямнейшым яго куце.
На рагу шырокай канапы ззялі дзве зялёныя кропкі. Там нерухома ляжаў велізарны чорны кот.
Госць скрывіўся. Ён не выносіў гэтых жывёл. Факір ужо хацеў вярнуцца на сваё месца, як побач у крэсле заўважыў другога ката. Зрок паступова прывык да чырвонага паўзмроку і з велізарным здзіўленнем адкрываў ледзь не на кожным крэсле, на кожнай канапцы, на кожным стосе ўзорыстых падушак катоў. Вялізных, тоўстых, укормленых катоў.
—		Чорт! — вылаяўся госць скрозь зубы. — Што за агідны звярынец!
У той жа момант у дзвярах, схаваных за парцьерай, шчоўкнуў замок і на парозе з’явіўся худы нізкі чалавек у чорным. Яго незвычайна дробная і ненатуральна белая рука павольна пацягнулася да выключальніка, і яркае святло заліло пакой.
Два чалавекі моўчкі прыглядаліся адзін да аднаго.
—		Як справы, Факір? — урэшце парушыў маўчанне гаспадар, і яго вузкія вусны скрывіліся ў слабай усмешцы. — Рады бачыць цябе зноў.
Госць працягнуў руку і моцна патрос вузкую далонь прафесара:
—		Дрэнна, — адказаў госць нізкім голасам, — таму ты маеш прыкрасць мяне бачыць, дарагі Караль.
Ён глядзеў прама ў тоўстыя лінзы прафесара, праз якія на яго пазіралі праніклівыя чорныя вочы, і дадаў:
—		Дазволіш сесці?
—		Ну канечне, калі ласка, дарагі Факір, прабач мне няўважлівасць.
Гаспадар падсунуў да госця крэсла — і да яго даляцеў моташлівы смурод хлараформу.
—		Я адарваў цябе ад працы, — сядаючы, заўважыў Факір.
—		О, зусім не.
—		Мне так падалося. Ад цябе патыхае хлараформам. Я з задавальненнем закурыў бы.
—		Гэта яшчэ з клінікі, — цвёрда адказаў прафесар. — У клініцы ўсё смярдзіць хлараформам.
Доктар дастаў вялікі залаты партабак і падаў Факіру.
—		М-да... — пачаў госць праз хвіліну. — Ты багаты... Вельмі багаты.
—		Вельмі, — абыякава паўтарыў прафесар. — А што ж ты хацеў? Я не ўмею марнаваць грошы.
—		Вельмі спачуваю, — рассмяяўся госць. — І па-ранейшаму абдзіраеш пацыентаў?
—		Не. Я ўжо некалькі гадоў не практыкую.
Велізарны буры кот цяжка саскочыў з канапы і пачаў церціся аб ногі свайго гаспадара.
—		Ты палюбіў катоў, — заўважыў мужчына, які называў сябе Факірам. — Яны цікавяць цябе як псіхіятра? Не разумею, як можна трымаць дома столькі гэткай брыдоты.
Прафесар не адказваў і па-ранейшаму не зводзіў вачэй з госця.
—		Даўно мы не бачыліся, — урэшце прамовіў ён. — Гадоў дзесяць, мо і болей... Але ты не пастарэў. Вочы гараць, дыхаеш на поўныя грудзі... Відаць, твой лад жыцця табе на карысць...
—		Але саракоўнік адчуваецца. Глянь, у мяне на скронях пасівелі валасы.
Прафесар іранічна ўсміхнуўся.
—		Цябе гэта, хіба, не турбуе, жанчынам такое падабаецца... А лёгкая сівізна валасоў дадае, між тым, пэўнай паважнасці, саліднасці, што, думаю, толькі табе на карысць.
Госць акінуў гаспадара панурым позіркам.
—		Халодна мне, — сказаў Факір. — Я не адмовіўся б ад кілішка гарэлкі.
—		На жаль, у мяне няма... Магу, хіба, прапанаваць спірту...
—		Давай.
Праз хвіліну прафесар вярнуўся з вялікай аптэчнай бутляй. Ад яго адзення зноў патыхнула хлараформам.
—		Ты галодны? — спытаўся доктар.
—		Мне ўсё роўна, — парыраваў Факір. — Зараз я хачу сагрэцца.
Ён наліў сабе поўную чарку і выпіў залпам.
—		У цябе шырокая глотка, — заўважыў прафесар.
—		Дай мне яшчэ папяросу: ад цябе страшна нясе гэтым хлараформам.
—		Табе здаецца, — скрывіўся гаспадар. — Ну, расказвай ужо: даўно ты ў Варшаве?
—		Сёння прыехаў.
—		Доўга збіраешся тут пасціся?
—		Яшчэ не ведаю, пабачым.
—		А... А не баішся, што цябе пазнаюць?
Госць паціснуў плячыма.
—		Сумняваюся... Столькі гадоў, — зацягнуўся ён. — Ты нічога пра яе не чуў?..
—		Не. Відаць, яна ўжо дарослая, выйшла замуж.
—		Д’ябал!..
—		А ты сабе паламаў жыццё. Калі ты ўцёк за мяжу, я думаў, аднак, што нейк станеш на ногі. Але хто раз трапіць на крывую сцежку...
—		Давай забудзем пра гэта, — перарваў доктара Факір, наліў сабе новую чарку і ўмомант яе асушыў.
—		Адкуль ты прыехаў? — запытаўся прафесар.
—		З усяго свету.
—		Табе, відаць, ва ўсім свеце зрабілася зацесна, калі ты рызыкнуў вярнуцца.
У голасе прафесара прагучала зласлівая нотка.
—		Слухай, Караль, — буркнуў госць, — не па тое я да цябе прыйшоў, каб ты з мяне кпіў. Ведаеш... мне губляць амаль няма чаго!..
Позірк прафесара праслізнуў па высокім ілбе, сціснутых сківіцах, шырокіх плячах і спартыўнай фігуры госця.
—		Супакойся, — ціха загаварыў гаспадар. — Ты ведаеш, што я цябе не баюся, як і тое, што... А да тваёй маральнасці і праблем з законам мне справы няма. Я над гэтым... не таму, што па старой дружбе адчуваю нейкія абавязацельствы ў дачыненні да цябе, а проста... па разліку.
—		Я цябе не разумею.
—		Не важна. Мне ўсё роўна, зразумеў ты ці не. Карацей, чаго ты хочаш ад мяне? Грошай?
—		Так. Аддам, калі змагу. Але гэта не ўсё.
—		О!? — здзівіўся прафесар.
—		Не хвалюйся. Дробязь. Я пару месяцаў таму трапіў у авантуру і глядзі...
Факір расшпіліў камізэльку і кашулю, шырока раскрываючы грудзі з малым ружовым шрамам над ключыцай.
—		Глядзі, — працягваў госць, — трапіла сюды, а цяпер апусцілася, аж сюды, пад паху і пачала мне перашкаджаць.
Тонкія, дагледжаныя пальцы прафесара намацалі невялікі цвёрды прадмет пад самай скурай.
—		Рэвальверная?
—		Так, — пацвердзіў Факір. — Я і сам бы паспрабаваў разрэзаць скуру, але адной рукой не дам рады. Не хачу ісці ні ў які шпіталь, ні ў хуткую... Будзь ласкавы...
—		Ну добра, — працадзіў, марудзячы, прафесар. — Праўда, у мяне няма вопыту... Хм... Мой памочнік зробіць гэта лепей. Пачакай.
Доктар знік за дзвярыма.
Факір устаў і, ледзь не наступіўшы на ката, падышоў да люстэрка, каб упэўніцца, што выглядае дрэнна. Няголены твар і запалыя вочы, цеснае і зацыраванае адзенне...
—		Спачатку адпачыць, тры, чатыры дні адпачыць у такой цішыні, як тут, на гэтай Дэмбовай.
—		Ты ўжо перад люстэркам? — пачуў Факір за сабой голас прафесара.
Ён абярнуўся.
—		Я страшэнна стаміўся. Я не зайздрошчу табе, што ты маеш такі дом, зайздрошчу цішы, якая тут пануе.
—		Так, гэта самы ціхі раён Варшавы, тут жывуць людзі працы і навукі.
—		Гэта здаецца, — усміхнуўся госць, — але ўяві сабе, што на самым уездзе я расчараваўся. Каля мяне прамчала аўто, у якім некага гвалцілі або забівалі...
—		Як? Што ты кажаш? — сарваўся з месца прафесар. — Гэта немагчыма!
—		Я табе кажу. Нехта драпаў з машыны, што нават выбіў шыбу. Я чуў на ўласныя вушы і нават бачыў кавалкі шкла на дарозе.
—		А ці не заўважыў ты раптам, як выглядала гэтая машына?
—		Вялікі чорны лімузін. Можа, «дэляж», можа, «бэнц», чорт яго ведае.
—		Дзіўна, — прамовіў пасля паўзы прафесар.
—		Чаму цябе гэта так хвалюе? — паціснуў плячыма госць.
—		Ну, такое здараецца не кожны дзень, асабліва на Жаліборы... Прабач, я на хвіліну цябе пакіну. Здымі пінжак і кашулю. Я зараз вярнуся з інструментамі.
Прафесар зноў знік за дзвярыма і праз пару хвілін вярнуўся з вялікай нікеляванай скрынкай у руках. За ім увайшоў нізкарослы худы чалавечак у белым медыцынскім халаце, з якім рэзка кантраставала яго незвычайна жоўтая скура.
—		Вось пацыент, доктар, — сказаў прафесар, хвілю павагаўся і дадаў: — Мой школьны прыяцель... пан...
—		Вінклер, — паспяшаўся падказаць госць.
Доктар, на твары якога намалявалася ветлівая ўсмешка, стараўся не звяртаць увагі на адзенне пацыента. Ён працягнуў руку і загаварыў неспадзявана высокім і меладычным голасам з моцным іншаземным акцэнтам:
—		Вельмі прыемна. Доктар Кунокі.
—		Як? — здзівіўся госць. — Доктар Кунокі?.. Можа, спадар сваяк славутага японскага біёлага?..
Прафесар Бруніцкі з шумам адчыніў нікеляваную скрыню:
—		Даражэнькі, ты ж не інтэрв’ю браць сюды прыйшоў. Доктар Кунокі і ёсць гэты біёлаг, пра якога ты казаў. Сядай пад лямпу і падымі руку.
У тоне прафесара гучала яўная незадаволенасць.
Каротка пастрыжаная галава доктара Кунокі, пакрытая рэдкімі блакітна-чорнымі валасамі, нахілілася над пацыентам. Дотык ваты, змочанай у спірце, выклікаў дрыжыкі на скуры. Некалькі бліскаў ланцэта, некалькі кропель крыві — і на нікеляваную накрыўку са звонам упала маленькая куля.
—		Перавязваць трэба? — звярнуўся доктар да прафесара.
—		Абыдуся, — махнуў рукой пацыент. — Заклейце, калі ласка, якім-небудзь пластырам. На мне загойваецца як на сабаку.
Аперацыя была скончана.
—		Ну што, доктар, — сказаў прафесар Бруніцкі, паказваючы на спіну госця, на якой ігралі моцныя цягліцы, — выдатны прыклад вытворніка?
Жоўты твар біёлага расплыўся ва ўсмешцы, а яго ацэньваючы позірк праслізнуў па аб’екце назірання, які якраз апрануўся і працягнуў яму руку:
—		Вялікі вам дзякуй!
—		Калі ласка! Дробязі, — кіўнуў той і, забраўшы скрынку, знік за парцьерай.
—		Японец, а так добра гаворыць па-польску, — заўважыў госць пасля таго як той выйшаў.
—		Напалову японец, — адказаў прафесар. — Яго маці была полькай.
—		Ага... Гэта ён якраз адкрыў гэтыя, ну, як іх там... электра...
—		Нервоны. Эпахальнае адкрыццё, — паківаў галавой прафесар. — Дзякуючы яму біялогія зрабіла велізарны крок наперад.
—		Слухай, Караль, з якой гэта пары ты займаешся біялогіяй?
Прафесар раптам здрыгануўся. Яго бледныя шчокі сталі амаль празрыстымі, пальцы сутаргава сціснуліся.
—		З якой пары?.. — паўтарыў ён хрыплым голасам. — З таго дня, калі, як вар’ят, я пачаў хапацца за апошнюю надзею! Калі з галавой заглыбіўся ў навуку, умольваючы яе пацвердзіць хлусню паміраючых вуснаў, хлусню, верыць у якую значыць для мяне тое, што і жыць!..
—		Караль, ты зноў хочаш ад мяне клятвы?!
—		О, няхай будзе праклятая, тройчы праклятая!..
Прафесар сарваўся з месца і падняў над галавой сціснутыя кулакі. Буйныя кроплі поту пакрывалі яго лоб.
—		Караль, Караль!.. Ты ж ведаеш, я нічога не баюся! Хіба ж маніў бы я са страху?!
Прафесар закрыў далонню вочы і паўшэптам прамовіў:
—		Можна маніць і ад... жалю...
Доктар зваліўся на крэсла і знерухомеў.
Усталявалася цішыня, толькі з кута чулася мурканне ката.
Першы загаварыў прафесар.
—		Ты сказаў, што я цябе ненавіджу. Гэта праўда. Я цябе ненавіджу мацней, чым ты можаш сабе ўявіць. Але... Ты так глыбока засеў у маю рану, што стаў мне самым блізкім... Яна звязала мяне з табой... Ой, лепей не будзем пра гэта. Твой раптоўны прыезд узрушыў мяне...
Прафесар працёр лінзы і палез у кішэнь:
—		Табе патрэбныя грошы. Колькі?
—		Пакуль... хопіць тысячы.
—		Бяры.
—		Дзякуй, Караль. Спадзяюся, хутка аддам.
—		Не мае значэння. Чым жа ты збіраешся займацца?
—		Не ведаю яшчэ. Агледжуся. Пакуль адляжуся некалькі дзён у атэлі.
—		А дакументы ў цябе ёсць?
—		Ёсць. Я цяпер Ян Вінклер... Позна ўжо.
—		Першая, — пацвердзіў прафесар, зірнуўшы на гадзіннік.
Госць устаў.
—		Да пабачэння, Караль.
—		Пачакай хвіліну. Я не хачу цябе адпускаць так адразу. Не прапаную табе пажыць у мяне. Па многіх прычынах гэта немагчыма...
—		Аднак, Караль, я і не збіраўся...
—		Не, — перарваў прафесар, — я ведаю. Але гэта не значыць, што ты не збіраўся мяне наведаць... Я страшэнна самотны, жахліва самотны... Ты не спытаў, ні слоўкам не ўспомніў пра яго, а між тым, цябе таксама можа зачапіць яго лёс.
Факір зморшчыў лоб:
—		Ты пра свайго сына?
—		Я пра сына Ванды.
Запанавала цішыня. Прафесар Бруніцкі ўперыўся позіркам у твар госця і загаварыў нейкім невыразным манатонным голасам:
—		Падрастае... Ужо вялікі... Плечы ўжо амаль такія ж шырокія, як... у цябе... У яго такія светлыя, льняныя валасы і пачуццёвыя вусны... І шырокія ноздры, і вочы, велізарныя блакітныя вочы з фантастычнымі цёмна-залатымі зрэнкамі... Ніводзін акуліст такіх не бачыў... А я ўсё ж ведаю аж дзве пары такіх фенаменальных вачэй... Не, не дзве... Гэта тая самая пара...
Прафесар нахіліўся да госця і праз сціснутыя зубы працадзіў:
—		Менавіта так блішчаць цёмным золатам!..
—		Замаўчы! — ціха адклікнуўся госць, адварочваючы галаву. — Ты здзекуешся з сябе і з мяне.
—		Няпраўда! Няпраўда! — праз хвіліну ўсклікнуў раздражнёны Факір і ўдарыў кулаком аб стол. — Клянуся табе, што няпраўда!
—		Супакойся, — паківаў галавой прафесар. — Паслухай, я бачуся з ім штогод. Кожны год я праходжу па гэтым... цярністым шляху і кожны год вяртаюся без... Ах, мой дарагі, гэта нейкая д’ябальская карусель успамінаў. Няйначай як д’ябальская! О, гэта ўжо не маленькі Бог, з якім я гуляў у індзейцаў, гэта ўжо нават не сябар Факір, гэта правадыр класа, які абараняў мяне сваімі кулакамі. Не. Гэта ўжо амаль Багдан Друцкі, выдатны Багдан Друцкі, які...
Прафесар праглынуў сліну і ўстаў. Ішоў хістаючыся, як лунатык, і, стаўшы пасярэдзіне пакоя, шэптам дадаў:
—		Ну, а праз колькі год, праз дзясятак і больш год... Ян Вінклер. Не, нічога не гавары, ты павінен зразумець, што я толькі чалавек, якому прырода дала гэтыя пяць ці болей пачуццяў і абмежаваны памерамі чэрапа мозг, якому загадала хутчэй верыць ім, чым бязглуздым фантазіям, чым клятвам сябра, чым самарыцянскаму падману паміраючых вуснаў, вуснаў, даражэйшых за жыццё, за свет, за сусвет!..
—		Караль!
—		Пачакай. Не думай, што я вар’ят. Праз хвіліну я зноў буду сабой. Вось толькі што: гады, доўгія гады я душуся сваёй трагедыяй. Ты апошні, з кім я магу пра гэта гаварыць, але, на жаль, ты адзіны. Не хвалюйся, хутка я буду сабой, якога ты ведаеш з дзяцінства. Халодным, карыслівым, непахісным, замкнутым чалавекам — ха, ха, ха... без сэрца!.. Такім, які не міргнуўшы змог бы забіць цябе, калі б здолеў адначасова забіць і яго... сына Ванды... Так, Багдане, так...
—		Караль! — загучаў пасля паўзы ціхі голас госця. — Дарагі дружа, ты нават уявіць не можаш, якая пакута не мець права на хаця б слова спачування...
—		Не будзем пра гэта, — суха перарваў Бруніцкі. — Досыць. Ты стаміўся. Ідзі. Заўтра табе трэба на перавязку. І не забывайся пра мяне... Тым больш, што ты будзеш мне патрэбны.
—		Я? — здзівіўся Друцкі.
—		Так, — павагаўшыся хвіліну, адказаў прафесар. — Ты моцны, смелы і, як сам сказаў, табе амаль няма чаго губляць.
—		Не разумею?!
—		Ідзі ўжо, нічога тэрміновага. А што да грошай, то не саромейся. Колькі табе спатрэбіцца. Ну, да сустрэчы!
Яны падалі адзін аднаму руку і госць памкнуўся да дзвярэй, але зрабіў няпэўны крок і натрапіў на ката, які разлёгся на дыване. Адказам на гэта было пранізлівае «мяў», і раптам з усіх кутоў павысоўваліся ўстрывожаныя крыкам аднаго іншыя каты, тоўстыя, велізарныя, гладкія.
—		Халера! — вылаяўся вінаваты. — Навошта, чорт цябе бяры, ты трымаеш столькі катоў! На іх жа грошай не напасешся! Чым ты іх корміш?
—		Мясам, — скрывіўся гаспадар.
Друцкі здрыгануўся. Ён сам сябе адчуў вялікім кавалкам мяса.
—		Да пабачэння!
—		Да пабачэння!
У вітальні на крэсле сядзеў скурчаны барадач.
—		Антоні, выпусці пана, — звярнуўся да яго прафесар. — Бывай, Факір!..
Праз хвіліну Друцкі ішоў хуткім крокам па пустых вуліцах. Калі ён апынуўся
на рагу за дарогай, успомніў чорны лімузін і звон разбітай шыбы.
Ён добра памятаў, што кавалкі шкла ляжалі менавіта пад гэтым ліхтаром. Ён нахіліўся і ўважліва прыгледзеўся: мокры асфальт і ніякага следу шыбы.
—		Сур’ёзная работа, — мармытнуў ён сам сабе і шчыльна-шчыльна ўхутаўся.
Сёк дробны дождж уперамешку са снегам, з боку Віслы дзьмуў пранізлівы халодны вецер.
Раздзел 2
Багдан Друцкі пасяліўся ў атэлі «Адэскі» на вуліцы Длугай. Гэта была маленькая і брудная гасцініца, дзе днём невыносна патыхала згарэлай цыбуляй, а ноччу не было канца крыкам, скандалам і бойкам.
Акрамя гаспадара, старога яўрэя, і яго сына Нухіма, паўдурка, дваццацігадовага пераростка са сплюснутым чэрапам, сталым пастаяльцам атэля быў толькі Друцкі, прысутнасць якога пазначана, згодна з паліцэйскімі правіламі, на чорнай дошцы ў бюро, дзе каракулямі было накрэмзана: «Ян Вінклер».
Астатнія кліенты атэля, дзякуючы якім ён і існаваў, набіраліся з тых, хто шукаў даху над галавой на адну ноч альбо проста на пару гадзін, што называлася тут «на спатканне».
Друцкі адпачываў. На працягу трох дзён адзінай яго сувяззю са светам быў Нухім, які прыносіў булкі, вяндліну, імбрык з белай кавай, часам газеты і папяросы. Тэмпература паціху зніжалася. Жалезны арганізм прыходзіў у норму, шрам хутка загойваўся. Аднак Друцкі не ўставаў з ложка. У яго была ўнікальная здольнасць: ён аднолькава хутка мог прымусіць свой мозг і цягліцы доўга, напружана працаваць і адключацца.
Стары яўрэй з абыякавай асцярогай пазіраў на свайго пастаяльца. Яго знешнасць і дзівацтва ляжання ў ложку былі, праўда, добра аплачаны наяўнымі, аднак штосьці ўсё ж выклікала падазрэнні.
Толькі на чацвёрты дзень уладальнік атэля «Адэскі» змяніў меркаванне. Здарылася гэта таму, што яго сын атрымаў ад пастаяльца заданне аднесці ліст на Наваліп’е Барысу Залкінду.
Што за справу гэты абадранец Вінклер можа мець да самога Барыса Залкінда, да такога багацея?
Як жа здзівіўся бацька, калі Нухім вярнуўся з вусным адказам, што Барыс Залкінд пачаў моцна смяяцца, калі прачытаў ліст, за яго дастаўку даў цэлыя два злоты і сказаў, што сам прыйдзе да пана Вінклера ў восем вечара.
Стары вырашыў, што такую важную навіну ён павінен прынесці пастаяльцу асабіста.
Ён нізка кланяўся, выпытваў, ці не трэба чаго шаноўнаму пану, выказаў сваю радасць з нагоды, што ў яго спыніўся знаёмы пана Залкінда і паспрабаваў даведацца, адкуль пан Вінклер ведае «гэтага амерыканца». Адзіным адказам на ўсе гэтыя высілкі было кароткае: «Не ваша справа» і папярэджанне:
—		А калі ў мяне будзе пан Залкінд, то глядзіце, каб ніхто тут пад дзвярыма не падслухоўваў, бо гэта небяспечна. Разумееце? Вельмі небяспечна!
Стары яўрэй настолькі добра ведаў людзей, што не захацеў больш дакладных тлумачэнняў. Зрэшты, падслухоўванне нічога б і не дало, бо ў шостым нумары гаварылі па-англійску.
Залкінд прыйшоў своечасова. Гэты чалавек прыметна кульгаў на левую нагу, якая, да таго ж, сваім скрыгатаннем выдавала пратэз. Яго драпежны твар з вялікім шнарам на ўсю шчаку і свісцячы голас рабілілі хутчэй непрыемнае ўражанне, як і рухавасць малых чорных вачэй. Праклінаючы стромкую лесвіцу, ён падняўся на другі паверх і пастукаў ва ўказаныя дзверы, потым зачыніў іх за сабой і хутка наблізіўся да ложка:
—		Вітаю, капітане! Вельмі рады вас бачыць! — засвісцеў ён, працягваючы руку.
Друцкі з усмешкай падаў сваю:
—		Што, не спадзяваліся?
—		Але што з вамі, капітане? Вы хворы? І ў гэтым паршывым атэлі? Даўно вы ў Польшчы?
—		Спакойна, містар Джэк, бо я, папраўдзе, не змагу вам на ўсё адразу адказаць.
—		Ах, капітане, ці не бачыце вы, як я радуюся? Гэта выдатны дзень у маім жыцці! Я думаў, што ўжо ніколі вас не ўбачу. Колькі ж гэта прайшло гадоў? Хіба, чатыры?
—		Пяць, — удакладніў Друцкі.
—		Пяць гадоў! І як там Нью-Ёрк? Спірт па-ранейшаму прыбытковая справа?
—		Не ведаю. Ты што, Джэк, думаеш, я пастаянна сядзеў у гэтай глушы? Адразу пасля цябе мяне адтуль чэрці вынеслі.
—		Куды?
—		Цю-цю!.. Доўга расказваць! Лондан, Марсэль, Канстанцінопаль, Берлін, Парыж і зноў Аўстралія, і Кітай, і Бразілія... Так, Джэк, я не ўмею сядзець на месцы.
—		Прыгожа жывеш, цікава, але што ад гэтага маеш?
—		Свабоду, Джэк, свабоду.
—		Разумею, свабода — вялікая справа. Але самы вольны той, хто мае грошы. Чым больш грошай, тым больш свабоды.
—		Але ж у цябе іх хапае! — засмяяўся Друцкі.
—		Што значыць хапае? У мяне іх вельмі шмат, але ці ж хапае? Ці можа хапаць грошай? Так, як табе, капітане, ніколі не стане валацужнічаць па свеце, то ты павінен разумець, што мне ніколі не стане грошай. Так можна разважаць пра многія рэчы.
—		Гэта праўда.
—		Вось бачыш. У мяне толькі ў галаве не ўкладваецца, чаму табе прыемней падарожнічаць без граша ў кішэні, чым з усімі выгодамі ў каюце першага класа?
—		Калі я мог сабе дазволіць, то і першым класам ездзіў.
—		Што значыць, калі мог дазволіць? Калі б ты захацеў, капітане, то забяспечаны быў бы на ўсё жыццё! Хіба я табе не прапаноўваў хаўрус? Ты меў бы сёння столькі, колькі і я, ды што там, абодва мелі б яшчэ больш, нашмат больш! З тваёй галавой! Эх! Ды з тваёй адвагай!
Друцкі сеў на ложак і пляснуў яго весела па плячы:
—		Але ж суровыя былі часы, а, Джэк?
—		Суровыя. Што тут гаварыць. Кажуць, што людзі майго паходжання баязлівыя, але гэта няпраўда. Хоць я і яўрэй чыстай вады, а ты сам бачыў. Добрыя былі часы, на кожным кроку падсцерагала смяротная небяспека, але спірт і піва — гэта была справа, вартая такой рызыкі.
—		Ну, а як жа там нага?
—		Добра. Толькі крыху даймае. Так мяне гэты руды выцяў. Ведаеце што, капітане, я да смерці не забудуся пра тое, што было ў Чыкага. Не таму, што вы мне ўратавалі жыццё.
—		Супакойся, — перарваў Друцкі. — Няма чаго ўспамінаць.
—		Не таму, што вы пра мяне клапаціліся, не таму, што аддалі мне мае грошы, усё маё багацце... Не. Але я да смерці не забуду таго, што вы не кранулі Любу!.. Так. Я потым ляжаў, як мярцвяк, гаварыць не мог, рухацца не мог, але я бачыў, як яна глядзела на вас! І кім яна была вам? Нікім, ат, прыгожай яўрэечкай... А кім я для вас быў?.. Нейкім знямоглым сабакам, якога вы немаведама для чаго выратавалі! А што вы зрабілі? Вы прыйшлі да мяне і сказалі: «Не хвалюйся за Любу, я яе не крану і нікому не дам пакрыўдзіць...» Вы так сказалі, бо адчувалі...
Ён не скончыў. Высока падняў галаву і закусіў вусны. З чорных як вугаль вачэй павольна паплылі па твары драпежнай птушкі дзве слязы.
—		Чорт з ім, дружа! — усклікнуў Друцкі. — Што сказалі б на Брадвеі, калі б убачылі, што Чорны Джэк раскіс, як малпа ад цыбулі! Гэй, дружа!
—		Не, капітане, не! Я вам гэтага ніколі не казаў, але зараз мушу. Бо калі я сюды ўвайшоў, калі ўбачыў, што вы ў нястачы і хворы, а па мяне толькі цяпер паслалі. То я хачу, каб вы ведалі, што ў мяне ёсць такі сабачы доўг, каб я для вас зрабіў усё, што ў маіх сілах, хоць бы нават цалкам аддаў маёмасць!..
—		Асцярожней, Джэк, — з жартам і павагай засцярог Друцкі. — Асцярожна, бо я магу злавіць на слове!
—		Не думайце, капітане, — з годнасцю адказаў Жыд, — што слова купца Залкінда хоць на адзін цэнт менш важкае за слова Чорнага Джэка.
Абодва рассмяяліся. Залкінд пытаўся ў Друцкага пра стан здароўя, хацеў абавязкова прывесці доктара. Урэшце абвясціў, што зараз жа забярэ яго да сябе, бо яму сорамна бачыць капітана ў гэтым заканурку.
Друцкі, аднак, катэгарычна запратэставаў. Канечне, ён пераедзе, абавязкова, але не да Залкінда.
—		Ведаеце, я такі закаранелы самотнік. Як толькі мне палепшае і я апрытомнею, я мушу пашукаць якую-небудзь справу. І ведаючы, што вы добразычлівы ў адносінах да мяне.
—		Добразычлівы?!.
—		Няважна. Досыць будзе ўвогуле чым-небудзь займацца.
Залкінд занепакоена ўсміхнуўся і зрабіў невыразны рух рукой.
—		Шаноўны капітан Вінклер, што я тут магу прыдумаць? Мне нават неяк няёмка, але я ў нашай краіне вельмі салідны гандляр. У мяне ёсць вогнетрывалыя касы, я трымаю начных вартаўнікоў.
Друцкі зарагатаў.
—		Што ж, халера! Вы мяне падазраяце ў намеры арганізаваць банду? Хаха-ха!.. Пане Залкінд... Я таксама хачу быць салідным! Ці вы лічыце, што я не здатны для сур’ёзных спраў?! Што мне хоць час ад часу нельга давяраць?..
Залкінд схапіў яго за запясце:
—		Зараз! Я разумею! Хвілінку. Ха, а я вам што, не давяраю? Сабе хутчэй не давяраў бы. Хвілінку, я павінен падумаць.
Госць утаропіўся ў падлогу і зморшчыў лоб.
—		Гандаль не для вас, капітане.
—		Ага, не для мяне.
—		У мяне таксама ёсць фабрыка трыкатажу, але і гэта не для вас. Хм. я гандлюю лесам. О, на гэта ідзе шмат энергіі: падарожжы, выезды, патрэбны спрыт і прэзентабельнасць. У Белавежы ў мяне нават ёсць адна цяжкая справа з такімі Фаерсонамі. Намухлявалі яны мне з кантрактам. Справа не судовая, самому папацець прыйдзецца. Вы б ім далі рады. Справа на мільён. Што вы на гэта скажаце?
Друцкі падумаў і пакруціў галавой.
—		Чаму не?
—		Я хачу трохі адседзецца. Пазней — калі ласка.
—		Капітане, — стаў падводзіць вынікі Залкінд, — што я вам скажу: вы толькі не хвалюйцеся. Я пэўна што-небудзь для вас знайду. Для вас з-пад зямлі выкапаю! Вы толькі пераедзьце з гэтага атэля і дбайце пра здароўе. Здароўе — гэта аснова.
Хаўруснікі дамовіліся, што заўтра Друцкі прыйдзе да Залкінда на абед. Паабедаюць удвух, бо Люба з дзіцем сядзіць у Рабцы, і ў іх будзе магчымасць свабодна пагутарыць.
На тым і разышліся.
Назаўтра Друцкі прачнуўся рана ў гуморы і выспаны. Выйшаў у горад у выдатным настроі і пачаў вандроўку па крамах: адзенне, абутак, паліто, капялюш, бялізна, гадзіннік, пальчаткі, іншыя дробязі, потым мыццё ў лазні на Кракаўскім1 і тамсама цырульнік.
Вясёлы настрой не пакідаў яго ні на хвіліну. Яго вельмі забаўляла сенсацыйнае ўражанне, якое ўсюды выклікала яго знешнасць у элітных крамах, такая супярэчнасць з вытанчанасцю густаў і празмернай напускной высакароднасцю. Нарэшце, апрануты і пасвяжэлы, Друцкі пакінуў лазню, а на пытанне служкі, што ён збіраецца рабіць з пакінутым гардэробам, параіў адаслаць яго ў музей і выйшаў у горад.
Зусім іншым чалавекам ён цяпер сябе адчуваў на тых жа вуліцах! Аж сам здзівіўся гэтаму: бо столькі разоў такім чынам мяняў скуру! У Нью-Ёрку, калі ён вяртаўся з мора, у Сіднеі, пасля залатых вандровак, пасля выхаду з турмы ў Лісабоне, пасля авантуры ў Стакгольме — і неяк нідзе ў крамах не дзівіліся абадранцу, які купляе дарагія рэчы, нідзе на вуліцы не азіраліся на абадранца так, як тут, у Варшаве.
Зрэшты, Друцкі, магчыма, і сам іншымі вачыма глядзеў на гэты натоўп, раўнапраўным членам якога ён цяпер сябе адчуваў. А, ну і жанчыны. Яшчэ дзве гадзіны таму яны зусім яго не заўважалі, ба, ды ён і сам не звяртаў на іх увагі, а зараз.
Ён ішоў нетаропкім крокам, як на парадзе, і адчуваў, што прыцягвае да сябе позіркі гэтых прывабных, знаёмых істот, па-ранейшаму цікавых і жаданых.
—		Ліха! Я ўсё яшчэ малады, — падумаў Друцкі з задавальненнем, прыкрытым смугой лагоднай згадкі.
Сапраўды, ён быў малады. Калі Друцкі сеў за столік у рэстаране і ўбачыў свой адбітак у люстэрку, ён аж здзівіўся сваёй маладосці. Дзякуючы пякельным мукам у апошнія два месяцы ён пахудзеў, а яго смуглая скура набыла бронзавае адценне ад салёнага ветру. Калі б не сівыя скроні, не даў бы гэтаму поўнаму жыцця чалавеку ў люстэрку больш за трыццатнік.
Друцкі з апетытам абедаў, разважаючы пра сваю сітуацыю. Праз столькі гадоў яго маглі б пазнаць, калі б не тое, што цяпер ён не носіць вусоў, ну і што ўвогуле ён моцна змяніўся. У рэшце рэшт, дакументы, якія пацвярджаюць амерыканскае грамадзянства, гарантуюць бяспеку.
Друцкі рассмяяўся сам сабе.
«Можна было б падумаць, што я трасуся за сваю шкуру. Аднак ці ж не я заўсёды знаходзіў прыгоды на сваю галаву?»
Ён заплаціў па рахунку, весела паразмаўляў з афіцыянтам і выйшаў.
Варшава вельмі змянілася.
Ён пазнаваў вуліцы, праўда, беспамылкова, але памятаў іх зусім іншымі. У тыя даўнія часы гэта была ледзь не правінцыйная глуш.
Пачаў падаць снег.
Друцкі зайшоў у кавярню, замовіў чорнай кавы і пачаў прыглядацца да наведвальнікаў. Найбольш было жанчын. Па дзве, па тры за столікам, ад сур’ёзных падлеткаў да хіхікаючых старэйшых дам, вельмі моцна нафарбаваных.
«Цікава, — падумаў Друцкі, — усе, можна сказаць, прыгожыя і ўсе з выгляду маладыя. Дзе падзеліся старыя і непрыгожыя жанчыны?.. Але і яркіх няма.»
З правага боку, пад калонай, сядзелі дзве брунеткі. Меншая, у шэрым футры, прагна паглынала пірожныя і атакавала Друцкага палымянымі позіркамі. З левага, пад акном, адзінокая стройная бландзінка бавіла час у чаканні кагосьці, хто відавочна спазняўся, паглядваннем то на гадзіннік, то на Друцкага. Прама перад ім большы столік займала кампанія з двух мужчын і адной жанчыны ў чорным бліскучым футры.
Адзін, лысаваты бландзін у вялікіх рагавых акулярах, манатонна расказваў нешта, другі мужчына быў старэйшы, каржакаваты, з невыноснай манерай адчыняць і зачыняць жоўтую драўляную папяросніцу. Твару жанчыны Друцкі не мог бачыць, бо яна сядзела да яго спінай. Віднеліся толькі прамень светлых, залатых валасоў, што выглядваў збоку з-пад капелюша, і доўгая прыгожая рука, якой жанчына абапіралася аб стол, без пярсцёнкаў, што Друцкаму вельмі падабалася. Як на злосць, яна ні разу не азірнулася, а між тым, набліжалася восьмая гадзіна і трэба было ехаць да Залкінда.
«Пачакаю яшчэ», — усміхнуўся сам сабе Друцкі, канстатуючы ў думках, што трэба быць сапраўды непапраўным бабнікам, каб дзеля такой дробязі спазніцца на важную размову.
Урэшце ён вырашыў ужыць надзейны сродак. Друцкі ўзяў у рукі часопіс, які ляжаў паводдаль, і, нібыта захоплены чытаннем, ссунуў вялікую шкляную попельніцу.
Гучны звон разбітага шкла, нехта крыкнуў «ах!», усе павярнуліся да століка Друцкага і — эфект дасягнуты: суседка ў чорным бліскучым футры азірнулася.
Друцкі здрыгануўся і адчуў, што бляднее. Інстынкт, выпрацаваны ў тысячах небяспек, і спраўны, як аўтамат, падказваў яму неадкладна закрыцца газетай, аднак на гэты раз загад не быў выкананы. Друцкі не мог адарваць ад жанчыны вачэй. Дзе? Калі?.. Пакляўся б, што некалі яе ведаў, што гэтыя ззяючыя чорныя вочы з цудоўнай дугой чорных броваў, што зрасліся, і гэтыя залацістыя валасы, і гэтыя проста незвычайнай формы вусны. Хто?.. Калі?.. Напэўна, напэўна. Друцкі шукаў адказ у яе позірку: ведае яго?.. Пазнае?.. Але яна ўжо адвярнулася і зноў уважліва слухала манатонны голас лысаватага бландзіна. Каржакаваты старэйшы пан зноў мерна пастукваў драўлянай папяросніцай.
Друцкі не быў упэўнены. Бо дзіўнае хараство гэтай жанчыны павінна было б глыбейшым, несумненным успамінам урэзацца ў яго памяць. Ён рабіў выгляд, што чытае, аднак мозг працаваў няспынна:
«Можа, хтосьці падобны. Але хто? Хіба якая-небудзь знакамітая кінаактрыса такога ж тыпу?.. Якая-небудзь спартыўная зорка?.. Лётчыца. тэнісістка?..»
У рэшце рэшт, калі б яго здагадкі пацвердзіліся, яна б абавязкова пазнала яго. Цяжка сабе ўявіць, што, спаткаўшы калі-небудзь у жыцці такую дзяўчыну, ён мог бы абыякава прайсці міма яе. Неверагодна! А жанчыны звычайна памятаюць тых мужчын, якія, хоць бы і не спадзеючыся на ўзаемнасць, дабіваліся іх увагі.
А яна зусім не глядзела на яго, як на знаёмага чалавека. У яе позірку было крыху абыякавасці і крыху цікавасці, але цікавасці не большай, чым тая, з якой усе жанчыны глядзяць на яго.
У любым выпадку розум падказваў быць асцярожным. Трэба было ўжо заплаціць і выходзіць. Аднак Багдан Друцкі не належаў да ліку тых, каму хто-небудзь, нават уласны розум, мог штосьці дыктаваць. Таму ён застаўся.
Толькі праз пятнаццаць хвілін кампанія, што была за суседнім столікам, аплаціла рахунак і паднялася.
Незнаёмка была высокая, ладная жанчына. Калі ён прыглядаўся да яе сілуэта, то пераканаўся, што спачатку памыляўся. Ён не ведаў гэтай жанчыны. Друцкі не расчараваўся, чакаючы, што падчас надзявання пальчатак яна зноў зірне на яго. Якая ж яна была прыгожая! Прыжмурыўшыся, ён аглядаў яе профіль, горды, халодны і палкі. Жанчына выглядала гадоў на дваццаць пяць, але ёй магло быць і больш. Калі яна праходзіла каля століка Друцкага, то позірк яе слізгануў па яго твары і зноў абудзіў у ім сумненні, хаця ж выраз яе вачэй пераконваў, што яна глядзіць на таго, каго бачыць першы раз у жыцці.
Друцкі позіркам праводзіў яе да дзвярэй, заплаціў за каву і за разбітую попельніцу і выйшаў. На Новым Свеце было вельмі людна, натоўпы перамяшчаліся па тратуарах, а па дарозе сунулася рака машын. Яркія неонавыя рэкламы рэзалі вочы чырвонымі лініямі.
—		На Наваліп’е!
Барыс Залкінд сам адчыніў дзверы.
—		Прывітанне, капітане, вось зноў я вас бачу пры поўным парадзе. Я, аднак, баяўся, што аказаўся больш цярплівым за качак, якія ў чаканні вас добра-такі падсохлі ў каструлі.
Яны падалі рукі адзін аднаму. Пакаёўка ў белым фартушку, какетліва пакланіўшыся, забрала паліто Друцкага.
—		А хіба я так моцна спазніўся? — нібыта спужаўшыся, запытаўся Друцкі. — Насамрэч у мяне была вельмі важная справа.
—		Няўжо? — рассмяяўся Залкінд, праводзячы госця ў сталовую. — Ведаючы густ пана капітана, не думаю, што вага яе перавышала шэсцьдзясят пяць кілаграмаў!
Друцкі зрабіў засяроджаную міну і сур’ёзна адказаў:
—		Думаю, вы памыліліся самае большае на два-тры кілаграмы.
—		Баюся, капітане, што з-за жанчын ты настолькі спознішся ў пекла, што самыя зручныя катлы са смалой будуць ужо занятыя.
—		Ну! — паклікаў Залкінд па-польску з выразным літвацкім акцэнтам. — Што ты, Вікця, вылупілася? Зараз жа падавай!
Кульгаючы вакол багата накрытага стала, ён напоўніў чаркі і падсунуў госцю крэсла.
Вячэра была смачная і багатая, шчодра акропленая алкаголем. Размова круцілася выключна вакол амерыканскіх успамінаў. Толькі калі яны ўладкаваліся ў кабінеце ў глыбокія крэслы, Залкінд перайшоў да справы:
—		Дык вось, я доўга думаў, што б такое знайсці, што адпавядала б такому чалавеку, як капітан Вінклер. І, здаецца, нешта ёсць якраз для вас.
—		Толькі не дырэктар банка!
—		І горш, і лепш. Справа вось у чым. Вы яшчэ добра памятаеце Варшаву?
—		Думаю, што так.
—		Значыць, ведаеце, дзе знаходзіцца вуліца Г артэнзія?
—		Ведаю. Гэта маленькая вулачка, што перасякаецца са Шпітальнай, так?
—		Так, — пацвердзіў Залкінд. — Дык вось на гэтай Гартэнзіі два браты Цінкельманы і такі Рыбчыньскі стварылі год таму начны клуб. Ну, ведаеш, накшталт амерыканскіх начных клубаў. Бар, танцы, кабарэ. Цудоўная ўстанова, першакласная, убухалі ў яе, відаць, паўмільёна злотых, а можа, і больш.
—		І банкрут?
—		Банкрут. Такой справай трэба ўмець кіраваць. Яна можа быць залатой жылай. Толькі пільнаваць яе трэба, каб усё было ў парадку, каб персанал не краў, каб кліенты не нахабнічалі. Трэба ведаць, каму даць на вэксаль, каму не, каго прымаць з ахвотай і радасцю, а каго спусціць з лесвіцы як пасмешышча. Трэба ўсю справу трымаць у жалезных лапах, але каб выглядала, што гэта свабода і забава, што кліенты — гэта нібыта прыватныя госці. Памятаеш, капітане, клуб Вясёлага Біла на 74-й вуліцы?
—		Памятаю.
—		Гэта быў не клуб, а забягалаўка, звычайная нара. А чаму хто толькі мог перся туды з доларамі? Таму што справай займаўся Білі! Жанчыны зляталіся да яго, мужчыны лічылі яго найлепшым сябруком, усе проста абажалі яго. Я не ведаю, што ў ім знаходзілі, але ў вас, капітане, якраз ёсць тое самае, толькі ўдвая больш.
—		Харошы хлопец быў гэты Білі, — усміхнуўся Друцкі.
—		Капітане! Мне яшчэ не паўвека, але я шмат бачыў і ведаю адно: галоўнае — чалавек! Няважна «як» і «што», але толькі «хто». Дык вось, абодва Цінкельманы і гэты Рыбчыньскі ходзяць за мной ужо два месяцы. Тэлефануюць, пытаюцца, чапляюцца. Проста жыць не даюць. Яны хочуць, каб я выкупіў гэты клуб. Людзей, у якіх больш наяўных, цяпер катастрафічна мала, таму яны прычапіліся да мяне. А я ім усё кажу: нашто мне гэты клопат. Сам я гэтым займацца не буду, а каб нават і чорт заняўся, дык і ён бы рады не даў. Вы занядбалі справу, мухі дохнуць, дык калі хто хоча пазяхаць ад нуды, то няхай пазяхае дома.
—		І бясплатна, — дадаў Друцкі.
—		Дакладна. Я ім так кажу, але думаю па-іншаму. Чалавек з нервам, і з галавой на плячах, і з тым, што якраз ёсць у Білі, мог бы паставіць справу на ногі. Калі ўкласці яшчэ дзесяць тысяч долараў. Ну, што вы на гэта скажаце?..
—		Што скажу?.. Вы, Джэк, хочаце купіць гэтую нару і зрабіць мяне дырэктарам?
—		І так, і не. Я хачу купіць, але разам з вамі.
—		Жартачкі. У мяне за душой ні граша.
Залкінд паціснуў плячыма:
—		Што вы кажаце, капітане, я ж паўгадзіны вам даношу, што вы сам жывы капітал. Я вам так скажу: я рызыкну купіць у іх гэты труп. Але на ваша імя. Вы будзеце ўладальнікам. Паставіце нару на ногі — добра, не — горш. Але я веру, што вы — паставіце. Зразумелі? Ціхая такая здзелка, папалам?
Друцкі ўстаў і пакруціў галавой:
—		Не, Джэк, я не жабрак і падачкі не бяру.
Тут ужо Залкінд не вытрымаў. Сарваўся з месца, пачаў бегаць па пакоі, размахваць рукамі, рваць валасы і клясці на чым свет стаіць.
—		Як гэта яго, Чорнага Джэка, вінавацяць у такіх рэчах?! Хай яго халера! Чалавека так трасца можа забраць! Дык лепей узяць нож і ўсадзіць яго адразу ў самае сэрца! Што гэта вы сабе, капітан Вінклер, выдумляеце! Няўжо вы не бачыце тут сур’ёзнай справы для нас абодвух, гэта не прычына, каб такой справы не было!
Успацелы, Залкінд злаваўся і крычаў, што Друцкі пагадзіўся зноў пачаць перамовы.
Залкінд сыпаў аргументамі, спасылаўся на знаёмыя ім абодвум прыклады, прыводзіў лічбы, вылічваў, прасіў, пагражаў, пераконваў, урэшце пачаў абурацца, што капітан так задзірае нос, што мог сабе дазволіць зрабіць ласку і выратаваць жыццё ды маёмасць паршывага Жыда, але не дазваляе яму аддзячыць хаця б аказаннем даверу.
—		Хопіць істэрык, Джэк, чорт цябе бяры! — гыркнуў Друцкі. — Па руках!
На драпежным твары Залкінда расплылася ясная ўсмешка. Ён узяў далонь
Друцкага, моцна яе патрос і, кульгаючы, падышоў да стала.
Праз хвіліну Залкінд перагортваў старонкі тэлефоннай кніжкі, потым узяў трубку і назваў якісьці нумар.
—		Ці ёсць пан Абрам Цінкельман?.. Пана Мечыслава таксама няма?.. Тады мне пана Рыбчыньскага. Гэта пан Рыбчыньскі? Што гэта такое, пане Рыбчыньскі, калі вы заплаціце мне гэтыя сем тысяч?.. Як хто гэта? Залкінд! Я вам судовага выканаўцу прышлю!.. Што?.. У мяне на вас ужо здароўя не хапае. Што?.. Жалезна?.. Ну добра, толькі шкада, што Цінкельмана няма.
Залкінд закрыў рукой трубку, падміргнуў Друцкаму і сказаў па-англійску:
—		Думаеш, капітане, яго няма?
Друцкі не мог стрымаць смех. Розніца паміж Залкіндам-гандляром і Залкіндам-гангстарам была неверагодная.
А між тым, знайшоўся Цінкельман, якому Залкінд паведаміў, што зараз у Варшаве праездам знаходзіцца адзін амерыканец, які, верагодна, мог бы зацікавіцца пакупкай «Аргенціны», аднак жа ён, Залкінд, і не думае ўгаворваць амерыканца заняцца гэтай карчмой-банкрутам, але можна паспрабаваць пагутарыць.
Дамовіліся сустрэцца ўжо заўтра ўвечары ў той самай «Аргенціне».
Па парадзе Залкінда Друцкі ў той жа дзень пераехаў у атэль «Брысталь» і ўлёгся спаць ва ўтульны, чысты і шырокі ложак. Ён сам ужо ўсур’ёз не ўспрымаў свае сумненні наконт заключэння гэтай арыгінальнай здзелкі з Залкіндам.
Ён абавязкова справіцца і пакажа Варшаве, як павінен выглядаць начны клуб, асуджаны на поспех! Рэкордны!
Засынаючы, Друцкі ўспамінаў незнаёмку з кавярні. Няўжо і сапраўды ён ніколі яе раней не бачыў?..
«Пародзістая шэльма... »
Раздзел 3
У акруговым судзе з панядзелка атмасфера была напружаная.
Усё пачалося з таго, што пракурор Мартыновіч стаў у дзвярах канцылярыі і, звяртаючыся да юрыста-стажора Мадроня, сказаў сваім бурклівым і выразным голасам:
—		Пан загадвае на дзвярах кабінета пасля падпракурора Карчыньскага прыбіць надпіс «Падпракурор Аліцыя Горн». Зразумела?
—		Так, пан пракурор.
Дзверы замкнуліся з лёгкім трэскам. У канцылярыі замоўклі ўсе машынкі, усталявалася поўная цішыня.
—		Дык як? — запытала панна Сэркоўска з аддзела пісьмаў.
Стажор Мадронь прыкінуўся дурнем.
—		Як зваць гэтага новага? — зашчабятала панна Лятасікуўна з-пад акна.
Мардонь раззлаваўся, бо ўсе ўперыліся ў яго.
—		Што вы ўсе на мяне ўтаропіліся, як на ідала?! Я ведаю столькі, колькі і вы. Вы ж чулі: падпракурор Аліцыя Горн.
—		Як, падпракурор Аліцыя Горн, — абурыўся стары пан Ролька. — Як быццам жанчына?
—		Не, фазан, — скрывілася на яго панна Сэркоўска.
Амаль усе паўставалі з месцаў і абкружылі стол Мадроня.
—		Калі Аліцыя, то пэўна жанчына.
—		Але даруйце! Хто калі-небудзь бачыў жанчыну-пракурора?
—		Як вы кажаце?
—		Аліцыя Горн.
—		Так, так, — паківаў галавой пан Ролька. — Распуста ды і толькі. Ну і часы, а?
—		Цьфу! — шматзначна пацвердзіў лысы як калена пан Гарбарчык. — Нечуваныя!
—		Не стойце вы над душой, — слязліва прасіў Мадронь. — Яшчэ стары ўвойдзе.
—		Але ж, пане, гэта проста скандал! Баба стане пракурорам?
—		Канец свету!
—		А што тут дрэннага? — паціснула плячыма пані Венцкова. — Мне цікава, чаму гэта жанчына не можа быць пракурорам?
—		Што-о-о? — абурыўся пан Ролька. — Як вам, сівой даме ды маці траіх дзяцей, не сорамна такое гаварыць?
—		Сівізна, прабачце, не аргумент. А, між іншым, факт, што жанчыны не саступаюць мужчынам у розуме.
—		Не толькі не саступаюць, але і пераўзыходзяць, — закрычала чапурыстая стажорка Цеханавецкая. — Менавіта пераўзыходзяць! А асабліва ў Польшчы. Усе іншаземцы кажуць, што полькі нашмат разумнейшыя за палякаў.
—		Ха? — дабрадушна ўсміхнуўся, гладзячы лысіну, Г арбарчык. — Калі б я быў на трыццаць гадоў маладзейшы, то паверце мне, пані, і я пераконваў бы вас.
А ў гэты час з усіх аддзелаў, патрывожаных паннай Сэркоўскай, да канцылярыі пачалі сцякацца шпіёны. Узнік такі базар, што пра заканчэнне дыскусіі наконт жаночага розуму не магло быць і размовы.
Толькі калі стажор Мадронь акуратна вывеў надпіс і, урачыста яго несучы, выйшаў на калідор, за ім рушыла цэлая працэсія.
З той хвіліны апошнія дзверы ў калідоры на першым паверсе сталі мэтай бясконцых пілігрымак, якія прадпрымаліся з самых аддаленых закуткоў будынка, у тым ліку з кабінетаў суддзяў, адвакатаў, прэсы.
Кожны хацеў на свае вочы пераканацца, што на першы погляд недарэчная плётка зусім не плётка, а такая ж недарэчная праўда.
На дзвярах, прымацаваная кнопкамі, вісела кардонка з надпісам «Падпракурор Аліцыя Горн».
Мужчыны паціскалі плячыма, а на пытанне «ці ведаеце вы, хто такая Аліцыя Горн» адказвалі:
—		Не маю ўяўлення, але ўпэўнены, што якая-небудзь мегера.
Затое сярод маладых прыжылося меркаванне панны Лятасікуўны:
—		Відаць, істэрычка, і да таго ж векавуха.
У гэтых умовах значным адкрыццём, якое ў пэўнай ступені супярэчыла агульнаму меркаванню, была навіна, здабытая ў аддзеле кадраў Міністэрства юстыцыі:
—		Аліцыі Горн дваццаць восем гадоў.
У патоку чутак трапляліся самыя разнастайныя. Гаварылі пра каласальныя сувязі Аліцыі Горн у найвышэйшых урадавых колах, пра тое, што сам міністр закаханы ў яе, што нават у іх ёсць агульнае дзіця, што яна не жанчына, а гермафрадыт і нават кожны дзень голіцца, бо ў яе растуць вусы і барада. Суддзя Пшчулкоўскі чуў ад кагосьці, што гэта псіхічна ненармальная, нешта паміж садысткай і вампіркай, затое адвакат Камёнка лічыў, што ў гэтым прызначэнні ёсць «штосьці».
У чым гэтае «штосьці» павінна было заключацца, сам адвакат не здолеў растлумачыць.
Так працягвалася да чацвярга, да дзевяці ранку, калі ў прыёмнай пракурора Мартыновіча з’явілася высокая, элегантна апранутая жанчына і сказала судоваму служку:
—		Далажыце, калі ласка, пра мяне пракурору. Аліцыя Горн.
За пяць хвілін гарачая навіна даляцела да ўсіх кантор будынка:
—		Прыйшла! Яна маладая і вельмі прыгожая.
—		Можна лопнуць ад смеху! Баба-пракурор!
—		Брунетка? Яўна яўрэйка?
—		Юзэф кажа, што не падобная да яўрэйкі і што яна бландзінка.
А ў гэты час пракурор Мартыновіч паклікаў у свой кабінет абодвух віцэ-пракурораў і ўсіх падпракурораў.
—		Дазвольце, панове, — суха звярнуўся ён, указваючы на маладую жанчыну, якая стаяла каля пракурора, — прадставіць вам новую калегу, падпракурора Аліцыю Горн.
Затым было наццаць поціскаў доўгай прыгожай рукі пад акампанемент прамармытаных прозвішчаў.
—		Спадарыня Горн, — звярнуўся пракурор Мартыновіч, — прыме справы падпракурора Карчыньскага, якога перавялі ў Львоў. Настойліва і рашуча прашу вас спрыяць працы новага члена пракуратуры. Да маіх вушэй дайшло, што факт прызначэння жанчыны выклікаў тут недарэчную сенсацыю і бязглуздую балбатню, чаго я не цярплю і не сцярплю. Я чакаю ад вас, калегі, рашучага супраціўлення гэтым настроям і веру, што дзякуючы такту і пачуццю абавязку, з гэтай хвіліны зноў запануе парадак. Дзякуй усім!
За хвіліну кабінет апусцеў.
—		Ці магу я зараз пачаць працаваць? — спытала Аліцыя Горн.
—		Безумоўна. Вы знойдзеце ўсё ў поўным парадку. Карчыньскі быў адным з самых акуратных маіх падначаленых. Акрамя таго, стажор, пан Мадронь, падрабязна азнаёміць вас з пачатымі справамі.
Аліцыя Горн устала.
—		Такім чынам.
—		І яшчэ, — затрымаў яе пракурор Мартыновіч.
—		Слухаю, пан пракурор.
—		Вось што, пані. Не ведаю, як гэта сказаць. Хм. Вы жанчына і жанчына. прывабная. Я не пацярплю, калі гэта як-небудзь пашкодзіць працы калег супрацьлеглага полу!.. Я лічу, што вы павінны трымаць іх на пэўнай дыстанцыі. Разумееце, пра што я кажу?
—		Разумею, пан пракурор, — усміхнулася Аліцыя, паказваючы ў прыадкрытых поўных вуснах два рады асляпляльна белых зубоў.
Мартыновіч паглядзеў на яе з-пад акуляраў і пачаў перагортваць нейкія паперы на стале:
—		Хм.Так. Добра. І. гэта. і не трэба ўсміхацца. Такім чынам, пан Мадронь, — ён націснуў на гузік званка, — пазнаёміць вас з тутэйшымі парадкамі.
Зайшоў служка і знік, атрымаўшы загад запрасіць пана Мадроня.
—		Пан пракурор, — звярнулася Аліцыя, — я ўпэўнена, што не дам вам нагод для незадаволенасці маёй прысутнасцю тут. Я хачу працаваць і бачу ў прафесіі грамадскага абвінаваўцы высокае прызначэнне, я цалкам усведамляю, што як першая жанчына ў гэтай ролі, тым больш павінна дбаць пра павагу да яе.
—		Тым лепей, — падтакнуў Мартыновіч, — што мы вельмі добра зразумелі адно аднаго.
З’явіўся стажор Мадронь, прадставіўся сарамліва і амаль не гледзячы на Аліцыю, бо не адважваўся адарваць вочы ад вуснаў пракурора. Пасля кожнай фразы яго распараджэння ён аўтаматычна паўтараў «так, пан пракурор» і толькі пачуўшы рэзкае «ну?!», зразумеў, у чым справа.
Стажор праводзіў Аліцыю да яе кабінета і, не маючы магчымасці пазбавіцца ад пакутлівага і (ён адчуваў гэта) сарамлівага хвалявання, перарывістым голасам даваў прафесійныя тлумачэнні. Вымаў стосы актаў, указальнікі, ноты, календары і гаварыў бесперапынку.
Толькі калі яна пачала задаваць яму кароткія, слушныя пытанні, у стажора крыху адлегла і ён употай прыгледзеўся да яе нахіленай над паперамі галавы. Аднак калі яна падымала на яго свае палаючыя чорныя вочы, ён адразу ж рэціраваўся.
—		Дзякую пану! — сказала падпракурор пасля знаёмства з усім. — Калі я буду вымушана яшчэ пана патурбаваць, я знайду вас у канцылярыі, так?
—		Так, калі ласка, пані. Маё шанаванне!
Аліцыя засталася адна.
Гэта быў невялікі пакой з адным акном, якое выходзіла на старую сцяну. Попельная афарбоўка сцен і жоўтая мэбля, якая складалася з шафы, пісьмовага стала, століка для машынкі і некалькіх крэслаў, стваралі ўражанне афіцыйнай сухасці і суровасці.
Падпракурор павольна зняла футра і маленькі чорны капялюш, выняла з сумкі асадку і села за стол.
У яе не было такіх моцных адчуванняў, якіх яна спачатку чакала. Наадварот, цяпер яна была больш упэўненая ў сабе, чым звычайна. Аліцыя ведала, што справіцца не горш за іншых. Да таго ж, яна была падрыхтаваная значна лепш за многіх калег. Ва ўніверсітэце яе лічылі фенаменальна здольнай, права яна ведала выдатна, паглынула сотні прафесійных спраў, а дзякуючы дасканалай памяці займела сабе ў лодзінскім акруговым судзе, дзе праходзіла практыку, мянушку Энцыклапедыя Права.
У значнай ступені гэтаму паспрыяла яе нястомная прага азнаямлення з усімі галінамі ведаў, што маюць хоць якое-небудзь дачыненне да юрыспрудэнцыі. Яшчэ ва ўніверсітэце Аліцыя адначасова вывучала хімію, псіхіятрыю, пазней у Парыжы ўдасканальвала свае веды, урэшце штудзіравала гісторыі вялікіх працэсаў і для развіцця навыку складала абвінаваўчыя акты так, як калі б яна была на месцы тых пракурораў.
З якой жа лёгкасцю яна выяўляла іх памылкі і няўважлівасць, у колькіх справах, дзе абвінавачаныя былі апраўданы, можна было даказаць іх віну!
Аліцыя ганарылася сваёй кемлівасцю, праніклівасцю і ўнутранай сілай, яна ведала, што можа не баяцца канкурэнцыі з боку мужчын. Як жа моцна яна імі пагарджала! Якое ж вялікае права мела іх ненавідзець!
Падпракурор пачала чытаць акты. Яны і праўда былі ў поўным парадку.
Першыя датычыліся нейкага дробнага крадзяжу і махлярства, другія забойства без ніякіх доказаў, трэція падробкі манет наміналам пяць злотых.
Аліцыя зірнула на гадзіннік. Было дзве гадзіны пятнаццаць хвілін. А палове трэцяй у яе была прызначана афіцыйная сустрэча ў старшыні суда.
Падпракурор паскладвала акты, замкнула шафу і пісьмовы стол і выйшла ў калідор.
Кабінет старшыні, як паведаміў ёй спатканы служка, знаходзіўся ў левым крыле будынка.
Ідучы па лесвіцы і па бясконца доўгіх калідорах, Аліцыя пастаянна сустракала службоўцаў, безліч іншых людзей і адразу заўважыла, што ўсе назіраюць за ёй з незвычайнай цікавасцю.
Аднак яна рабіла выгляд, што не заўважае гэтага.
Старшыня адразу ж прыняў яе. Яму было гадоў шэсцьдзясят, у яго быў мілы, прыемны твар.
Ён выйшаў насустрач Аліцыі і працягнуў руку:
—		Мне вельмі прыемна з вамі пазнаёміцца! Я Турчыньскі.
—		Горн, — адказала яна коратка.
—		Прашу вас, пані, сядайце! — падсунуў ён ёй стул. — Я рады, што сфера юстыцыі набыла новага і такога таленавітага супрацоўніка.
—		Пан старшыня вельмі ласкавы, — сказала дзеля прыстойнасці Аліцыя.
—		Зусім не. Я чуў ад пана міністра столькі хвалы ў ваш адрас, столькі павагі...
Старшыня падаў Аліцыі скрынку з папяросамі.
—		Дзякуй, пан старшыня, я не куру.
—		Вы не курыце?
У голасе старшыні загучала такое шчырае здзіўленне, што яна запыталася:
—		А чаму вам здалося, што я куру?
—		Буду шчырым, калі вы дазволіце. Не трэба быць надта назіральным, каб заўважыць, што жанчыны, якія абіраюць для сябе мужчынскую прафесію, у асноўным стараюцца быць да іх падобнымі ў адзенні, ладзе жыцця. І згадзіцеся, што ад жанчыны, якая стала пракурорам, можна як мінімум чакаць, што яна будзе курыць, — скончыў ён жартаўліва.
—		Слушна, пан старшыня, але роўна настолькі, наколькі жанчына — як бывае часцей за ўсё — выбірае сабе традыцыйна мужчынскую прафесію менавіта з мэтай быць падобнай да мужчыны.
—		Такім чынам, вы?..
—		Я ж думаю, што ў падобных адносінах такіх жанчын да гэтага пытання ёсць міжвольнае ўхваленне анахранізму, што толькі мужчына здольны быць самастойнай адзінкай. Яны гэтым самым схіляюць галовы перад перажыткам, з якім, на першы погляд, яны змагаюцца, а, ідучы ўслед за мужчынамі, проста становяцца пасмешышчам.
Старшыня ўважліва паглядзеў на Аліцыю:
—		Вы мяне зацікавілі. Прызнацца, я першы раз сустракаюся з падобным пунктам погляду ў дзяўчыны, якая якраз. А вы не хочаце развіць сваё меркаванне?
—		Гэта няцяжка, пан старшыня. Я думаю, што пытанне полу не можа адыгрываць ніякай ролі ў якой бы тое ні было прафесіі. Нават калі гаворка ідзе аб фізічнай працы, у народзе мільёны жанчын выдатна да яе прыстасаваныя.
—		Без сумнення.
—		З іншага боку, мужчыны, занятыя працай, якая традыцыйна лічыцца жаночай, зусім не набываюць жаночых рыс. На Захадзе я бачыла мужчын, якія даілі кароў, шаравалі ганкі, цыравалі панчохі і гэтак далей і ўвогуле не заўважыла, каб яны ўжывалі пудру, насілі спакуслівыя бліскаўкі або хадзілі плаўным крокам.
—		Цудоўна! — падняў бровы старшыня Турчыньскі. — Такім чынам, на вашу думку, пол не ўплывае на схільнасці і здольнасці?
Аліцыя Горн усміхнулася:
—		Уплывае толькі традыцыя. Я глыбока перакананая, што жанчына вельмі добра можа выконваць любую работу, зусім не губляючы сваёй жаноцкасці. Пра сілу майго пераканання, відаць, найлепей сведчыць факт, што я выбрала прафесію пракурора.
—		Дзіўна! І вы не баіцеся, што выкананне вашых прафесійных абавязкаў будзе вымагаць бязлітаснасці, суровасці, часам нават жорсткасці.
—		Жорсткасць, пан старшыня, бліжэйшая псіхіцы жанчыны, чым мужчыны.
Старшыня паківаў галавой:
—		Так, гэта праўда. Аднак я не разумею, прабачце мне, пані, за адкрытасць, не разумею, чаму вы сталі пракурорам? Сапраўды, вы робіце ўражанне вельмі жаноцкай, а ў разумнай і мэтанакіраванай жанчыны пры выбары прафесіі заўсёды вырашальнымі становяцца матывы вузка асабістыя...
Аліцыя слаба ўсміхнулася:
—		Я жанчына.
Запанавала цішыня.
—		Я вельмі прабачаюся, — звярнуўся старшыня, — я не хацеў. Не палічыце мяне недалікатным назолам.
—		Барані божа! — жыва запратэставала Аліцыя.
—		Мне было б крыўдна, калі б адразу, з першага дня знаёмства ў вас склалася дрэннае меркаванне пра мяне.
—		Пан старшыня вельмі ласкавы да мяне, а вось наконт знаёмства, дык я даўно вас ведаю. Не раз і не дзесяць я прысутнічала на працэсах, якія вы ўзначальвалі.
—		Сапраўды?.. І якое ў вас уражанне?
—		Уражанне. дабрыні, — адказала падпракурор, павагаўшыся хвіліну.
—		О?! Гэта дрэнна, — усміхнуўся старшыня з прытворным хваляваннем. — З пункту погляду пракурора вы павінны былі мяне безапеляцыйна асудзіць, ці не так?
Абое рассмяяліся, а старшыня кінуў вольна:
—		У той жа час у кожным чалавеку тоіцца часцінка акцёра, які прагне дыфірамбаў, нават у такім старым, вельмі старым старшыні суда. Ну, я, відаць, вам надакучыў, а ўжо чацвёртая гадзіна, — ён устаў і падаў жанчыне руку. — Вялікі дзякуй, пані! Такія мілыя і цікавыя афіцыйныя візіты ў мяне рэдкасць. У любым выпадку, жадаю вам поспехаў!
—		Дзякуй вам, пан старшыня!
—		Пракурор Мартыновіч крыху строгі, але я лічу яго чалавекам, вартым павагі. Спадзяюся, што ў вас складуцца добрыя адносіны. Да пабачэння, пані.
—		Да пабачэння, пан старшыня.
Калідоры па дарозе назад падаліся Аліцыі значна карацейшымі. Візіт да старшыні Турчыньскага стварыў ёй выдатны настрой.
—		Праз некалькі дзён я адчую сябе тут абсалютна свабодна.
Перад дзвярыма свайго кабінета падпракурор спаткала стажора Мадроня. У яго былі для яе нейкія паперы. Не праглядаючы іх, яна схавала дакументы ў стол, надзела капялюш і футра і выйшла.
Нападала шмат снегу, і шырокі двор блішчэў белізною.
Аліцыя была ў выдатным настроі, аднак хапіла першага позірку на вуліцу, каб твар яе пахмурнеў: па тратуары на супрацьлеглым баку прагульваўся доктар Чухноўскі і ўтаропліваў свае блізарукія акуляры ў вароты палаца Пацаў.
Канечне ж, ён яе не заўважыў, і яна вельмі хацела прамінуць яго хоць у якасці кары за тое, што ён прыйшоў сюды праветрыць свой сентыменталізм старой цёткі. Але яна затрымалася, а калі ён падбег і, цалуючы яе руку, нахіліў сваю шырокую галаву лысеючага бландзіна, Аліцыя рассмяялася:
—		Ты нагадваеш мне качку, якая гадуе куранят, не, наадварот, курыцу, якая гадуе качанят!
—		Ну і як там, Аля, раскажы, усё добра?
—		Дрэнна.
—		Што ты кажаш?! — спужаўся ён. — Чаму?
—		Таму што ты сюды прыйшоў. Дурная ідэя! Я злая на цябе. Прыгожая гісторыя! Паклоннікі тырчаць перад судом, чакаючы, ці не выйдзе пракурорка.
—		Аля, ты не маеш рацыі.
—		Даражэнькі, — перарвала Аліцыя, — я не пенсіянерка і не прадавачка. Я не выношу гэтага. Добрую ж рэпутацыю створыць пра мяне гэтае тваё стаянне.
—		Але ж як твой жаніх я хіба магу.
—		Ах, мой Уладэк, сёння інстытут жаніхоўства страціў ужо нават сваю двухзначнасць, па меншай меры, па агульным меркаванні.
—		Акрамя таго, ты ж можаш сказаць, што мы сваякі. У крайнім выпадку.
—		Па-першае, дзясятая вада на кісялі, а па-другое, ты і праўда мяне так мала ведаеш, што можаш дапусціць хоць на хвіліну, што я буду камусьці даваць справаздачу?
Павярнулі на Кракаўскае Прадмесце.
—		Увогуле, дарагі мой, я не цярплю сантыментаў. Ужо сам факт, што ты сабе дазволіў гэты выбрык, сведчыць пра тое, што мы ніяк не падыходзім адно аднаму па характары.
—		Аля, ты ж не можаш папракаць мяне за тое, што я хацеў як найхутчэй даведацца, як.
—		Менавіта за гэта я цябе і папракаю. Ты не разумееш?!
Аліцыя была ўжо раздражнёная і, заходзячы ў трамвай, наўмысна заняла такое месца, што Чухноўскі не мог размаўляць з ёй пра інтымныя рэчы. Каб не здароўе Юлькі, яна загадала б яму выйсці.
—		Як Юлька? — спытаўся, нахіляючыся, Чухноўскі.
—		Зранку было 37 і пяць. Яна хацела нават устаць і ісці ў школу.
—		Барані божа!
—		І таму я не дазволіла. Баюся за яе ныркі. Пасля шкарлятыны ўжо тры гады таму ледзь яны ў яе не захварэлі. А цяпер, калі гэта грып, то ён таксама часта пашкоджвае нырачныя лаханкі.
—		А спала яна добра?
—		Дзе там! Ты ж яе ведаеш. Да трэцяй ночы зубрыла фізіку.
—		Ты не павінна гэтага дазваляць. Дзяўчаты яе ўзросту хутка захворваюць на хлароз.
—		Я ёй казала, але яна прыводзіць свой звычайны аргумент: атэстат. Калі атрымае атэстат, — кажа, — будзе мець час на вылежванне і высыпанне.
Выйшлі яны на Тапалёвай. Чухноўскі спрабаваў вярнуцца да няскончанай размовы, аднак Аліцыя тут жа перарвала.
—		Не нудзі. Я ведаю, што ты мог бы яшчэ сказаць і мне гэта зусім не цікава.
Вуліца Тапалёвая выходзіла на аэрадром, які іскрыўся ружовым снегам у
заходзячым сонцы.
Узышлі на трэці паверх. Аліцыя адчыніла дзверы.
—		Ты не ўяўляеш, як я люблю гэту тваю кватэрку, — звярнуўся Чухноўскі да Аліцыі. — Кожны раз, калі я тут бываю, адчуваю, што карабель у порце.
—		Ох, якое яркае параўнанне! Але, калі так хочаш, то ў порце гэтым вельмі мала докаў.
—		Бо гэта порт. камерны.
—		Аля! Аля! — данёсся з глыбіні кватэры дзявочы голас.
—		Зараз, малышка!
—		Добры дзень, панна Юлька! — клікнуў Чухноўскі.
—		Добры дзень, доктар!
—		Я не пайду да яе, пакуль рукі не сагрэюцца, — сказаў доктар.
—		Аля! — крычала Юлька. — Ты ўжо ўпекла каго-небудзь у турму?
—		Не верашчы, бо забаліць глотка! Зараз Уладэк да цябе прыйдзе. Я павінна зазірнуць на кухню.
У малой куханьцы ўвіхалася старая Юзэфова і мармытала свае вечаровыя пацеры. Аліцыя ні пра што не пыталася ў яе, бо ведала, што Юзэфова ўсё роўна не адкажа, пакуль не скончыць сваю малітву. Аліцыя даўно звыклася з гэтай звычкай старой і сама зазірнула ў каструлі.
Памідоравы суп быў ужо гатовы, а вось штуфат павінен быў яшчэ падтушыцца, прыкладна — з паўгадзінкі. Кампот стыў на акне, а талеркі з рэшткамі булёну і курынымі касцямі, якія стаялі побач, сведчылі пра тое, што Юлька паабедала.
Аліцыя ўвайшла ў свой пакой, паправіла перад люстэркам валасы, злёгку прыпудрыла нос і накіравалася да Юлькі.
Чухноўскі сядзеў ля яе на ложку і лічыў пульс.
Юлька выцягнула свабодную руку і — каб не перашкодзіць доктару — паслала Аліцыі паветраны пацалунак.
Дзяўчына выглядала значна лепей, чым раніцай. Вочы яе блішчэлі, а шчокі ружавелі.
«Якая ж яна прыгожая!» — падумала Аліцыя, прыглядаючыся да яе прамяністага напаўдзіцячага-напаўжаночага тварыку.
—		Хм... — прамовіў Чухноўскі, — дзяўчына не спіць начамі — і вось вам пагаршэнне.
—		Але ж я цудоўна сябе адчуваю! — усклікнула Юлька.
—		Ну, яшчэ пабачым, што нам скажа пра гэта тэрмометр. Толькі, панна Юлька, трымайце, калі ласка, добра.
—		Смачны быў абед? — запыталася Аліцыя.
—		Выдатны!.. Ну раскажы ўжо! Мне так цікава! Гэта ж павінна была быць сенсацыя! Ну давай!..
—		Нічога надзвычайнага. Пракурор прадставіў мяне калегам, потым я нанесла візіт старшыні суда.
—		Ну і як яны? Сімпатычныя?
—		Так.
—		А ў цябе ёсць свой пакой?
—		Ёсць. Невялікі кабінецік.
Юлька надула вусны:
—		Нядобрая ты, Аля. Абыходзішся паўсловам. Як заўсёды! Я расказваю табе пра сябе ўсё-ўсё! І што раблю, і што думаю, а ты ніколі!.. Ты лічыш мяне смаркачкай...
Аліцыя з усмешкай пагладзіла амаль каштанавыя валасы дзяўчыны:
—		Дык што ж я табе павінна расказаць?
—		Ну, хаця б тое, ці ёсць там якія-небудзь прыстойныя мужчыны...
—		Хо-хо! — абурыўся доктар. — Што вас, аднак, цікавіць!
—		У тым ліку!.. — паціснула плячыма Юлька.
—		Увага! — прытрымаў яе Чухноўскі, — тэрмометр!
—		Ну дык уяві сабе, — сказала Аліцыя, — што ёсць там адзін такі малакасос, практыкант, які не зводзіць з мяне вачэй. Астатнія — старэйшыя і сур’ёзныя людзі.
—		Ой, я ўпэўнена, што яны там усе ў цябе закахаюцца!
—		Не нясі лухты, Юлька.
Дзяўчына падміргнула Аліцыі і прамовіла наўмысна змоўніцкім тонам:
—		Бедны доктарчык, ён жа лопне ад зайздрасці.
Чухноўскі кашлянуў і паправіў свае рагавыя акуляры: гэта вельмі красамоўна сведчыла пра яго заклапочанасць, што Юлька нават пашкадавала пра сваю злараднасць і папляскала яго па шчацэ.
—		Ужо, відаць, можна выняць тэрмометр, — заўважыла Аліцыя, — я хачу ведаць, якая тэмпература, бо павінна паспець пераапрануцца да абеду.
—		Трыццаць восем і два, — абвясціў доктар. — Вось вынікі вучобы па начах!
Ён дастаў з кішэні сваю трубку:
—		Ну, паненка, здыміце, калі ласка, кашулю і сядзьце.
—		Пачакай, — затрымала яе Аліцыя, — пакуль я выйду. У суседнім пакоі холадна, дык каб цябе не праняло.
Калі дзверы за ёй зачыніліся, Юлька сказала:
—		Доктарчык, даражэнькі, вы на мяне не злуяцеся?
—		Але ж за што? Ну, давайце, мая харошая!
Юлька села і сцягнула кашулю.
Яна зусім не выглядала на тып, схільны да сухотаў. Мяккі нахіл плячэй, правільная лінія шыі, дастаткова развітая грудная клетка. І ў рэшце рэшт дастаткова цягліцаў. Худзізна звычайная для сямнаццацігадовай дзяўчыны.
Доктар пачаў прастукваць грудную клетку. Два яго пальцы цаля за цаляй перасоўваліся па цёплай аксамітнай скуры, трэці стукаў у яе, як малаток. Гук быў чысты і поўны. Незнарок Чухноўскі крануў далонню дзявочыя грудзі. Юлька здрыганулася і зардзелася, а ён настолькі быў паглынуты даследаваннем, што не заўважыў гэтага.
Прастукаў спіну і ўзяў трубку:
—		А цяпер паслухаем, што нам скажа стэтаскоп. Глыбокі ўдых. так. цяпер яшчэ. так. яшчэ. Ну, выдатна. А як там сэрцайка. Не дыхайце, калі ласка.
—		Вольнае, — рассмяялася Юлька.
—		Што?
—		Сэрцайка!
—		Не разумею! — доктар падняў галаву і паглядзеў на яе.
—		Вы пыталіся, як там сэрцайка, дык я адказала, што вольнае.
—		Ага! — засмяяўся Чухноўскі і толькі цяпер дацямкаў, што гэтая малая з ім какетнічае. — Важней тое, што лёгкія вольныя, — дадаў ён.
У Чухноўскага была настолькі збянтэжаная міна, што Юлька вырашыла яшчэ больш яго засаромець.
—		Міленькі доктар! — зашчабятала яна, — скажыце мне, калі ласка, ці добра я складзеная?
—		Ну, канечне, усё нармальна.
—		Не, я не пра гэта. Пытаюся, ці прыгожая я?
—		Э-э-э-э, я ў гэтым не разбіраюся. Адвярніцеся, калі ласка.
Доктар прыклаў трубку да Юльчынай спіны.
—		Але ж у доктарчыка ёсць.
—		Ціха! Дыхайце глыбока, калі ласка... яшчэ... так... удыхнуць паветра... добра...
Чухноўскі злажыў стэтаскоп і схаваў яго ў кішэнь.
—		Я магу надзець кашулю? — спыталася Юлька з гуллівай усмешкай.
—		Ну, можна. Пік хваробы ўжо прайшоў, але яшчэ не ўсё. Прашу вас, ляжце на жывоцік.
—		О, доктарчык будзе мяне біць?
—		Не пашкодзіла б, — буркнуў ён і падумаў, што Юлька сёння надта ж разняволеная.
Доктар адсунуў коўдру і, лёгка націскаючы на мышцы ў вобласці нырак, спытаў:
—		Баліць?
—		Не.
—		А тут?
—		Таксама не. — яе голас даносіўся з падушкі, да якой яна прыціснула твар. — Нідзе ў мяне не баліць! Вы хочаце мяне задушыць гэтай падушкай.
—		Уладэк! — пачуўся з суседняга пакоя голас Аліцыі. — Ты скончыў?
—		Зараз, хвілінку.
—		Ну дык ідзі памый рукі. Абед на стале.
—		Секундачку.
Юлька апранала кашулю і, змагаючыся з рукавамі, спыталася:
—		Дык вы мне не скажаце, ці прыгожая ў мяне фігура?
—		Скажу іншае, — раздражніўся доктар. — Дзяўчынка зробіць сік-сік і напоўніць гэтым бутэлечку. А я забяру на аналіз.
Юлька паказала яму язык.
—		А, выдатна! — усцешыўся доктар гэтым доказам утаймавання свавольнай пацыенткі. — А ну-а ну, пакажыце язычок.
—		Не пакажу!
—		Ну, вы яшчэ не скончылі? І як? — стала на парозе Аліцыя.
—		Парадак. Дзякуй богу, нічога не пагражае, звычайная прастуда і слабы грып. Я ўчора баяўся, што можа быць горш. Калі я не памыляюся...
—		Добра, раскажаш мне за абедам. Цяпер ідзі мый рукі.
Калі Чухноўскі выйшаў, Аліцыя села на ложак Юлькі, а тая закінула ёй рукі на шыю:
—		Аля! Ты не маеш уяўлення, што я ўчыніла!.. А ты не будзеш злавацца? Уяві сабе, я какетнічала з доктарам! У яго была такая смешная міна! Я спыталася ў яго, ці прыгожая ў мяне фігура. Ну, не смейся з мяне, Аля!..
—		І што ён на гэта?
—		Уяві сабе, сказаў: няхай дзяўчынка зробіць сік-сік для аналізу. За каго ён мяне прымае? Канечне, я паказала яму язык!
Аліцыя, смеючыся, прытуліла Юльку і шчыра яе пацалавала.
—		Ты надта не выступай, мая харошая, бо ў цябе хутка падскочыць тэмпература, — сказала яна, устаючы.
—		Аля, пачакай, я павінна табе сказаць нешта вельмі важнае, страшна важнае!
—		Ну?
—		Ты не ўяўляеш, як я цябе люблю! Больш, чым увесь свет.
Аліцыя вярнулася і пацалавала Юльку ў выпнутыя вусны.
Яна нічога не сказала. Бо сама любіла Юльку, як сястру. Што ж значаць кроўныя сувязі? Пытанне выпадку і толькі. А гэтая чужая дзяўчына, па крыві далейшая, чым можна сабе ўявіць, якая самім сваім існаваннем нагадвае брата. Голас, напрыклад, у яе цалкам такі, як у Паўла. А ўсё ж яна для Аліцыі самая блізкая. Сапраўды, ва ўсім свеце няма нікога больш блізкага.
—		Аля, пра што ты думаеш?
—		Пра ўсё патрохі, сонейка.
—		А суп стыне! — з іншага пакоя пачуўся голас Чухноўскага.
Трэба было сядаць за стол.
Раздзел 4
У актах справы Валяр’яна Трачыка было шмат белых плям. Паліцыя не патурбавалася адшукаць жанчыну, якая выклікала начнога вартавога, не зняты адбіткі пальцаў з электрычнага ліхтарыка, які несумненна падчас учынення злачынства трымаў у руках ліхадзей, а следчы палічыў за дастатковае алібі для Вячоркі паказанні яго сястры.
Складанне акта абскарджвання на гэтых падставах было б проста разгільдзяйствам.
Падпракурор Аліцыя Горн вырашыла адаслаць справу з мэтай больш грунтоўнага расследавання, скончыла пісаць і адклала пяро.
Набліжалася чацвёртая гадзіна.
Сёння Аліцыя працавала без перапынку, амаль не ўзнімаючы галавы над стосам папер. Работы было вельмі шмат. Толькі-толькі мінуў тыдзень, як яна ўпершыню села за гэты стол, а ўжо вельмі добра арыентавалася ва ўсім.
Мартыновіч ні разу не ўнёс нават самай малой змены ў яе рашэнні, Мадронь казаў, што віцэпракурор Меснер збіраўся пра яе выказацца: «Гэта ж пракурор ад Бога!».
Аліцыю гэта не надта радавала. Яна ведала, што так будзе. Як і стасункі — прадбачыла яна — склаліся даволі нармальныя. Яна не перастала яшчэ быць адметнасцю ў судзе і тэмай для размоў, аднак на яе ўжо не глядзелі, як на каршуна.
«Няхай пачакаюць, — думала яна, — як я выступлю перад судом! Тады я ім пакажу, на што здольная падпракурор Аліцыя Горн».
Пакуль нічога такога не намячалася, аднак жа на наступным тыдні магла ўсплыць справа Квяткоўскага, і трэба было падумаць пра тогу і берэт.
Аліцыя зачыніла стол і патэлефанавала дадому. Адказала Юлька. Паведаміла, што яны з доктарам сядзяць і чакаюць яе страшна галодныя.
—		Абедайце, — сказала Аліцыя, — у мне яшчэ ёсць справы ў горадзе, і я спазнюся. А цяпер перадай трубку доктару... Добра, добра... перадай... Прывітанне, Уладэк... Ну што? Ты быў у прафесара Бруніцкага? Алё! Толькі больш нічога не кажы, калі там Юлька. Адкажы проста: так або не... Ну добра. Абедайце... Што? Ой, які ты нудны!.. Абедайце, прашу вас. Я прыеду праз паўгадзіны, можа, праз тры чвэрці. Да пабачэння.
Выходзячы з суда, Аліцыя сустрэла старшыню Турчыньскага. Ён затрымаў яе ў варотах:
—		Ну і як жа вам працуецца?
—		Дзякуй, — весела адказала яна, — выдатна.
—		Мартыновіч ад вас... але прашу нікому не расказваць!.. Ён ад вас у захапленні.
—		О?! Я не чакала, што пан пракурор здольны захапляцца.
—		А як жа! Калі я спытаў у яго пра вас, ён красамоўна выказаўся: «Хм... так...»
Абое рассмяяліся.
—		Паверце, — дадаў старшыня, — што для Мартыновіча гэта занадта.
Аліцыя цёпла развіталася са старшынёй і зайшла ў краму купіць тогу і берэт.
Нягледзячы на тое, што Аліцыя была высокая, тога выглядала вельмі вялікай, аднак падпракурор узяла яе і паехала на Кручу да краўчыхі, у якой і так павінна была быць сёння, каб прымераць вечаровую сукенку.
—		Падкараціце гэтую тогу сантыметраў на восем, і рукавы трэба завузіць.
Краўчыха аддана ўтыкала шпількі.
—		Мне гэта да твару? — спыталася Аліцыя, надзяваючы берэт.
—		Ах, шаноўная пані, — пляснула ў далоні краўчыха, — свет яшчэ не бачыў такога пракурора! Асуджаныя з радасцю будуць ісці на смерць!..
Сапраўды, прыгледзеўшыся да сябе ў люстэрку, Аліцыя задаволілася. У гэтай чэрні з вузкай чырвонай акантоўкай яна выглядала чароўна. Кантраст амаль залацістых валасоў і маладой здаровай скуры са строгасцю касцюма ствараў незвычайны эфект.
—		Прышліце мне гэта, калі ласка, дадому, — развітваючыся і паглядаючы на гадзіннік, сказала Аліцыя.
Яна села ў таксі. Рэдка Аліцыя дазваляла сабе такую раскошу, хоць цяпер, калі да яе пенсіі дадаўся сціплы заробак падпракурора, шчыра кажучы, пакрывала свае выдаткі і заставалася ў плюсе.
Ужо на лесвіцы яна пачула гук грамафона.
Ну хто б сумняваўся! Як жа гэта Уладэк у яе адсутнасць ды не ўключыў грамафон! Уласна кажучы, Аліцыя нічога не мела супраць грамафонаў, але і ў захапленні ад іх не была.
Якая ж смешная была міна ў доктара, калі ён уручаў ёй грамафон у той час як яна, Аліцыя, бесцырымонна вынішчала ідэю паднашэння ёй падарункаў увогуле, а ўжо такіх — асабліва.
Доктар быў так збянтэжаны! Бедны дабрак тады вырашыў пайсці на хітрасць і апраўдаўся тым, што гэта прэзент для Юлькі.
Чухноўскі і Юлька выбеглі сустракаць Аліцыю. Грамафон, канечне, змоўк, не скончыўшы нейкае «Каха-а-аю», Юзэфова мыла посуд пасля абеду.
—		Ты ведаеш, Аля, я атрымала сёння пяцёрку па трыганаметрыі! — павітала яе Юлька.
—		Як вы? Я вельмі рада, а па гісторыі цябе не выклікалі?
—		Уяві сабе... не, не выклікалі... але ты ведаеш, Вацка Рушчэўская кідае школу, не атрымлівае атэстат і... адгадай?
—		Ну?
—		Вы-хо-дзіць замуж!!! За такога... брунета, які заўсёды чакаў яе ля школы.
Чухноўскі шматзначна кашлянуў. Аліцыя ўсміхнулася.
—		Увогуле ён непрыгожы, — пляткарыла Юлька, — але так нічога сабе фраер. У яго машына, шасціцыліндравы штайр1, толькі што лімузін, вось дык радасць? Праўда? Але Рушчэўскай ён падыходзіць, бо ў яе зялёныя вочы, і машына зялёная. Усе кажуць, што робіць кар’еру.
—		Машына?
—		Не, ну Вацка ж, бо ён увогуле багаты.
—		Аўтамабіль?
—		Не буду расказваць, — пакрыўдзілася Юлька.
Аліцыя пацалавала яе ў абедзве шчакі.
—		Ну, добра ўжо, добра. Я толькі хачу, каб ты выказвалася дакладна.
—		Я не збіраюся станавіцца пракурорам, — паціснула плячыма Юлька.
Юзэфова прынесла суп, і Аліцыя села за стол.
—		А чым жа панна Юлька хоча быць? — спытаўся Чухноўскі.
—		Па-першае, не чым жа, а кім жа, я хачу, каб вы выказваліся дакладна, а падругое, я пра гэта яшчэ не думала. У мяне ёсць час.
Юлька была крыху сумная, і як толькі Аліцыя скончыла абедаць, заявіла, што павінна засесці за ўрокі.
Яны засталіся ўдзвюх. Доктар ужо хацеў пачынаць гаварыць, аднак Аліцыя яго стрымала.
—		Зараз. Пяройдзем у мой пакой. Юлька можа пачуць.
Доктар вельмі любіў гэты пакой, у якім так рэдка меў магчымасць бываць, пакой такі нечаканы ў гэтай сапраўды прыгожай і ўтульнай, але нейкай крыху закаснелай кватэры.
Там усюды панавалі светлыя фарбы і ўсё, здавалася, блішчала, тут цёмначырвоныя шпалеры і мяккая, з плаўнымі лініямі мэбля, цудоўная шырокая тахта і грубы дыван, што пакрываў падлогу, і нават даволі моцны пах парфумы (сама Аліцыя, аднак, ніколі не ўжывала парфумы).
Чухноўскі не раз думаў пра гэта. Ён не мог сфармуляваць уражанні, але яму здавалася, што знешнасць і лад жыцця Аліцыі нагадваюць тыя пакоі, а яе ўнутранае жыццё, магчыма, зусім іншае, можа, як гэты пакой.
Ён любіў гэты пакой, але вольна сябе адчуваў у Юлькі, у сталовай і нават у вітальні.
—		Я быў у прафесара Бруніцкага ва ўніверсітэцкай клініцы.
—		Ён хутка цябе прыняў?
—		Так. Я яму нагадаў, што слухаў яго лекцыі яшчэ калі ён быў дацэнтам. Ён быў вельмі прыязны. Загадаў зараз жа прынесці кнігі, і мы шукалі разам. Дык вось, Павел Горн апошні раз быў выпісаны з псіхіятрычнай клінікі тры гады таму.
—		Куды? — холадна спыталася Аліцыя.
—		Ва ўстанову ў Творках.
Усталявалася маўчанне.
—		Спачатку прафесар Бруніцкі не мог успомніць, пра каго гаворка, але, прачытаўшы гісторыю хваробы, узгадаў:
—		Так, так, — я ўжо ведаю. Скульптар, ну, гэта была прадвызначаная справа. Заўзяты марфініст.
—		Марфініст?!. — ціха спыталася Аліцыя.
—		Так, але гэта не ўсё, гэта можна было вылечыць, калі б — як кажа прафесар Бруніцкі — не кантузія чэрапа.
—		Дык гэта кантузія і турбавала?
—		Так, — кіўнуў галавой Чухноўскі, — вельмі моцна. Частковы параліч, пачуццёвыя расстройствы, анестэзія нерваў. Часам прыходзілася рабіць штучнае дыханне.
Аліцыя ўстала і прайшла цераз пакой.
—		Ты не пытаўся ў Бруніцкага аб прычынах хваробы?
—		Пытаўся. Я ў тым ліку думаў пра Юльку. Прафесар кажа, што ніякіх спадчынных парокаў не было. Кантузія на фронце была, на яго думку, крыніцай хваробы, а паражэнне некаторых нервовых цэнтраў паўплывала на развіццё псіхастэніі, адтуль і марфінізм. Тады зразумела, што хвароба яго цалкам індывідуальная і яго сястры, дзякуй богу, нічога не пагражае.
—		Дзякуй богу! — паўтарыла Аліцыя.
—		Ці жывы яшчэ Павел, — працягваў Чухноўскі, — прафесар Бруніцкі не ведае. У любым выпадку, ужо тры гады таму, калі ён адсылаў яго ва ўстанову ў Творках, стан быў безнадзейны. Пытанне месяцаў ці нават тыдняў.
Аліцыя абаперлася галавой на руку і знерухомела. Доктар хацеў закурыць, але яму здавалася, што зараз не лепшы момант. Ён глядзеў на сцяну, на якой вісеў шаль з выявай кентаўра з паднятым хвастом і амазонкі, шырокія сцёгны якой сціскалі бакі верхавога каня, што стаяў на дыбках. Магчыма, з пункту погляду мастацтва гэта было і прыгожа, але Чухноўскага ўразіла ў гэтым проста нейкая непрыстойнасць. Не таму, што амазонка была голая, але наогул.
—		Глупства — гэта найвялікшае злачынства, — сказала нібыта сама сабе Аліцыя і ўстала.
—		Што ж, — дадала яна праз хвіліну, — свет жыве глупствам. Не ўсе хапаюцца за рэвальвер. Некаторыя, як Павел, учыняюць самагубствы. Я пагарджаю імі, ненавіджу іх!.. Тапельцы, якія ідуць на дно, упіваюцца ў душы іншых, каб іх таксама зацягнуць.
Аліцыя паклала руку Чухноўскаму на плячо і сціснула пальцы:
—		Але ёсць такія, хто не дасць сябе зацягнуць. Ты думаеш, я спачуваю Паўлу? Можа, шкадую? Не, сто разоў не, толькі нянавісць за яго, і за сябе, і за наша страчанае шчасце.
—		Так, я цябе разумею. — пачаў няўпэўненым голасам Чухноўскі.
—		Не разумееш! Не можаш зразумець, што хтосьці здолеў зрабіць трагедыю з недаказанай віны каханай і закаханай жанчыны, каб, ведаючы пра беспадстаўнасць, з-за глупства сваіх прэтэнзій да лёсу, зламаць жыццё сабе і ёй, каб крыўду, якая напаткала яе ў дзяцінстве, крыўду, звычайную крыўду ператварыць у вар’яцкую прагу знішчэння найлепшых, найпрыгажэйшых пачуццяў! О!.. ніколі я яму гэтага не прабачу! Ніколі!..
Яе вочы ўтаропіліся ў Чухноўскага, здавалася, яна звяртаецца да яго — а ён адчуваў сябе толькі выпадковым сведкам гэтага выбуху.
—		Ні разу, — прамовіў ён, — ты не згадвала мне, чаму вы з Паўлам усё ж такі разышліся?
Аліцыя здрыганулася.
—		А?..
—		Ты ніколі не гаварыла, чаму вы з Паўлам разышліся.
—		Вы разышліся? — спыталася яна з іроніяй. — Не, мой мілы сябар, мы не разышліся. Ён мяне кінуў! Чуеш?! Кінуў! Адразу назаўтра! Пасля адной-адзінай страшнай ночы!..
Аліцыя закрыла твар рукамі і нахіліла галаву.
Доктар бездапаможна сядзеў. Божа мой! Ён бы жыццё аддаў за тое, каб змагчы вырваць з яе гэты боль, тайны якога ён не ведаў. А пытацца больш не адважваўся.
—		Пракляты, хай будзе пракляты! — прамовіла Аліцыя праз сціснутыя зубы.
—		Аля! Аля! Супакойся! — прасіў Чухноўскі, — падумай, можа, яго ўжо няма ў жывых...
—		Дык няхай памяць яго будзе праклятая!
—		Аля, забудзься пра яго. Убачыш, тады ты з часам знойдзеш у сабе прабачэнне... У цябе зараз ёсць я...
Аліцыя неспадзявана падняла на яго вочы і нервова рассмяялася:
—		Ага! Ты!..
Чухноўскі скурчыўся. Столькі непаважлівай паблажлівасці гучала ў яе голасе.
—		Канечне, у мяне ёсць ты, — гаварыла яна, не мяняючы тону, — запэўніваю цябе, што гэтага мне цалкам досыць. Але ўяві сабе, што калі я сустрэла Паўла, мне было гадоў дзевятнаццаць. Тады яшчэ, мой дарагі, я была дурніца, такая дурніца, як усе жанчыны, тады верыла, што маё шчасце не мець кагосьці, а належаць камусьці, быць яго ўласнасцю. А цяпер... мне дваццаць восем, погляды перагледжаны, ну і... у мяне ёсць ты.
Яна зноў засмяялася:
—		Так, дарагі Уладэк, у добрае рэчышча я скіравала сваё суцяшэнне. Але засцерагаю цябе, не звяртайся з гэтым да іншых жанчын, якія яшчэ не пазбавіліся ад... амбіцый нявольніцтва.
Аліцыя зноў была спакойная і ўраўнаважаная.
—		Ну, але да справы. Дык прафесар Бруніцкі нічога не ведае пра пана Паўла Горна?
—		Нічога, акрамя таго, што ён быў змешчаны ў лячэбніцу ў Творках.
—		Спадзяюся, што ты выслаў запыт у адміністрацыю ўстановы?
—		Так, адразу ж пасля клінікі я зайшоў на пошту і выслаў ліст. Для адказу даў свой адрас, бо вырашыў, што табе было б прыкра...
—		Усё роўна, — паціснула плячыма Аліцыя, — да таго ж, я не спяшаюся.
—		Ты сёння вельмі злая са мной, Аля, — ціха сказаў доктар.
Аліцыя пагладзіла яго па лысеючай галаве:
—		Бачыш, — усміхнулася яна, — гэта для раўнавагі: ты са мной надта добры. Ага! Мне тэлефанаваў твой сябар...
—		Лэнчыцкі?
—		Лэнчыцкі. Мы дамовіліся, што пойдзем у тэатр на Шоу, а пазней павячэраць у «Савой». Значыць, ты павінен пайсці дадому і пераапрануцца.
Чухноўскі скрывіўся:
—		Зноў! Ужо трэці раз за гэты месяц! Я так не выношу забягалаўкі!
—		Можаш не ісці.
—		Як гэта магу? Не магу. Ты толькі падумай: у цябе зранку суд, у мяне бальніца, у Лэнчыцкага яго канцылярыя. Зноў працягнецца да другой ці трэцяй...
—		Ой, які ты нудны! Глянь, ужо без дваццаці сем. Спознішся ў тэатр.
Доктар уздыхнуў і ўстаў:
—		Па цябе заехаць?
—		Не, — пахітала галавой Аліцыя, — сустрэнемся ў вестыбюлі. Купі білеты дзе-небудзь у шостым радзе. Толькі будзь ласкавы, памятай, што я плачу за сябе.
Аліцыя не праводзіла яго ў вітальню, а пайшла прама да Юлькі.
Дзяўчына адарвала ад кніжкі хітрыя вочы:
—		Доктар пайшоў?
—		Так. Як ты сябе адчуваеш?
Юлька ўстала і пацягнулася:
—		Крыху стамілася. Я тут сабе падумала, што пасля заканчэння школы, калі ты возьмеш водпуск, паехалі, напрыклад, на Хель! Гэта было б цудоўна! Я яшчэ ніколі не бачыла мора.
—		Убачыш яго яшчэ не раз, — прытуліла яе Аліцыя.
—		На вёсцы таксама прыемна, але у чужых... Як шкада, Аля, што ні ў мяне, ні ў цябе няма родных на вёсцы!
—		У нас увогуле нікога няма, — сказала Аліцыя, — мы адны.
Дзяўчына моцна прытулілася да яе:
—		Мне гэтага дастаткова, Аля, мне сапраўды гэтага хапае, гэта вельмі шмат.
Гадзіннік адбіў сёмую.
Раздзел 5
Вентылятары гудзелі аглушальна, праз адкрытыя шторы сачылася мглістае святло снежаньскага ранку.
Афіцыянты папрыбіраліся ўжо ў свае жакеты, і толькі бармэн, худы пан Грабоўскі, праходжваўся яшчэ за стойкай амерыканскага бара ў маляўнічым каўбойскім касцюме з яркай хусткай на шыі.
Ён замыкаў шафкі і шуфляды, пазвоньваў ключамі, спрытна складваў брудныя шкляначкі і кілішкі ў вялікую бляшаную ванну, якую трымала таўсташчокая пасудамыйка ў белым халаце.
Памочнікі швейцара з імпэтам узяліся за ўборку, ссунулі столікі і хутка пакрылі іх рагатым лесам перавернутых дагары ножкамі крэслаў.
Дзяўчаты ўжо разышліся. На высокім зэдліку ля бара сядзела сама панна Казя (сеньярыта Фіямета — акрабатычнае танга) і пудрыла свой аргенцінскі носік.
Яна, аднак, не зводзіла вачэй з калідора, а менавіта з тоўстага і непразрыстага шкла дзвярэй, на якіх была прыбіта шыльда «Адміністрацыя».
Ужо некалькі дзён з-за гэтага з яе жартаваў і кпіў увесь персанал, аднак яна не адступала.
І цяпер афіцыянты, апранаючы паліто і кідаючы сваё звычайнае «ўсяго добрага», шматзначна пазіралі на яе, а бармэн спытаў:
—		Панна Казя, мне здаецца, ці вы чакаеце трамвая?
—		Чаго? Трамвая? А вы не ведаеце, пан Зыгмунт, што трамвай з разумнымі разбіўся і ўсе ногі паламалі? — тут жа адрэзала яна.
—		Я там з разумнымі не езджу. Ногі ў мяне цэлыя.
—		Гэта і відаць, — сказала яна шматзначна.
Грабоўскі, аднак, не мог пацярпець паражэння. Ён дзынкнуў ключамі і запярэчыў:
—		Відаць, не відаць, а, пані, панна Казя, гэта насамрэч нязбытная мара, можна сказаць. Ведалі мы такіх, што з неба зоркі хапалі, а як што да чаго, то канец і ніякай перспектывы, можна сказаць!..
Раптам дзверы ў калідоры адчыніліся і выбег касір Юстэк:
—		Пан Грабоўскі! Пан дырэктар запрашае!
—		Іду!
Ён выцер сурвэткай рукі, выцягнуў з шуфляды дробна спісаны аркушык і пастукаў у дзверы.
Кароткае «ўвайдзіце» — і Грабоўскі апынуўся ў кабінеце.
Дырэктар, канечне ж, сядзеў на пісьмовым стале. Так заўсёды: альбо на стале, альбо на падаконніку, альбо на падлакотніку канапы. Насамрэч невядома, навошта ля стала стаяла крэсла. З моманту набыцця «Аргенціны» Вінклерам ніхто яшчэ не бачыў, каб ён на ім сядзеў.
Цяпер дырэктар курыў папяросу і, ківаючы нагой, слухаў справаздачу дэгустатара:
—		...дваццаць шэсць венгерскага, адзінаццаць малагі, сто чатырнаццаць Cordon Rouge, дзве Cordon Vert, трыццаць сем Clicot і восем Cristal...
Панна Тэця, хутка перамяшчаючы валік машынкі, адстуквала названыя ім лічбы ў адпаведных калонках.
—		Гэта ўсё, прыяцель? — спытаўся дырэктар.
—		Дай божа кожны дзень столькі, — рассмяяўся дэгустатар.
Дырэктар ляпнуў яго па плячы:
—		Дробязь, браце, пабачыш — выцягнем яшчэ два разы па столькі! Ну, пан Грабоўскі, як жа там?
—		Першы клас, пан дырэктар, сем тысяч дзвесце сорак тры!
—		Спойваеце вы людзей, хай вас халера! Ну, вывальвайце на машынку.
Дырэктар адвярнуўся і падышоў да вялікага стала, на якім валяліся стосы
банкнот, план сённяшняй ночы. Касір Юстэк сартаваў іх надзвычай спрытна і складваў па сто штук.
—		Павінна быць трыццаць два з коптарам, — сказаў дырэктар.
—		Будзе, — коратка пацвердзіў касір і падумаў: «Наколькі цяпер па-іншаму працуецца, усё зразумела, ніякіх сварак... Умее працаваць!»
А між тым, Грабоўскі скончыў і, пакланіўшыся, выйшаў. Машыністка выняла з «Раяля» гатовы аркуш і падала дырэктару:
—		Я буду патрэбная пасля абеду? — спыталася яна, апускаючы вочы.
Друцкі азірнуўся, і, бачачы, што Юстэк на іх не глядзіць, пагладзіў яе па смуглым тварыку.
—		Не, малышка, дзякуй, — сказаў ён з усмешкай, — толькі зрабіце пералік.
—		Ну, тады да пабачэння, пан дырэктар, — уздыхнула панна Тэця.
—		Дабранач, малышка, спі спакойна, і няхай табе прысняцца анёлкі!
Сакратарка паднялася на дыбачкі і пацалавала яго ў вусны якраз у той момант, калі Юстэк паднімаў галаву.
Яна пачырванела і выбегла. Праходзячы ля бара яна ссунула бровы: гэтая малпа Казя заўсёды тут цікуе. Брыдкая какотка!
Яна вырашыла заўтра спытаць у швейцара: з ёй выйшаў дырэктар або адзін.
А Друцкі яшчэ і не думаў выходзіць. Ён спачатку праверыў з Юстэкам касу, потым адпусціў яго, адчыніў сейф і паскладваў грошы.
Дырэктар разумеў, што рызыкуе, трымаючы тут так шмат наяўных. Усе ў рэстаране пра гэта ведаюць, а дзе спакуса, там і злодзей. Але што ён мог з гэтым зрабіць? Банкі адчыняюцца толькі а дзявятай, а ён не мог сябе пазбавіць дзвюх гадзін і без таго невялікай порцыі шасцігадзіннага сну, які сабе дазваляў.
Пазней, канечне, будзе лепей, але цяпер, напачатку, ён павінен сам усё дагледзець. Трэба навучыць людзей парадку, увесці, з аднаго боку, строгую дысцыпліну, а з другога — заахвоціць да працы.
Дырэктар схаваў ключы ў кішэню і выйшаў на калідор. Найперш зазірнуў на кухню, дзе якраз ужо скончылі шараваць бляхі і мыць посуд, зайшоў у скляпы, каб паглядзець, ці ўсё пазамыкана, зрабіў заўвагу гаспадыні за непагашанае святло ў халадзільніку і пахваліў яе за змяншэнне колькасці пабітага шкла.
Ён пагутарыў з паварчукамі, ушчыпнуў за шчочку пухлую афіцыянтку і пайшоў у залу. Вентылятары ўжо закрылі, пыл выцерлі. Работнікі вялікімі палотнамі пакрывалі мэблю.
—		А ты, малышка, чаго тут сядзіш? — здзівіўся дырэктар, убачыўшы Казю.
—		Я. я. таго, — заікалася яна, — я чакала.
—		Чаго ты чакала?
—		Ну, пана дырэктара.
—		Што такое? Я слухаю.
Сеньярыта Фіямета маўчала. Друцкі выдатна ведаў, у чым справа, але наўмысна спытаўся:
—		Што, можа, пазыка?
—		Э-э-э-э. не, пан дырэктар.
Казя была вельмі прыгожая, і ў яе рухавых ноздрах было штосьці пікантнае. А паколькі яна танцавала сваё танга амаль голая, Друцкі ведаў, што ў яе была цудоўная фігура, і яна была спартыўная, як цыркачка.
Калі ён да гэтага часу ёй не зацікавіўся, то толькі таму, што ўсе казалі, быццам Казя жыве з альфонсам Ізмайлавым, да таго ж, сам ён быў вельмі заняты.
—		Ну, дык што? — спытаўся дырэктар.
—		Э-э-э-э. пан дырэктар робіць выгляд, што не ведае.
—		Што не ведаю чаго? — дражніў Казю Друцкі.
—		Ну, што пан дырэктар мне падабаецца.
—		О-о-о-о!
—		Я ведаю, што пан дырэктар усім вельмі падабаецца. Што і гаварыць! Палова гэтых баб, што цяпер з дзвярэй і вокнаў валяць да нас, гэта ўсё дзеля пана дырэктара.
Друцкі рассмяяўся.
—		Няхай пан дырэктар з мяне не смяецца, вы самі ведаеце, што жанчыны на вас ляцяць.
—		І ты, малышка, таксама?..
—		Таксама.
Ён зноў рассмяяўся, хоць крыху і крануў яго гэты просты адказ.
—		Вы толькі не падумайце, што я лячу на вашы грошы, — пагардліва надзьмула вусны Казя, — я магу мець болей бабак, чым мне патрэбна. Пан дырэктар сам бачыць, што самыя багатыя госці змагаюцца за мяне. Але вы мне так падабаецеся, бо вы міравы мужык і ўвогуле.
—		Асцярожна, малышка, бо я заганаруся. Ну, пагутарым калі-небудзь пра гэта яшчэ, а цяпер пара спаць.
Дзяўчына апусціла галаву:
—		Я вам не падабаюся, — сказала яна ціха.
—		Ты зноў за сваё, толькі трэба ісці спаць, позна ўжо.
Казя схапіла яго за руку:
—		Пан дырэктар, паехалі да мяне снедаць.
—		Але мне пара ў ложак, мая малышка.
—		У мяне таксама ёсць ложак, пан дырэктар!.. Ну пан дырэктар.
Друцкі сапраўды быў стомлены, і яго крыху раздражніла настырнасць гэтай танцоркі. Таму ён сказаў з’едліва:
—		Што ёсць, я ведаю, але ці часам не заняты?
Казя тут жа адпусціла яго руку і адвярнула галаву.
—		Вось як. — шапнула яна, — што ж. вам можна так плюнуць мне ў твар. можна. я такая, што са мной так і трэба.
Друцкаму стала непрыемна.
—		Ціха, малышка, — сказаў ён, — я не хацеў цябе пакрыўдзіць, я пажартаваў, ну, усміхніся, ну давай! Вось і добра! А калі ты заўтра запросіш мяне на снеданне, то я з задавальненнем прыеду. З вялікім задавальненнем! А сёння я не магу. Ну, бывай, малышка!
Друцкі пагладзіў яе па шчочцы і адвярнуўся:
—		Яворэк! — крыкнуў ён. — Маё футра!
У дзвярах яшчэ кіўнуў галавой задаволенай Казі і выйшаў.
Быў моцны мароз, снег хрусцеў пад нагамі. У таксі, куды сеў Друцкі на рагу Шпітальнай, завуркатаў матор, і шафёр патраціў добрыя тры хвіліны на тое, каб машына паехала.
У атэлі было, як кожны дзень у такую пару, яшчэ зусім ціха. Друцкі прыняў халаднаватую ванну, выцерся калючымі ручнікамі, аж скура заружавелася, выпіў кілішак каньяку, завёў будзільнік на дванаццаць і лёг спаць.
Заснуў ён адразу. Яго здаровы арганізм працаваў спраўна, без збояў, і пасля пяці гадзін здаровага сну з былой лёгкасцю быў гатовы да самага актыўнага жыцця.
На працягу гадзіны Друцкі пагаліўся, памыўся, апрануўся і патэлефанаваў Залкінду:
—		Ці ёсць пан Залкінд?
—		А хто гэта? — спытаўся жаночы голас.
—		Гэта Вінклер.
Адказам на гэта быў гучны піск у трубцы.
«Што за чорт», — падумаў Друцкі.
—		Капітане! Капітане! — усклікваў радасны жаночы голас. — Гэта я! Люба! Добры дзень, дарагі капітане! Як жа я рада!
—		Пані Люба? Ага! Цудоўна! Вы сёння прыехалі?
—		Сёння, сёння раніцай, дарагі капітане! Барыс! Барыс! Капітан звоніць! Вось дык удалы прыезд, капітане; гэта для мяне добры знак: першы званок, на які я адказала, быў ваш! Менавіта ваш!.. Глядзі, Барыс, якое шчасце! Я думала, што звар’яцею ад радасці, калі даведалася, што вы прыехалі ў Польшчу!..
У трубцы пачуўся голас Залкінда:
—		Яна не хоча аддаваць мне трубку — вось што ты, капітане, вытвараеш з маёй роднай жонкай!
—		Зараз жа прыязджайце да нас, тэрмінова прыязджайце, — крычала Люба.
—		Зараз не магу, мае родненькія, але а шостай-сёмай, канечне, прыеду. Як жа здароўе, пані Люба? Дапамагла Крыніца?
—		Ах, што там здароўе, калі б я ведала, што капітан у Варшаве, то гэта б мне больш дапамагло, чым Крыніца. І з вамі бачылася б, і здаровая была б, і па сорак пяць злотых за дзень не плаціла б за пансіён і лячэнне. Але вы мяне не пазнаеце, я цяпер — старая баба, замужняя баба, я так пабрыдчэла з нашых амерыканскіх часоў, што вы мяне не пазнаеце.
—		Няпраўда, — улез у размову Залкінд, — нічога не пабрыдчэла, яшчэ папрыгажэла.
—		Ой, што ты кажаш, Барыс! Не слухайце яго, бо падумаеце, што я не пабрыдчэла і яшчэ расчаруецеся. А вы яшчэ майго малога не бачылі, майго самага салодкага дзіцяці!..
Нарэшце Залкінд узяў трубку, і Друцкі мог яму расказаць, што ўчарашняя выручка зноў пабольшала, што справы ідуць выдатна і што праз месяц «Аргенціна» пэўна будзе самым папулярным начным клубам сталіцы.
—		Каб вашы словы ператварыліся ў золата, капітане, — адказаў яўрэй, — ды нават і не трэба ператвараць, бо яны не што іншае, як найчысцейшае золата!
Паглядзеўшы на гадзіннік, Друцкі хутка развітаўся з Залкіндам і выбег на вуліцу.
Загадаў ехаць на плошчу Люблінскай уніі, адкуль тры крокі было да ўніверсітэцкай псіхіятрычнай клінікі.
—		Ці на месцы яшчэ пан Бруніцкі? — спытаўся ён у дзяжурнага.
—		Так. А вы прыватна ці.
—		Прыватна.
Дзяжурны паклікаў хлопца, і Друцкі даў яму сваю візітоўку.
Праз хвіліну прафесар сам выйшаў на калідор.
—		Калі ласка, — коратка сказаў ён.
Яны падалі адзін аднаму руку.
—		Я прыйшоў, Караль, аддаць табе пазыку і падзякаваць за яе. Дазволіш? Ці, можа, ты заняты?
—		Сядай, калі ласка.
Прафесар уважліва прыгледзеўся да Друцкага:
—		Я бачу, ты хутка асвоіўся ў Варшаве. Табе пашанцавала?
Друцкі кіўнуў галавой.
—		Дзякуй табе. Так. Я саўладальнік «Аргенціны».
—		Аргенціны? Што гэта такое? Фірма?
Друцкі рассмяяўся:
—		Чалавеча! Дзе ты жывеш? Усе ж часопісы поўныя абвестак пра «Аргенціну», на вуліцах каля двух дзясяткаў светлавых рэклам, тысячы плакатаў!.. «Аргенціна» — гэта начны клуб, бар, танцы.
—		Ага! Не ведаў. Я ніколі не бываў у рэстаранах, а тым больш у начных.
Друцкі паціснуў плячыма:
—		Дрэнна.
—		Што ты маеш на ўвазе?
—		Проста на выгляд ты страшэнна стомлены, змардаваны, спустошаны ўшчэнт. Нельга ж жыць толькі працай. Як псіхіятр ты лепш за іншых ведаеш, што адпачынак абавязковы.
Бруніцкі махнуў рукой:
—		Гэта не для мяне.
—		Чаму?
—		Не радуе мяне гэта.
—		Я цябе разумею, — праз хвіліну сказаў Друцкі, — я разумею хутчэй тваё нежаданне, тваю незацікаўленасць у забавах пасрэдных людзей.
—		Пасрэдна шчаслівых, — паправіў прафесар, і яго вусны скрывіліся ў горкай усмешцы.
—		І ўсё ж, — стаяў на сваім Друцкі, — усё ж я настойваю: спрабуй. Спадзяюся, ты не сумняваешся, што я да цябе больш чым прыязны.
Прафесар Бруніцкі апусціў галаву:
—		Ну. так. я думаю, так.
У яго голасе і знешнім выглядзе было столькі мукі, што Друцкі адчуў у грудзях амаль фізічны боль.
—		Караль, — паклікаў ён, — Караль! Дарагі сябар! Ох, калі б я толькі ведаў, як вырваць з цябе гэтую страшную муку! Я паўжыцця за гэта аддаў бы!
Прафесар схапіў яго за руку:
—		Так, так, і я так думаю, — сказаў ён з бляскам у вачах. — І я думаю, што ты павінен мне дапамагчы!
—		Калі б я ведаў, чым! Калі б мог!
—		Можаш.
—		Я? — здзівіўся Друцкі.
—		Можаш, Багдане, можаш і павінен мне дапамагчы.
—		Але як?
Прафесар панізіў голас:
—		Ёсць толькі адно лякарства ад маёй трагедыі: адказ, адказ навукі, пацвярджэнне. Для яго атрымання я гатовы на ўсё. Разумееш? На ўсё, не грэбуючы нават злачынствам!
—		Як гэта?
—		Не буду табе зараз тлумачыць дакладна. Я толькі хачу ведаць, ці гатовы ты рызыкнуць.
Друцкі са здзіўленнем глядзеў яму ў вочы.
—		Ну, словам, ці мог бы ты ўчыніць.
—		Злачынства?
—		Урэшце, так, — прашаптаў прафесар, — злачынства.
Друцкі засунуў рукі ў кішэні штаноў і ўстаў. На яго лбе надуліся тоўстыя шнуры жыл. Бровы ссунуліся.
—		Маўчыш? — прашыпеў прафесар. — Бачыш, маўчыш, вось табе і «паўжыцця». Ха. ха. ха. Ты ўмееш абыходзіцца з крымінальным кодэксам, але цяпер.
—		Досыць! — перарваў Друцкі. — Сціхні! Вось мая рука.
Прафесар хціва ўхапіў абедзвюма рукамі далонь Друцкага.
—		Слова? — спытаўся ён ціха.
—		Слова. Ну дык кажы.
—		Не зараз, — сказаў Бруніцкі, — але хутка ты мне спатрэбішся. Ні пра што не пытайся.
—		Як хочаш. Ведай толькі, што я не адступлюся. Я ў тваім распараджэнні.
Зазваніў тэлефон.
—		Ало, — адказаў прафесар.
—		Ага, дзякуй вам.
—		Не, мне гэта не патрэбна. Патэлефануйце доктару. зараз, у мяне тут недзе ёсць яго візітоўка. ага, вось. Патэлефануйце доктару Уладзіславу Чухноўскаму. Нумар 187-27. Ён будзе вам удзячны.
—		Не, зрэшты, не ведаю. Вы проста скажыце, што атрымалі інфармацыю, што гэты. ну, як яго, Горн, памёр.
—		Добра. А калі яму патрэбныя падрабязнасці, няхай сам да іх звернецца. Да пабачэння. Дзякуй вам, зараз, зараз, выгляньце, калі ласка, у акно, мая машына ўжо перад клінікай?.. Так? Ну, дык дзякуй вам! Да пабачэння.
Прафесар паклаў трубку і выцер далонню лоб.
—		Сапраўды, я вельмі выматаны. Можа, ты і маеш рацыю, можа, і сапраўды мне патрэбны якія-небудзь новыя ўражанні?
Друцкі ўзяў яго пад руку:
—		Паслухай мяне, Караль. Раю табе, прыйдзі як-небудзь у маю «Аргенціну».
—		Я табе распужаю публіку сваёй страшнай мінай, — усміхнуўся прафесар.
—		Пра гэта ты не хвалюйся.
—		Можа, і выберуся калі-небудзь.
—		Ну, а цяпер ты спяшаешся дадому?
—		Так.
Прафесар завагаўся і, не гледзячы на Друцкага, спытаўся:
—		Можа, ты са мной паабедаеш?
—		З задавальненнем. Калі гэта табе не перашкодзіць, Караль.
—		Ніяк. Ну дык хадзем.
Друцкі бачыў унутраную няўпэўненасць прафесара і намаганне, якое ён павінен быў зрабіць над сабой, каб агучыць гэта запрашэнне. Аднак Друцкі рабіў выгляд, што нічога не заўважае.
Перад клінікай спыніўся вялікі чорны лімузін.
—		Якая цудоўная машына! — усклікнуў Друцкі і раптам яму падалося, што ён ужо некалі бачыў гэтае аўто.
—		Табе падабаецца? Зразумела. Гэта мой апошні набытак.
Вадзіцель, мажны мужык у мядзведжым футры, выскачыў і адчыніў перад імі дзверкі. Прафесар звярнуўся да яго:
—		Ну, і як матор?
—		Як і раней, пане, працуе бездакорна, але па трох днях цяжка меркаваць.
—		Я яго купіў выпадкова, патрыманы, але яшчэ ў вельмі добрым стане, — сказаў Бруніцкі, сядаючы ля Багдана. — Ты ведаеш гэтую марку?
—		«Рынкляр»?
—		Так, васьміцыліндравы.
—		Добрая машына, але дарагая ў эксплуатацыі, — выказаў сваё меркаванне Друцкі. — Мой знаёмы, адзін бразільскі кававы магнат, які мяняў аўтамабілі, як пальчаткі, казаў, што «рынкляр» па-за канкурэнцыяй.
І сапраўды, аўто, нягледзячы на вельмі моцны мароз, рушыла з месца лёгка і ціха, і ішло як па масле.
Менш як праз пятнаццаць хвілін яны былі на месцы.
Віла прафесара Бруніцкага цяпер, пры дзённым святле, здалася яшчэ большай, чым тады, ноччу.
Гаспадар выняў ключы (відаць, брамка нават днём замыкалася) і праз хвіліну яны аказаліся ў вітальні. Убачыўшы іх, служка сарваўся з крэсла, той барадач з панурым тварам.
—		У нас на абедзе госць, — звярнуўся да яго прафесар. — Пазвані пану доктару і можаш падаваць.
Яны апынуліся ў прасторнай зале, ужо вядомай Друцкаму па папярэднім візіце.
Усё тыя ж каты!
Амаль на кожным прадмеце мэблі іх было безліч. Чорныя, бурыя, белыя, ангорскія, сіямскія, сібірскія — усе велізарныя, лянівыя, укормленыя.
Бруніцкі папрасіў прабачэння ў госця і знік за дзвярыма, закрытымі тоўстай парцьерай.
Пачынала цямнець. Друцкі ўзяў у руку кніжку, што ляжала на стале, і вырашыў уладкавацца ў крэсле ля акна. Дзеля гэтага ён хацеў сагнаць з крэсла вялікага шэрага ката. Жывёліна, аднак, не паварухнулася, і Друцкі падумаў ужо ляпнуць яе кніжкай па лбе, як вярнуўся прафесар.
—		Хадзем у сталовую, — паказаў ён Друцкаму на белыя дзверы налева. — Што, ты праглядаў гэтую працу? Вельмі займальная, прама сенсацыйная. Назіранне Шэрынга над уплывам жывёльных гармонаў на развіццё раслін.
З хола трэба было прайсці цераз кабінет, вытрыманы ў гатычным стылі, цераз бібліятэку, якая ад высокай столі аж да падлогі была поўная паліц з кнігамі, і трапіць у малую белую сталовую.
Пасярэдзіне стаяў круглы стол, на якім было тры прыборы, ля сцяны нізкі буфет і некалькі крэслаў.
—		Даруй, Караль, — загаварыў Друцкі, — але я, далібог, не маю паняцця пра гэта. Ну, я ведаю, што гармоны — гэта выдзяленні залоз. Хм, я гэта сабе ўяўляю як. вітаміны чалавечага або жывёльнага арганізма.
Дзверы насупраць ціха прыадчыніліся і ўвайшоў доктар Кунокі.
Ён ветліва павітаўся з Друцкім:
—		Як вынікі маёй аперацыі? — спытаўся ён сваім меладычным голасам. — Правільна загаілася?
—		Дзякуй, пан доктар, загаілася выдатна.
З’явіўся барадач з падносам. Ён паставіў перад Бруніцкім і госцем медныя каструлькі з нейкім запечаным мясам, а перад японцам некалькі невялікіх порцый салатаў з гародніны.
—		Вы вегетарыянец, доктар? — зацікавіўся Друцкі.
Доктар Кунокі ўсміхнуўся:
—		Я зашмат працую з мясам, каб любіць яго есці.
—		Мы якраз, — прафесар кашлянуў, — гаварылі з панам. Вінклерам пра гармоны ў сувязі з назіраннямі Шэрынга.
—		Ах, дык вы гэтым займаецеся? — зацікавіўся доктар Кунокі
—		На жаль, доктар, я поўны дылетант, арыентуюся ў гэтых пытаннях, як у лесе, спадзяюся толькі на інтуіцыю.
—		Не змяншай ролі інтуіцыі, — адклікнуўся прафесар, — яна адыгрывае ў навуцы велізарную і творчую, хутчэй творчую ролю.
—		А вы ведаеце, доктар, — звярнуўся ён да японца, — пан Вінклер нядаўна сказаў, што ўяўляе сабе гармоны як раслінныя вітаміны. Цікава, праўда?
—		Не трэціруйце мяне, спадарства, — рассмяяўся Друцкі, — крыху літасці да прафана!
—		Прафана?! Як бы моцна падзякавала такім людзям мудрая афіцыйная навука, калі б набралася розуму!
—		З вуснаў вучонага гэта гучыць як парадокс, — заўважыў Друцкі.
—		Не, пане, — паківаў галавой доктар Кунокі, — я сур’ёзна. Афіцыйная навука вякамі закрывала сабе пагардай доступ да вялікіх праўд, што часта тояцца ў самых дзікіх, на першы погляд, забабонах розных народаў.
—		Ці не хоча пан доктар сказаць, — здзівіўся госць, — што цяпер навука звяртаецца да гэтых забабонаў.
—		Не звяртаецца, — сказаў прафесар, — але часта заўважае, што яны слушныя. Гэта не адмяняе таго факта, што некаторыя з іх цалкам абсурдныя.
—		Мудры Вальтэр, — прадоўжыў размову доктар, накладаючы сабе маленькую порцыю брусельскай капусты, — кпіў з цемнаскурых, якія з’ядаюць сырую пячонку забітага льва, мяркуючы, што такім чынам яны павышаюць сваю адвагу. А між тым, аказваецца, што пячонка выдзяляе незвычайна актыўны гармон, які правакуе неверагодна хуткі рост чырвоных цел крыві.
—		А ці ўплывае гэта на павелічэнне адвагі? — спытаўся Друцкі.
—		Так, апасродкавана. У медыцыне ўжо сёння гармон пячонкі перамагае самую цяжкую анемію.
—		Неверагодна! І як жа дзікуны гэта выявілі?
Прафесар падняў бровы, а доктар развёў рукамі:
—		Гэта ўжо вобласць інтуіцыі, справа выпадку або таксама фактараў у спалучэнні з вопытам многіх соцень пакаленняў.
Барадач падаў суп.
—		Такіх забабонаў болей, — працягваў японец, — напрыклад, ведуны некаторых славянскіх і фінскіх плямёнаў лячылі лішаі і бародаўкі так званымі «загаворамі», а сёння ўнушэнне ў такіх выпадках паўсюдна ўжываецца ўрачамі, і з тым жа вынікам. На поўдні Расіі сяляне, а ў Патагоніі індзейцы лечаць розныя немачы, даючы хворым сырыя ныркі і селязёнку скаціны, альбо органы, у якіх ёсць своеасаблівыя гармоны, што цяпер выкарыстоўваюцца ў афіцыйнай медыцыне.
—		Фенаменальна! — дзівіўся Друцкі.
—		Дарагі мой, — дадаў прафесар, — а ты не чуў, напрыклад, што і наш народ здаўна лічыць заечую ці бабровую похву найлепшым сродкам ад слабасці.
—		Так, мне не раз даводзілася чуць, што ўсе знахары скупляюць гэта ў браканьераў.
—		Дык вось, гэты сродак — папярэднік прышчэпак, што рабіў Воранаў, які кружным шляхам дайшоў да старой праўды, якую лічаць забабонам. Як тут, так і там гаворка пра ўвядзенне ў арганізм гармонаў, што выдзяляюць палавыя залозы.
—		Такім чынам, — падвёў вынік Друцкі, — навука павінна надаваць больш увагі народным забабонам і даследаваць іх вартасці.
Прафесар Бруніцкі слаба ўсміхнуўся і шматзначна паглядзеў на доктара. У Друцкага раптам з’явілася думка: «А ўгляданне?»
Ён ужо хацеў паўтарыць уголас, але яго стрымала незразумелае адчуванне, што трэба маўчаць.
—		Ёсць, аднак, як слушна сказаў прафесар, — працягваў доктар Кунокі, — забабоны зусім недарэчныя. Нават такія, што рэкамендуюць сродкі, якія шкодзяць, а не дапамагаюць. Напрыклад, у сярэднія вякі ў Ламбардыі знахаркі прыдумалі любоўны напой, рэцэпт якога хутка распаўсюдзіўся па ўсёй Еўропе, нават у Амерыку трапіў. Нібыта, калі жанчына давала выпіць гэты напой хлопцу, ён выклікаў у ім палкае каханне.
—		Якія-небудзь травы?
—		Не. Напой рабілі з крынічнай вады, якую чэрпалі з рознымі, канечне ж, закляццямі, і з менструальнай крыві.
—		Халера! — вылаяўся Друцкі. — Гэтым, хіба, можна адправіць на той свет!
—		Не, — запярэчыў японец, — але справакаваць пэўныя расстройствы можна. Аднак варта ўвагі тое, што ў гэтай крыві ўтрымліваецца велізарная колькасць гармону пад назвай фалікулін. Дык вось, калі ў жанчыны гэты гармон выклікае моцнае сексуальнае жаданне, то на мужчыну дзейнічае цалкам адваротна. А менавіта — правакуе атрафіраванне дзетародных залоз і нават з’яўленне другасных жаночых прыкмет.
—		Канечне, — дадаў прафесар Бруніцкі, — гэта праяўляецца толькі пры ін’екцыях фалікуліну асобам мужчынскага полу. А вось ці дзейнічае фалікулін, ужыты з ежай, гэтак жа моцна, пакуль не выяўлена.
—		Так, — кіўнуў галавой доктар Кунокі, — але на фалікулін не ўздзейнічаюць ні шчолачы, ні кіслоты, таму мы можам дапусціць, што ні ў страўніку, ні ў кішэчніку ён не расшчапляецца. Тым больш, паколькі ён належыць да групы найвышэйшых алкаголяў, то хутка ўсмоктваецца ў кроў.
—		Ну добра, — рассмяяўся Друцкі, — значыць, прымяняючы гэты гармон, можна без аперацыі рабіць еўнухаў?
—		Так.
—		Фенаменальна!
—		Вопыты паказалі, што ў некаторых відаў жывёл, як, напрыклад, у пеўняў, ужо пасля тыднёвага прымянення фалікуліну пачынае атрафіравацца грэбень, адпаведныя органы, прападае здольнасць спяваць, затое з’яўляюцца такія курыныя інстынкты, як жаданне выседжваць яйкі.
—		А ў людзей? — спытаўся Друцкі.
Японец паглядзеў на прафесара і паціснуў плячыма.
—		На людзях нельга праводзіць вопыты. Закон забараняе.
—		Аднак жа.
—		Ну, так, некаторыя ўрачы дазваляюць сабе ў сваіх клініках і бальніцах пэўныя мала небяспечныя для здароўя пацыентаў эксперыменты, але яны заўсёды рызыкуюць апынуцца за кратамі.
Прафесар Бруніцкі абаперся галавой на руку і сказаў:
—		Людзі чакаюць ад медыцыны цудаў, але сваімі мудрымі законамі робяць немагчымым вывучэнне арганізма чалавека. Нядаўна доктара Фрэкшэма пасадзілі ў турму на дзесяць гадоў за тое, што ў сваёй клініцы ў Мельбурне ён асмеліўся праводзіць навуковыя вопыты на пацыенце, які быў туземцам, ды яшчэ і бандытам.
Доктар Кунокі іранічна засмяяўся і дадаў:
—		Гэта надзвычай важныя вопыты!
—		Толькі пагражалі жыццю пацыента. — загаварыў Друцкі.
—		Пацыента? Пацыента старанна вылечылі ад крыўд, якія нанёс яму доктар-злачынец, пасля чаго ён паўстаў перад судом за бандытызм і праз тры дні яго павесілі. Зрэшты, не толькі чалавека нельга чапаць. Час ад часу нейкія ідыятычныя суполкі падымаюць шум вакол абароны пацукоў, трусоў і марскіх свінак. Дурасць несусветная!
—		У абодвух народаў, да якіх я належу, — з нязменнай усмешкай гаварыў доктар Кунокі, — у японцаў і ў палякаў гераічная традыцыя часта заклікае ахвяраваць жыццём тысяч ваяроў дзеля дабра айчыны. Але калі гаворка пра дабро ўсяго чалавецтва, пра здароўе і жыццё многіх пакаленняў, для навукі нельга ахвяраваць усяго некалькі ці дзясятка паўтара асобін на вопыты. У іншых краінах, зрэшты, тое ж самае.
Друцкі паківаў галавой:
—		Надзвычай цяжкая праблема. Я б не рашыўся прыняць адзін або другі пункт погляду.
Каву пілі ў бібліятэцы, дзе было нашмат прыемней, чым у холе, таму што катоў сюды, відавочна, не пускалі. Размова і далей вялася вакол навуковых пытанняў.
Набліжалася ўжо шостая гадзіна, калі Друцкі ўстаў:
—		Вам, відаць, ужо сумна ад маёй дылетанцкай цікаўнасці. Даруйце, але гэта страшэнна цікава.
—		Нам будзе прыемна, калі вы захочаце да нас наведвацца часцей, — пачаў японец, падаючы госцю руку на развітанне. Аднак не скончыў. Недзе, у адным з далёкіх пакояў, прагучаў ціхі званок. Доктар хутка зірнуў на гадзіннік і сыкнуў.
Прафесар пабляднеў, сказаў штосьці па-лацінску і, узяўшы Багдана пад руку, прамовіў:
—		Ну што ж, доктар заняты, не будзем яму перашкаджаць. Я цябе крыху праводжу, калі дазволіш.
—		Канечне, Караль.
Яны развіталіся на бліжэйшай стаянцы таксі, і Друцкі паехаў на Наваліп’е.
Кватэра Залкінда выглядала сёння як магазін кветак. Велізарныя карзіны хрызантэм, вялікія букеты пурпурных руж, цудоўныя архідэі, сапраўдныя кусты белага бэзу і пасярод салона нерухомая Люба, гібкая, прыгожая, экзатычная, пахучая...
Друцкі ішоў толькі да яе і бачыў яе вочы з павалокай і пачуццёвыя вусны з чорнай мушкай над верхняй губой.
Яна ляніва працягнула да яго абедзве рукі і нічога не сказала.
—		Люба! Ты проста цуд! — выпаліў Друцкі. — Нельга быць такой прыгожай! Я бачу, што цябе павітала кветкамі ўся Варшава, але няма на свеце такіх прыгожых, якія прагнуў бы я табе падарыць!
Толькі цяпер Люба зрабіла ласку і ўсміхнулася:
—		Капітане.
Яе голас дрыжэў ад хвалявання.
—		Капітане. Як жа мне добра ад таго, што я вас бачу і што. вы мяне бачыце. Кветкі, гэта ад Барыса, ён заўсёды так псуе мне сустрэчу.
Толькі цяпер Друцкі заўважыў Залкінда, які сядзеў у крэсле і глядзеў на жонку, як на сонца.
Друцкі моцна паціснуў яго руку са словамі:
—		Джэк! Слухай! Ніколі не пакідай мяне сам-насам з тваёй жанчынай!
Барыс весела рассмяяўся:
—		Я не баюся, капітане, ты мяне сабой не застрашыш.
—		Чорт! Няўжо я такі стары конь?!
—		Стары. сябар, — падхапіў Залкінд.
—		Але ж яна расцвіла! Пані Люба! Гэта так павінна выглядаць маці сямейства? — жартаўліва выкрыкваў ён. — Не, сур’ёзна, Джэк надта мне давярае!
—		І мне надта, — рассмяялася Люба.
—		Ну, ну! Мае дарагія! — пратэставаў з абуранай мінай муж.
—		А дзе ж ваш наследнік трона?
—		Ужо спіць, — расчулілася Люба, — ён вельмі стаміўся, бедалага, але я павінна вам яго паказаць, хадземце, толькі на дыбачках.
Яна ўзяла Друцкага за руку і ўсе трое перайшлі ў дзіцячы пакой. У белым ложачку мірна спаў худы, чорны, як смала, хлопчык.
—		Прыгожы? — спыталася Люба.
—		Вельмі, — пацвердзіў Друцкі.
—		А падобны і на мяне, і на Любу, праўда? — прамовіў Залкінд.
Багдан хацеў прыгледзецца яшчэ лепей, і Люба запаліла яшчэ адну лямпу.
—		Так, лоб, валасы і носік матчыны, а вусны і авал твару бацькавы, — выказаў сваё меркаванне Друцкі. — Дзіўнае падабенства.
—		А па характары, — захапляўся Залкінд, — выкапаны я. Аж часам смех разбірае.
З-за таго, што лямпу трымалі вельмі блізка, доўгія вейкі ўздрыгнулі, і хлопчык раптам расплюшчыў вочы.
Гэта былі велізарныя блакітныя вочы з фенаменальна цёмна-залатымі зрэнкамі.
—		Спі, маленькі, спі, — пагладзіў яго бацька і патушыў лямпу, — ідзіце, дарагія мае, ён зараз засне, скарб мой найдаражэйшы.
Друцкі выцер лоб і ішоў за Любай, як непрытомны. У яго галаве віравалі думкі.
Калі яны апынуліся ў гасцінай, Друцкі ўважліва паглядзеў на Любу. Яе вусны асвятляла слабая ўсмешка.
—		Пані Люба. Што гэта значыць, што гэта можа значыць?!
Яна паклала абедзве далоні яму на грудзі і прашаптала:
—		У яго твае вочы, капітане, найпрыгажэйшыя вочы на свеце!
—		Мілы Божа!
—		Ты што шкадуеш яму іх, капітане?..
—		Але як? Якім цудам? Можа, якое-небудзь пракляцце вісела над а мной! Адкуль у вашага дзіцяці гэтыя вочы?!.
Люба злажыла рукі:
—		З мяне, з мяне, Джон.
—		Але гэта нейкія чары!
—		Чары, — кіўнула яна галавой. — Нашто ж ты, капітане, зачараваў мяне, тады на борце, калі я дрыжала, як ліст, калі твае рукі сціскалі аж да страшнага болю суставы маіх рук.
—		Шаленства!
—		Ты навёў чары, — гаварыла Люба ўсё хутчэй, — моцныя чары, капітане. Выпіла тады я твае вочы, твае найпрыгажэйшыя, найцудоўнейшыя вочы. Так, капітане, я прагнула тады цябе ўсяго.
—		Ціха! — цыкнуў Друцкі.
—		Барыс ведае.
—		Як гэта ведае? Ён заўважыў гэта падабенства?
—		Не. Але ён ведае, што я тады кахала цябе, капітане.
Друцкі закусіў губу.
—		Я тады не ведала, што ўжо нашу пад сэрцам сына Барыса і што дам яму твае вочы, капітане.
—		Але як? Як?! Якім чынам?!
—		Простыя людзі сказалі б, што «загледзелася я» ў гэтыя вочы.
—		І ты ў гэта верыш? Верыш! Вось дык шчасце! — закрычаў раптам Друцкі. — У мяне цяпер ёсць бясспрэчны доказ для Караля! Люба! Віват!
Люба здзівілася, не разумеючы нагоды для яго радасці. З суседняга пакоя пачуліся крокі Барыса.
—		Ціха, Люба, калі-небудзь я табе гэта растлумачу. Ну, што, — звярнуўся Друцкі да ўваходзячага Залкінда, — сын спіць?
—		Спіць мая радасць. Люба, можа б ты нам дала што перакусіць?
У Друцкага быў выдатны настрой.
Папіваючы гарбату, ён расказваў гаспадарам пра справы ў «Аргенціне», як стабільна павышаецца наведвальнасць і каса і як ён задаволены, што справа стала залатым дном.
—		І праўда, вы маглі б калі-небудзь прыйсці, упэўнены, што весела пабавіцеся, — угаворваў ён.
—		Не, капітане, пахітаў галавой Барыс, — я не люблю паказваць у клубах сваё калецтва. Але калі ты хочаш забраць Любу, то давай. Хай расслабіцца.
Друцкі абурыўся:
—		Гэта ўжо скандал! Чалавеча, ты здзекуешся з мяне! Як можна выдумаць такія вытанчаныя здзекі?! Гэта тое ж самае, што калі б вы далі п’яніцу бутэльку найлепшага каньяку і сказалі: «Я ведаю, што ты яго не вып’еш, дык можаш насіць яго ў кішэні!»
Смяяліся ўсе, а пазней Люба расказвала, які мела поспех у Рабцы, а затым у Крыніцы, урэшце Друцкі ўстаў:
—		Ну, мне пара на працу! Я паехаў!
Яго не затрымлівалі, бо ведалі, што капітан Вінклер гэтага не любіць.
—		Сёння я з вамі не паеду, — сказала на развітанне Люба, — але ў наступны раз капітану не ўдасца так лёгка ад мяне пазбавіцца.
—		Гэта цяжка! Але ўжо неяк выцерплю.
Ён выбег на вуліцу і зноў з поўнай выразнасцю ўсвядоміў, што нарэшце атрымаў магчымасць даказаць Бруніцкаму, што Пётр па праве носіць прозвішча Бруніцкі!
Друцкі затрымаўся і, зняўшы капялюш з галавы, падкінуў яго ўгору:
—		Ур-р-ра! — крыкнуў ён. — Ура!
Мінакі як найхутчэй сыходзілі з яго дарогі.
—		Ур-р-ра!..
На рагу стаяла таксі. Друцкі апошні раз падкінуў капялюш і, надзеўшы яго ліха набакір, спытаўся ў вадзіцеля:
—		Вольны?..
Вадзіцель недаверліва паглядзеў на яго і адвярнуў галаву:
—		Вольны, але матор зламаны, — загаварыў ён пасля хвіліны вагання.
—		Лічыш мяне вар’ятам, пан? Не бойся! Мне ўжо лепей! А вось масла для матора, — Друцкі выняў некалькі дробных банкнот і ўтыркнуў іх у руку таксісту.
—		Паехалі, шэф! У мяне сёння ўдалы дзень.
Сеў і ляснуў дзверцамі.
—		У «Аргенціну», Г артэнзія.
Машына рушыла.
Раздзел 6
У зале акруговага суда была процьма народу. Публіка шчыльна запоўніла лаўкі, за сталом прэсы бракавала месца, і некаторыя журналісты рабілі занатоўкі стоячы.
Ля стала суддзяў панаставілі шмат крэслаў, цяпер занятых шматлікімі суддзямі, якія не бралі ўдзелу ў пасяджэнні, членамі пракуратуры, вышэйшымі чыноўнікамі з Міністрэства юстыцыі і знакамітымі юрыстамі.
Сёння з месца пракурора першы раз павінна была выступаць жанчына — падпракурор Аліцыя Горн.
Гэта сенсацыя ўзмацнялася фактам, што справа Зыгмунта Арчыньскага пасля трох дзён разбору паўставала так жа загадкава, як і на самым пачатку следства. Судовы разбор не дапамог устанавіць ні віны падсуднага, ні яго невінаватасці, і прысудам магло быць як доўгатэрміновае, а можа, нават пажыццёвае зняволенне, так і апраўданне гэтага прыстойнага, з трагічным выразам твару маладога чалавека.
Кіраўнік пасяджэння старшыня Турчыньскі коратка прамовіў:
—		Слова мае пані пракурор.
Аліцыя Горн устала. У зале ўсталявалася поўная цішыня. Аліцыя акінула позіркам гэтую безліч галоў, сотні пар упераных у яе вачэй, зацікаўленых, хцівых, нахабных.
Аднак яна не хвалявалася.
Калі загаварыла, яе голас загучаў чыста і металічна:
—		Высокі суд! Адзін з абаронцаў небеспадстаўна сказаў, што ў гэтай справе не хапае хоць бы якіх доказаў віны падсуднага Арчыньскага. Важна, што ў нас няма матэрыяльных доказаў, няма таксама і непасрэдных сведкаў злачынства. Адзіны доказ — гэта псіхіка падсуднага, адзіны сведка страшнай справы — гэта ён сам. Гэты сведка адмаўляецца даваць нам паказанні, якія былі б дастаткова праўдзівымі. Таму мы вымушаны здабыць іх супраць яго волі.
Судовае следства дало нам магчымасць пазнаёміцца з гэтым чалавекам. Мы ведаем, што ў жыцці ён быў халодным і карыслівым, што галоўным рухавіком яго дзеянняў былі грошы. І раптам чатыры месяцы таму ён змяняецца да непазнавальнасці.
Чаму?.. Чаму, спаткаўшы на сваім шляху наіўную, бедную дзяўчыну, дзяўчыну, якая не вызначалася ні прыгажосцю, ні інтэлігентнасцю, ён робіць ёй прапанову і ўсё, каб прыспешыць шлюб? Дык не ад кахання, бо мы ведаем, што ён ні на хвіліну не расставаўся з каханкай. Не ад кахання, бо сам ён у дзень шлюбу кпіць з «сентыментальнага асла Баркевіча» ў размове з Пушкоўскім. Не ад кахання, бо ў маці забітай быў ад яе ліст, поўны роспачы, які невядомым чынам знік адразу пасля візіту Арчыньскага ў дом цешчы.
—		Канечне, ён мог не ведаць пра мільённую амерыканскую спадчыну, але толькі мог! А гэта яшчэ не азначае, што не ведаў! Навошта ж ён настойваў на складанні шлюбнага кантракта? Калі б размова ішла пра забеспячэнне жонкі на выпадак яго смерці, хапіла б звычайнага завяшчання. Аднак Арчыньскі, чалавек заможны, патрабуе дагавора, які гарантаваў бы яму спадкаемнасць маёмасці жонкі, якая не мела тады яшчэ нічога, акрамя іпатэкі і сціпленькай біжутэрыі. Падсудны Арчыньскі не адносіцца да ліку тых, хто не ведае, што і навошта робіць.
—		Высокі суд! Складана таксама сабе растлумачыць матывы, дзеля якіх гэты чалавек, што ненавідзіць паказваць пачуцці, чалавек, які не любіць падтрымліваць зносіны, раптам пасля шлюбу пачаў дэманстраваць свае пачуцці да жонкі, рабіць разам з ёй візіты да самых далёкіх знаёмых і засыпаць жонку, некаханую жонку, падарункамі ў той час, калі нават для палюбоўніцы ён раскашэльваўся толькі на адзін прэзент за год!
—		У актах справы ёсць ліст падсуднага да дырэктара фірмы, прадстаўніком якой ён быў. У гэтым лісце Арчыньскі ў апраўданне таго, што так доўга дамаўляецца пра дастаўку, піша:
«Я нічога не ўмею рабіць абы збыць з рук. Мой метад заключаецца ў дакладным вывучэнні тэрыторыі, знаёмстве з людзьмі, расстаўленні фігурак на шахматнай дошцы, у планаванні да дробязей і чаканні найлепшага моманту. Толькі тады я дзейнічаю. Дзякуючы гэтаму нават у дробных здзелках я заўсёды выйграю, а тут жа гаворка пра трыста тысяч. Вялікі куш, варты месяца сур’ёзнай работы».
—		Высокі суд, тут куш перавышаў паўтара мільёна злотых і варты быў чатырох месяцаў сур’ёзнай работы!..
Праз лавы з публікай пракаціўся гучны шум. Адвакаты пасхілялі адзін да аднаго галовы і шапталіся.
Падпракурор Аліцыя Горн зрабіла паўзу і пачала зноў.
—		А работа гэта была дакладная. Падсудны памяняў кватэру не дзеля сваёй работы, а па парадзе доктара. Ён усім расказваў, што доктар настойліва раіў яго жонцы пераехаць на ўскраіну, дзе яе слабыя лёгкія не будуць вымушаны ўдыхаць столькі пылу. Сапраўды. Доктар Бараноўскі пацвердзіў перад судом гэтую сваю параду, аднак рашуча настойваў, што патрэбы пераезду на ўскраіну не было, і што толькі на пытанне Арчыньскага сказаў: так, раіў бы, калі вам усё роўна.
—		І гэты падсудны Арчыньскі, які не выносіць язды на трамваі ды шкадуе сабе на таксі, прадае сваю кватэру на Сенатарскай і купляе другую, аж на Вежбне. Ён, які не церпіць хадзіць па лесвіцах, дзеля некаханай жонкі, дзеля слабага недамагання яе лёгкіх рашаецца на кватэру аж на пятым паверсе! У той час як уладальнік будынка прапануе яму такую самую на другім, Арчыньскі настойвае на пятым. Чыстае паветра, кажа.
Жыве ў няскончаным доме, выракае сябе на шмат, вельмі шмат нязручнасцей. Я пытаюся: што ж яго на гэта штурхае?
Аліцыя панізіла голас і, чаканячы словы, адказала на сваё пытанне:
—		Яго прыцягвае чорная прорва ліфта. Яго цягнуць адчыненыя, нічым не завешаныя пашчы фрамуг, што вядуць у пустую саракаметровую студню з бетанаваным дном! Калі хто-небудзь стане на край чорнага аконнага праёма на пятым паверсе, дастаткова яго лёгка пхнуць! І ніякага паратунку! Ён напоўніць чорную студню адчайным крыкам і зваліцца на дол, і на цвёрдым дне з бетону ляжа крывавым месівам!
Падсудны чуў гэты крык, падсудны бачыў гэтае месіва ўжо тады, калі кленчыў на прыступках алтара!
Падпракурор падняла руку і закрычала пранізлівым голасам:
—		Ён услухоўваўся ў яе голас, што прысягаў яму ў каханні, і гэты голас у яго вушах змяніўся на крык смерці, ён глядзеў на белізну шлюбнай сукенкі і бачыў кроў! Чалавеча! Ты ўжо тады быў забойцам!..
Залу апанавала смяротная цішыня.
Падсудны сарваўся з лаўкі, на твары, белым як папера, выступілі кроплі поту. Ён адкрыў рот, нібы хацеў штосьці сказаць, выцягнуў руку, . і ўпаў на зямлю.
Самлеў.
Адкульсьці з кута пачуўся нервовы смех. Нехта крыкнуў: «Божа!..» Некалькі чалавек наблізіліся да самлелага і пырснулі на твар вады.
—		Абвяшчаю пятнаццаціхвілінны перапынак, — загучаў дрыжачы голас старшыні.
Суд выйшаў. Зала апусцела. Абвінавачанага вынеслі ў пакой для падсудных, куды таксама зараз жа накіраваліся адвакаты.
Засталася толькі Аліцыя Горн. Яна нешта запісвала на кавалку паперы. Механічна ўстала, калі рэзка прагучаў званок.
Суддзі занялі свае месцы, увялі падсуднага. Ён усё яшчэ быў бледны, але з яго твару ўжо знікла маска болю. Вусны былі сціснуты ў іранічнай усмешцы.
—		Высокі суд! — зноў загучаў металічны голас падпракурора Аліцыі Горн. — Судовае следства выявіла, што абвінавачаны Арчыньскі ніколі не быў пакараны, але шматразова замяшаны ў справы сапраўды брудныя. Акрамя таго, шэраг малых і нізкіх подласцей, з якіх ён заўсёды ўмеў выкруціцца, выяўляюць яго спрыт, халодны разлік, найвышэйшы прафесіяналізм у гэтай сферы.
Далей падпракурор гаварыла пра паказанні сведкаў, пратакол вобыску, пра асаблівасці рэагавання падсуднага ў розных выпадках і ў гэтым у прыватнасці.
Голас яе напаўняў залу металічным дрыжаннем. Усе вочы засяродзіліся на яе неверагодна прыгожых вуснах, з якіх падалі словы, бязлітасныя, цяжкія, знішчальныя.
Тыя, хто прыйшоў на пасяджэнне суда з мэтай прыгледзецца да гэтай жанчыны, па чутках, незвычайна прыгожай, бачылі зараз перад сабой нейкую грозную і далёкую багіню.
Чухноўскі, які зашыўся ў кут, у прамым сэнсе дрыжаў усім целам. Яго грудзі напоўніў нейкі жах, нейкае трапятанне, нібыта жаданне ўцячы ад новай праявы той, якую ён так кахаў. Ён курчыўся кожны раз, калі Аліцыя паварочвалася да залы і калі па лавах з публікай праходзіўся позірк яе палымяных чорных вачэй.
Захапленне і страх самкнуліся ў мозгу Чухноўскага ў неразрыўны вузел.
Тым часам, Аліцыя скончыла сваю прамову кароткай юрыдычнай высновай, яна жадала прымянення параграфа 455 крымінальнага кодэкса, а з улікам незвычайна абцяжарваючых абставін прыняць пад увагу артыкул 15 пераходных правілаў.
Чухноўскі выдыхнуў, калі яна села.
Пачаліся прамовы абаронцаў.
Адзін з суседзяў Чухноўскага звярнуўся да яго шэптам:
—		Прабачце, калі ласка, можа, ведаеце, якое пакаранне прадугледжваюць гэтыя параграфы?
—		Не ведаю, — адказаў доктар.
Да іх нахіліўся нейкі чалавек сярэдняга ўзросту:
—		Параграф 455 за забойства жонкі прадугледжвае ад дзесяці да пятнаццаці гадоў строгага рэжыму, — растлумачыў ён, — а пятнаццатка з пераходных правілаў — гэта павышэнне кары да пажыццёвага зняволення альбо нават адпраўкі на той свет!
Нейкая пані расказвала суседцы, што ведае ад паліцэйскага, нібыта падсудны, калі яго прывялі ў прытомнасць, зусім не хацеў ні з кім гаварыць, нават сваім адвакатам не сказаў ні слова.
Чухноўскі праціснуўся і выйшаў у калідор выкурыць папяросу. Калі ён вярнуўся ў залу, гаварыў ужо другі адвакат. Пазней коратка пярэчыла Аліцыя.
У сваю чаргу падсуднаму належала права апошняга слова.
Ён устаў, халодны, спакойны, стрыманы, падняў галаву і сказаў ціха, але выразна:
—		Я прызнаюся ва ўчыненні забойства маёй жонкі Феліцыі. Прашу смяротнай кары.
Запанавала глухое маўчанне. Неспадзяванае прызнанне вінаватага зрабіла ашаламляльнае ўражанне, якое адбілася на ўсіх тварах.
Толькі пракурор Аліцыя Горн сядзела нерухома. Для яе не было нечаканасці: адзіны сведка злачынства павінен быў выказацца, і ён выказаўся.
Суд адправіўся на нараду. Падсуднага вывелі. Залу напоўніў шум размоў.
Адзін з абаронцаў наблізіўся да Аліцыі:
—		Вы, пані, небяспечны праціўнік. Ваша прамова была пераканальная. Не хацеў бы я трапіць у вашы рукі.
Яна ўсміхнулася яму амаль гулліва:
—		Няўжо мае рукі такія пачварныя?
Адвакат паглядзеў на яе доўгую арыстакратычную руку з тонкімі, крыху заружавелымі пальцамі і паківаў галавой:
—		Вы ведаеце, што яны прыгожыя. Надта прыгожыя для пракурора.
—		Аднак адвакат іх баіцца?..
Ён зазірнуў Аліцыі ў вочы і ўздыхнуў:
—		Баюся. Яны робяць на мяне такое ўражанне, як погляд удава на.
Адвакат шукаў параўнання.
—		На газель? — падказала Аліцыя.
Ён махнуў рукой:
—		Дзе ж там, проста на старога мула.
Да Аліцыі схіліўся судовы служка і далажыў, што пан пракурор Мартыновіч просіць яе да сябе.
На калідоры ў натоўпе яна ўбачыла доктара Чухноўскага. Ён быў скурчаны і бледны. Аліцыя незаўважна паціснула плячыма і зрабіла выгляд, што не бачыць яго.
Чухноўскі заўважыў яе, калі яна ўжо знікала за дзвярыма. Ён паглядзеў на гадзіннік і мармытнуў:
—		З Лэньчыцкім так заўсёды. Умовіцца і не прыходзіць.
Ён, аднак, памыляўся, бо адвакат Лэньчыцкі з тоўстай папкай прапіхваў якраз сваё такое ж тоўстае тулава сярод публікі, шукаючы доктара.
Аказалася, што ён абараняў якраз у апеляцыйным і справа працягнулася даўжэй, чым ён думаў.
—		Але я не шкадую, бо я выйграў выгадны працэс. Капне мне з яго колькі тысячак. Ну, чаго ты такі прыбіты, Уладэк? Што, твая нарачоная аблажалася?
Чухноўскі нічога не адказаў.
—		Ну, не хвалюйся, стары, — суцяшаў яго Лэньчыцкі, — наколькі я ведаю з газет і ад калег, справа гэтага Арчыньскага была ясная: ніякіх доказаў, жалезнае апраўданне. Але гэта нічога. Мы ў любым выпадку сёння павінны абмыць дэбют пані Аліцыі, ну і маю перамогу. Калі прысуд?
—		Не ведаю. Павінен быць хутка.
І сапраўды, прайшло крыху часу і званок паведаміў усім, што суд ідзе.
Зала зноў запоўнілася да краёў.
У поўнай цішыні старшыня зачытаў прысуд: пажыццёвае зняволенне ў калоніі строгага рэжыму.
Падсудны нават не здрыгануўся.
Публіка, выходзячы, напоўніла калідор шумам гучных дыскусій.
Сябры чакалі Аліцыю — так як умовіліся — унізе ў холе.
Лэньчыцкі выпытваў падрабязнасці працэсу, доктар неахвотна адказваў. Здзіўленню адваката не было мяжы.
—		Калі б я ведаў, ліха, — зацята лаяўся ён, — то пастараўся б адкласці сваю справу. Не можа такога быць! Каб такі цынічны тып самлеў! Во, сабака! Чорт, у яе прамове павінна было быць шмат экспрэсіі, хм, унушэння.
—		І жорсткасці, — ціха дадаў Чухноўскі.
—		Ах ты, сентыментальны старэнькі, — рассмяяўся адвакат, — гэта ж быў злачынца!
—		Так, канечне.
—		І атрымалася дужа справядліва! З таго, што ты кажаш, я мяркую, што калі б не прамова пані Аліцыі, падлюгу выпусцілі б на свабоду.
—		Я нічога не кажу, — абараняўся Чухноўскі, — я сам добра не ведаю. Але мяне ва ўсім гэтым штосьці проста пужае.
—		Кінь дурное!..
—		Я разумею. але.
—		Дарагі мой Уладэк, які ж з цябе доктар? А калі пацыенту трэба адрэзаць ногі, то што? Альбо, дапусцім.
Ён не скончыў.
Па сходах хутка і грацыёзна спускалася Аліцыя.
—		Я галодная, — весела сказала яна, вітаючыся з імі, забіраю вас да сябе на абед, а дакладней, на вячэру. Ну, хадзем.
Яны выйшлі на вуліцу.
—		Віншую вас, — казаў адвакат, поспех незвычайны для дэбюту. Ды што я кажу, проста незвычайны! Трыумф, перамога па ўсіх франтах! Сардэчна віншую.
—		Страшна, аднак, тое, — са смуткам уздыхнуў доктар Чухноўскі, — што чалавек да канца жыцця будзе гніць у турме.
—		Ты звар’яцеў?! — з раздражненнем паглядзеў на яго адвакат Лэньчыцкі.
—		Уладэк, адвакат, — пагардлівым тонам сказала Аліцыя, — ён павінен стаць францысканцам.
—		Па-першае, — раздражняўся Лэньчыцкі, — не будзе ён да смерці гніць у турме, бо пастаянна бываюць розныя амністыі, бываюць скарачэнні тэрміну за добрыя паводзіны і гэтак далей. Дык пасядзіць якіх дзесяць гадоў і ўсё. А падругое, мой дарагі, чорт яго бяры! Гэта ж апошні прахадзімец, падлюга, агідны злачынец!.. Калі б яго на кол пасадзілі, і гэтага б не было дастаткова. Зрэшты, ён сам прасіў смяротнага пакарання.
—		Але ж прызнаўся, — пярэчыў Чухноўскі.
—		Так, прызнаўся, але толькі дзякуючы пані Аліцыі. Калі б яна яго не выкрыла, яго б увогуле адпусцілі.
—		Я не спрачаюся. Але гэта якраз мяне забівае, што дзякуючы Аліцыі.
Аліцыя не стрымала смех. Лэньчыцкі ж затрымаўся ў цэнтры тратуара і без-
дапаможна развёў рукамі.
—		Панове, — сказала Аліцыя са зласлівым бляскам у вачах, — каб адсвяткаваць маю першую перамогу, я збіраюся весела правесці сённяшні вечар.
—		Брава! — горача падтрымаў Лэньчыцкі. — Брава, пані Аліцыя! Тым больш нагод павесяліцца, бо і я якраз сёння выйграў цудоўны працэс.
Чухноўскі не прамовіў ні слова.
Паехалі на таксі. Па дарозе Аліцыя расказвала адвакату пра ход працэсу, пра віншаванні ад калег і пахвалу пракурора Мартыновіча.
Юлькі яшчэ не было дома. Яна рабіла ўрокі з дзвюма аднакласніцамі. Пайшла адразу пасля абеду і збіралася вярнуцца да дзевяці. Пра гэта ўсе даведаліся з запіскі, пакінутай на стале. Бо Юзэфова якраз скончыла пасляабедзенную малітву і за ўсе скарбы свету не сказала б ні слова.
Яе вялыя і зморшчаныя вусны шавяліліся, як дробныя хвалі, прамаўляючы словы малітвы, але калі яна падавала абед, па яе зласлівых позірках няцяжка было адгадаць незадаволенасць з прычыны такога значнага спазнення пані. Як жа так: печань высахла, а яблыкі ў цесце астылі.
Затое гэта не сапсавала апетыту ні Аліцыі, ні Лэньчыцкаму. Толькі доктар быў хмуры, што яшчэ больш весяліла яго нарачоную.
Перад тым як выпілі кавы, прабіла восем.
Ісці вячэраць было абсалютна немэтазгодна.
—		Ведаеце што? — прапанаваў Лэньчыцкі. — Калі пані Аліцыя пераапранецца, мы ж абодва, на шчасце, у чорных пінжаках, пойдзем у кіно на Марлен Дзітрых, а потым на гулі ў «Аргенціну»! Што скажаце?
—		Добрая ідэя. Фільм, здаецца, выдатны, а пра гэтую «Аргенціну» я чула, што там цудоўна праводзяць час.
—		А я чуў, — адазваўся Чухноўскі, — што там якраз пякельная нудота.
—		Была! Была, сябра, — з мінай знаўцы парыраваў адвакат, — цяпер гэты клуб купіў адзін амерыканец, і ён паказаў, як трэба ўпраўляцца з такімі справамі. Першы клас! Амерыканцы маюць дзелавую хватку.
—		Ну дык паехалі, — вырашыла Аліцыя, толькі пачакаем малую. Я павінна пацалаваць яе на ноч.
Доктар нецярпліва круціўся на крэсле і нарэшце выдавіў з сябе:
—		А мне здаецца, што каму-каму, а табе, Аля, не варта паказвацца ў такіх месцах.
—		Гэта чаму? — непрыязна паглядзела на яго Аліцыя.
—		Ну, у такім начным клубе, — непрыемна засмяяўся ён, — ды пракурор?
—		Уладэк, не дуры галаву. Я такі ж самы чалавек, як і любы іншы. Дарагі мой, не думай, што дзеля сваёй пасады я збіраюся стаць архангелам.
—		Так, — стаяў на сваім доктар, — але якраз сёння. пасля гэтай страшнай справы і пасля гэтага прысуду.
—		Ой, Божа, які ён нудны!
Адвакат ляпнуў яго па калене:
—		Не будзь жа бабай, чорт цябе бяры. І міністры ходзяць у корчмы...
—		Ну добра, добра, — абараняўся Чухноўскі, — калі Алю не бянтэжыць кантраст начнога клуба з прысудам пажыццёвага зняволення, то што ж. Аднак не забывайце, што амаль ва ўсіх часопісах змешчаны яе фатаграфіі, і з’яўленне пракуроркі Горн зверне на сябе ўвагу ўсёй публікі!..
Аліцыя кіўнула галавой.
—		Тут ты маеш рацыю.
—		І гэтага можна пазбегнуць, — закрычаў Лэньчыцкі. — У «Аргенціне» ёсць ложы, якія размешчаны дастаткова высока над узроўнем залы і закрытыя. Мы можам проста прайсці з гардэроба на верхні калідор.
Ён паглядзеў на гадзіннік.
—		Яшчэ вельмі рана, але праз гадзінку я пазваню і папрашу забраніраваць ложу. Я асабіста ведаю гэтага Вінклера, ён для мяне ўсё зробіць.
—		Гэта той амерыканец? — спыталася Аліцыя.
—		Так. Паляк, але народжаны і выхаваны ў Амерыцы.
Вярнулася Юлька і са смехам увайшла акурат у сталовую ў ботах, у футры і аксамітным берэціку, у якім яна вельмі міла выглядала. Яе вочы іскрыліся, а зарумянены тварык ззяў.
—		Аля! Аля! — закрычала яна, — ты паняцця не маеш, што я перажыла! Добры дзень пану, добры дзень доктару. Уяві сабе, што. але паны не будуць смяяцца?
—		Не будзем, не пасмеем, — з павагай запэўніў адвакат.
—		Дык вось, толькі я развіталася на рагу Снядэцкіх з Куркай.
—		З кім?
—		Курка — гэта мая аднакласніца. Ледзь я з ёй развіталася, і тут набліжаецца да мяне такі малады і вельмі, ну вельмі элегантны хлопец, такім, ведаеш, бронзавага колеру футры, здымае капялюш і на поўным сур’ёзе пытаецца: «Пані раптам не ведае, колькі часу?» — Я, канечне ж, коратка адказваю: «Не ведаю». — Думаю, я правільна зрабіла? Ці не?.. А ён тады, уяві сабе, выцягвае такі тоненькі-танюткі залаты гадзіннік і гаворыць: «Дык я вам скажу, зараз без дзесяці восем.» Вось падлюка, а?
—		Ну, і што ж далей?
—		Ён мяне рассмяшыў сваім спрытам. А зубы, між іншым, у яго бялюткія, так! Я бачыла, бо ён усміхаўся, шэльма, радаваўся, што мяне ашукаў. І кажа: «Бачыце, я больш выхаваны за вас, больш, — гаворыць, — бо гатовы быць настолькі выхаваным, каб не чапляцца і адысці, але, — кажа, — я ведаю, што вам бы ад гэтага было непрыемна, таму я таксама ахвярую сабой і крыху праводжу вас». — Нахабнік! Праўда?..
—		І што, ты стаяла і слухала? — незадаволена спытала Аліцыя.
—		Аля, як ты можаш нават падумаць так? Зусім не слухала.
Абодва мужчыны рассмяяліся.
—		Ты не слухала, але памятаеш кожнае слова.
—		Ну дык я ж не магла заткнуць сабе вушы.
—		І што ж ты яму адказала?
—		Зразумела, я сказала, што пайду сама і што вельмі непрыгожа загаворваць з жанчынамі на вуліцы. А ён кажа, што канечне, што заўсёды думаў таксама, што тых, хто загаворвае з жанчынамі, ён сам пабіў бы палкай (у самога ж яго не было палкі), але што я ж не жанчына, а анёл (заўваж?!), а ён не той, хто чапляецца, а вельмі самотны і няшчасны сірата, а над сіротамі і ўдовамі трэба апекавацца, што калі я яго праганю ў далёкую халодную далеч, то ён з роспачы пойдзе і нап’ецца, а калі нап’ецца, то ў яго потым баліць галава, а я не падаюся такой, хто жадаў бы зла блізкаму, і так балбатаў, што вы сабе не ўяўляеце.
—		Ну, і ты, канечне ж, нічога яму не адказвала?
—		Э-э-э-э. Вельмі мала.
Доктар Чухноўскі нахмурыўся і сказаў:
—		Вельмі дрэнна, пані Юлька. Трэба было звярнуцца да паліцэйскага і папрасіць, каб ён пазбавіў вас ад надаяды.
—		А калі ён увогуле не быў такім навязлівым, — з абурэннем запярэчыла Юлька. — Такі прыстойны брунет з маленькімі вусікамі. Інжынер, працуе на шакаладнай фабрыцы! Я ніколі б не падумала, што для вырабу шакаладу патрэбныя інжынеры. Праўда?
—		Ну канечне, ён проста маніў.
—		І я яму так сказала, а ён тады пачаў мне даказваць, што яны патрэбныя для кантролю машын, і для арганізацыі працы, і чагосьці там яшчэ, і расказваў, як робяць шакалад, пытаўся, ці люблю я шакалад, бо калі люблю, то ён мне можа прыслаць вельмі шмат, бо для яго гэта амаль нічога не каштуе, і праводзіў мяне пад самы дом, і хацеў яшчэ пазнаёміцца, але я сказала, што не, што я сюды іду да бабулі, таму што бабуля хворая на тыф і каб ён пачакаў некалькі хвілін, я выйду і мы пойдзем на прагулку.
—		Юлечка! — жахнулася Аліцыя.
—		Пачакай жа! Дык вось, падымаюся я па лесвіцы (а ён сказаў, добра, што будзе чакаць, але пасля гэтага тыфу ў яго адразу міна змянілася), я падымаюся па лесвіцы і гляджу крадком у акно, а мой хлопец — лататы!.. Аж пыл закурэў!..
Яна пляснула ў далоні і ад душы засмяялася.
—		Добра я яго правучыла, а?
—		Так, Юлька, — прамовіла Аліцыя, — але на будучыню, настойліва прашу цябе, не дазваляй да сябе чапляцца. Катэгарычна. Зрэшты, падрабязней пра гэта мы пагаворым заўтра. Як жа сёння прайшлі твае заняткі?
—		Добра, дзякуй. Мяне выклікалі на латыні і матэматыцы. Ах, Аля, ты ж мне нічога не кажаш, ці скончыўся гэты працэс?
—		Так, скончыўся.
—		І што?..
—		Прыгавораны да бестэрміновага зняволення.
—		Панна Юлька, — жаласліва сказаў доктар, — дзе гэта хто бачыў паўгадзіны парыцца ў футры і ботах.
—		Я забылася, — дзяўчына рассмяялася і выбегла ў вітальню.
Чухноўскі і Лэньчыцкі дапамагалі Юльцы падчас вячэры, пакуль Аліцыя пераапраналася.
Адвакат па тэлефоне дамовіўся наконт ложы ў «Аргенціне», і а палове на дзясятую яны паехалі ў кіно на Марлен Дзітрых.
Калі ад’язджалі, Юлька плёскалася ў ванне, таму з ёй усе развіталіся праз дзверы.
—		Сур’ёзна, Аля, — сказаў доктар, калі яны селі ў таксі, — ты павінна быць больш строгай з Юлькай. З яе ўзбуджальнасцю і тэмпераментам, не дай божа, можа лёгка здарыцца няшчасце.
—		Сапраўды, твая праўда. Хоць я і магу па заслугах ацаніць яе моцна развітое пачуццё самазахавання і асцярожнасць, аднак прыгоды накшталт сённяшняй могуць паўтарыцца.
Фільм сапраўды быў цікавы і меў шэраг момантаў высокай мастацкай вартасці.
Менш, чым астатнім, ён спадабаўся Чухноўскаму:
—		Мяне не цікавяць ненармальныя, — гаварыў ён, — у мастацтве я хачу бачыць жывых і нармальных людзей.
—		Ты хацеў сказаць пасрэдных? — спытаўся адвакат.
—		Хоць бы і так, абы такіх, якіх сустракаем у жыцці.
Аліцыя паціснула плячыма:
—		Сябра мой, а ці часта мы ў жыцці сустракаем нармальных людзей? Амаль у кожнага ёсць большае або меншае псіхічнае расстройства. Але давай не будзем пра гэта. Уладэк злуецца, — звярнулася яна да Лэньчыцкага, — што мы ідзём у «Аргенціну», вось яму ўсё і не падабаецца.
Гартэнзія была так блізка, што яны пайшлі пешшу. У процівагу вялікім неонавым рэкламам, што апявалі выгоды «Аргенціны» на ўсіх вялікіх артэрыях горада, існаванне самога клуба на Гартэнзіі выдавала толькі малая алебастравая шыльда з выціснутымі на ёй літарамі: «Аргенціна». Удзень гэтага надпісу зусім не было відаць, толькі ў дзесяць вечара загараліся схаваныя за алебастрам каляровыя лямпачкі, і тады выступаў надпіс.
Па шырокіх мармуровых прыступках, засланых пухнатым белым дываном, уваходзілі ў хол, а адтуль па бакавой лесвіцы ў ложы.
Прыслуга вітала адваката Лэньчыцкага як старога знаёмага. Ложу, канечне, забраніравалі, і гэта сапраўднае шчасце, бо ўжо зараз не было ніводнай вольнай.
Негрыцянскі аркестр у белых смокінгах граў бастон.
Ложа была так закрыта, што з залы, размешчанай амаль на тры метры ніжэй, немагчыма было ў яе зазірнуць. Затое Аліцыя бачыла ўсё. Абстаноўка залы нагадвала круглы двор іспанскага палаца, ложа — балкон за рашоткай, зарослы плюшчом. Служкі ў строях аргенцінскіх каўбояў завіхалася, звонячы шпорамі, паміж нізкімі масіўнымі столікамі.
Публікі было яшчэ няшмат, але яе большала.
—		Ну, як пані падабаецца гэтая карчма? — паціраў рукі Лэньчыцкі.
—		Падабаецца, тут вельмі міла.
Падалі мноства халодных закусак, каньяк, вермут і чырвонае віно.
—		Г арачага тут не падаюць, — растлумачыў адвакат, — у асноўным з-за паху страў, але, нягледзячы на гэта, у «Аргенціне» бывае горача.
Ён выглянуў у залу і дадаў:
—		О, паглядзіце, пані: у гэтай ложы над фантанам цяпер нікога няма, але каля першай з’явіцца Павінецкі. Яшчэ не было выпадку, каб ён не справакаваў скандал..
—		Віншую, — паціснуў плячыма Чухноўскі.
—		Менавіта гэта мяне вельмі радуе, — на злосць яму падкрэсліла Аліцыя.
—		А там, — працягваў адвакат, — каля бара, вы бачыце гэтага, з гваздзіком на лацкане?..
—		Бачу.
—		Гэта маёр кавалерыі, барон Шэген, венгр, але служыць у нас. Ён як трохі дзябне, то спявае венгерскія песні, і голас у яго каласальны.
—		Як гэта, — раздражняўся Чухноўскі, — і яму тут дазваляюць такія выбрыкі?
—		А чаму не? Ты б хацеў могілкі зрабіць з начнога клуба ці морг? Гэта ж выдатна, што людзі тут адпачываюць.
—		А гэта хто? — спыталася Аліцыя.
—		Каторы?
—		Гэты бландзін, што размаўляе з венграм.
—		А-а-а-а!.. — задаволіўся адвакат. — Гэта якраз і ёсць уладальнік «Аргенціны» і яе галоўны магніт — дырэктар Вінклер.
—		Гэты амерыканец?
—		Так. Ён вам падабаецца?
—		Так, нічога сабе. А чаму вы пытаецеся?
Адвакат Лэньчыцкі шчыра рассмяяўся.
—		Таму, пані Аліцыя, што ўсе жанчыны па ім млеюць! О, паглядзіце на столікі. Бачыце? Усе галоўкі павернуты ў бок гэтага шчасліўца.
Аліцыя паціснула плячыма:
—		Крыўдна мне, адвакат, што вам магло хаця б на хвіліну падацца, быццам я належу да тыпу жанчын, якія «млеюць» па кім-небудзь. Давайце вячэраць.
—		Добра, давайце, — капітуляваў Лэньчыцкі. — Зрэшты, Вінклер, абходзячы ложы, завітае і да нас. Можа, каньячку?
—		Дзякуй, — панура адсунуў свой кілішак Чухноўскі.
Аліцыя холадна паглядзела на яго.
—		Уладэк, калі ты збіраешся ў святыя і будзеш псаваць нам настрой, то лепей ідзі спаць. Я не прывыкла зносіць чые бы тое ні было выбрыкі.
Яна залпам выпіла кілішак і звярнулася да адваката:
—		Дык вы кажаце, што гэты ўладальнік наведвае ложы?
—		Так, дарагая, у яго такое правіла, што ўсіх сваіх гасцей ён павінен ведаць асабіста. Вось убачыце, які гэта мілы чалавек.
«Мілы чалавек» не прымусіў сябе доўга чакаць. Праз некалькі хвілін парцьера адсунулася і яны пачулі за сабой нізкі глыбокі голас:
—		Добры вечар, панове. Я не перашкоджу, калі падзякую дарагому пану адвакату за падтрымку «Аргенціны»?
—		Але ж, мілы дырэктар, калі ласка, прашу, — клікаў, устаючы, Лэньчыцкі. — Пані дазволіць?.. Пан Вінклер, пані Горн. — Чухноўскі, — буркнуў пад нос доктар, падаючы прыбыўшаму руку.
Гэты ж, не чакаючы запрашэння, сеў за стол:
—		Вы не сумуеце? Цяпер яшчэ пуста, але праз паўгадзіны пачнуцца так званыя мастацкія нумары. Як вам у мяне падабаецца? — звярнуўся дырэктар да Аліцыі.
—		Вельмі. прыемны клуб, — яна ўважліва прыгледзелася да дырэктара і падумала, што недзе ўжо напэўна яго бачыла. Так, так, зараз. гэта было ў нейкай кавярні.
—		Мне здаецца, што я некалі ўжо бачыла вас, — прамовіла Аліцыя нібыта ў апраўданне свайго маўчання.
—		Абсалютна дакладна, — рассмяяўся Друцкі, — я пазнаў вас ужо пятнаццаць хвілін таму, знізу.
—		У цукерні на Новым Свеце? — спыталася яна. — Некалькі месяцаў таму?
—		Так. Я тады быў такі нязграбны, што разбіў попельнічку са свайго століка.
—		Так, так! — усміхнулася Аліцыя. — Я памятаю. У мяне тады было такое ўражанне, што ваш твар мне знаёмы.
—		Стойце! — усклікнуў Лэньчыцкі. — І я памятаю. Мы тады былі такой самай кампаніяй.
—		Ага? — здзівіўся Друцкі. — Дык гэта пан адвакат пстрыкаў тады драўлянай папяросніцай?.. О, гэта corpus delicti?
Смяяліся ўсе, акрамя доктара, які рабіў выгляд, што заняты праціраннем лінз.
Перакінуліся яшчэ некалькімі фразамі, і Друцкі ўстаў:
—		Вы дазволіце мне яшчэ раз да вас наведацца?
Аліцыя ветліва кіўнула галавой, а Лэньчыцкі шумна радзіў яму, каб толькі ён не забыўся.
Яны бачылі дырэктара і далей, як ён уваходзіў у ложы насупраць, як хадзіў па зале і весела вітаўся з усімі.
А між тым, пачаліся забавы.
Пад каляровымі пражэктарамі танцавалі трое зграбных мускулістых хлопцаў, пазней на танцавальным рынгу з’явілася сеньярыта Фіямета і неверагодным чынам выгінала амаль голае цела ў акрабатычным танцы. Пасля гучных апладысментаў публіка зноў запоўніла рынг шчыльнай масай, якая дрыгалася ў такт румбы.
Чухноўскі пад уплывам выпітага алкаголю зрабіўся сентыментальным і са слязамі на вачах умольваў Аліцыю, каб яна яму прабачыла. Пры гэтым ён так настойліва запэўніваў, што ўжо будзе вясёлы, што аж зусім расплакаўся.
Аліцыя шчыра смяялася, гледзячы на яго міну і на жывую супрацьлегласць у асобе Лэньчыцкага, які прытупваў і зухавата ўскідваў чупрыну.
Сотні рознакаляровых шарыкаў напоўнілі залу. Знізу гаманілі, з лож кідалі кветкі ў танцораў.
І зноў былі два выступленні: тры танцоркі, пераапранутыя ў флейшэравых2 мышэй, Мікі і вельмі смешны мядзведзь (акцёр, канечне), які граў на саксафоне і выконваў матроскі танец.
Калі нарэшце пачаліся танцы, у ложы Аліцыі з’явілася па-экзатычнаму апранутая кветачніца і паклала перад ёй букет белых руж.
Чухноўскі спужаўся, а адвакат выняў банкноту ў сто злотых.
—		Дзякуй, — здрыганулася кветачніца, — але гэта ад адміністрацыі.
—		Як жа так, — здзівіўся доктар пасля таго, як яна выйшла, — прэзенты?
Аліцыя адсунула кветкі, але адвакат падаў ёй іх зноў:
—		Ну вазьміце, пані, тут такая традыцыя, што дамам рассылаюць кветкі.
Аліцыя ўзяла ружы і сказала:
—		Цудоўныя. А пахнуць! Гэты ваш знаёмы, пан адвакат, абанкруціцца, калі ён усім дамам рассылае такія раскошныя кветкі.
—		Не хвалюйцеся, — пачула яна за сабой нізкі голас, — бо від і прыгажосць кветак заўсёды залежаць, мілая пані, ад хараства маіх кліентак.
Яна прыгледзелася да яго. Выраз твару ў яго быў сур’ёзны і дзелавы, такі, нібыта ён у гэты момант уладжваў гандлёвую справу. Аліцыя не заўважыла нічога бесцырымоннага ў паводзінах гэтага амерыканца і таму сказала:
—		Дзякуй вам. Шыкоўныя ружы. І шмат вы рассылаеце такіх букетаў штовечар?
—		Такіх? — Друцкі зрабіў выгляд, быццам задумаўся. — Хм. Калі памяць мяне не падводзіць. з той пары, як я завёў гэтую традыцыю, такі — першы.
Аліцыя нічога не адказала, затое Лэньчыцкі, які любіў канкрэтыку, выказаўся:
—		Я гэтаму зусім не здзіўляюся. Чорт! Няхай вам, пан дырэктар, не падасца, што вы зрабілі камплімент хоць на ёту лепшы, чым зрабіла б гэта першае ж люстэрка.
Раптам страшны шум у ложы над фантанам і выбух агульнага смеху ў зале прыцягнулі іх увагу.
Від быў незвычайны: элегантны малады чалавек у смокінгу, якога трымалі за ногі некалькі асоб, звешваўся праз борт ложы галавой уніз і намагаўся дастаць да струменя фантана дамскім туфлікам, які быў у яго руцэ, і набраць у туфлік вады.
Толькі Аліцыя заўважыла, што дырэктар выбег.
Тым часам, пасля некалькіх няўдалых спроб у маладога чалавека атрымалася зачэрпнуць вады, і гучныя «брава» заглушылі аркестр.
—		Ідыёт! — скрывіўся Чухноўскі.
—		Шампанскага! — закрычаў Лэньчыцкі.
—		Шампанскага! — паўтарыла Аліцыя.
—		Што пажадаеце? — схіліўся афіцыянт, падаючы карту.
—		Дарагая пані Аліцыя, вы не супраць, — схіліўся да яе з выглядам знаўцы адвакат, — калі мы вып’ем «Некса», сухога?
—		Выдатна!
—		Замарозіць бутэльку «Некса», сухога, — кіўнуў Лэньчыцкі афіцыянту, а калі той, пакланіўшыся, выходзіў, то адвакат затрымаў яго: — Чакай, пан! Замарозьце дзве! Гуляць дык гуляць!
У плоскіх бакалах запенілася духмяная вадкасць. У зале раптам запанавала цішыня, і ўсе пачулі голас дырэктара Вінклера:
—		Спадарства, увага! Сёння мы гуляем у катоў!
—		Што? Што?.. — пачулася пытанне.
—		Гуляем у катоў! Гэта не маё вынаходства, але ж такое добрае, што нібыта маё ўласнае.
—		Брава! Брава! — пасыпаліся воплескі. — А як гэта ў катоў?
—		Увага! У яхт-клубе на Філіпінах ёсць звычай: аркестр іграе пэўнае танга, а ўсе прысутныя мяўкаюць!
—		Брава! Брава! Мяўкаюць!
—		Спадарства! Толькі мяўкаюць у рытме! Хто акажацца найбольш музыкальным, арыгінальным і дасведчаным у сапраўднай кашэчай музыцы, той атрымае ордэн Залатога Ката першай ступені! Увага! Пачынаем!
Аркестр ударыў моцным акордам, і паплыла ціхая, страсная мелодыя.
—		Мяу-у-у! — пачаў танюткі жаночы галасок.
—		Мяў, — адказаў яму ў канцы фразы хрыплы мужчынскі голас.
Публіка ўзарвалася ад смеху, але аматары мяўкання завалодалі сітуацыяй. Хто яшчэ мог, галасіў, фыркаў, мурчаў, аркестру заставалася толькі злёгку акампаніраваць, а сярод мяўкалаў паступова праходзіў адбор і гульня ішла чым далей, тым ладней.
Чухноўскі зняў акуляры і шырока адкрытымі блізарукімі вачыма здзіўлена назіраў за залай. Лэньчыцкі літаральна вісеў на борце і мяўкаў, як апантаны. Аліцыя таксама глянула ўніз.
Пасярод сцэны на табурэтцы стаяў Вінклер і з захапленнем дырыжыраваў, быццам капельмайстар. Якраз у той момант ён паглядзеў на іх ложу і павітаў утаропленыя ў сябе вочы Аліцыі гарэзлівай усмешкай і працяглым каларатурным мяўканнем.
Яна павярнулася назад і, прыціскаючы да вуснаў змятую сурвэтку, замяўкала. Не магла ўтрымацца! Настрой уздымаўся. Аліцыя рассмяялася сама з сябе: пракурор-мяўкала! А гэта цудоўна! Яна залпам выпіла бакальчык шампанскага. Яе галава крыху кружылася. Вось дык раскошная забава!..
Танга скончылася, але па велізарным і шумным жаданні публікі яго паўтарылі яшчэ раз, пасля чаго шляхам усеагульнага ўхвалення ордэн Залатога Ката ўручылі здаравеннаму сівому пану, як аказалася, англійскаму дыпламату, які сапраўды быў завадатарам у гэтым канцэрце.
Справу прычапіць ордэн ён даверыў маладзенькай мініяцюрнай брунетцы — паводле слоў Лэньчыцкага — жонцы вядомага аўтамабіліста Вінярскага. Яна мусіла стаць на дыбачкі, каб дацягнуцца да пятліцы пераможцы.
Ён выступіў з кароткай прамовай па-англійску і з важным выразам твару заняў месца за сваім столікам.
Зайгралі блюз, і сцэна зноў запоўнілася аматарамі патанцаваць.
Аліцыя паглядзела на гадзіннік і з жалем канстатавала, што ўжо чатыры гадзіны.
Пара была ехаць дадому.
Аплацілі рахунак, прычым Аліцыя ў якасці выключэння пагадзілася не плаціць сваёй трэцяй часткі. Лэньчыцкі ўпарціўся, што ён фінансуе, а калі яму не дазволяць заплаціць цалкам усю суму, яму гэта прынясе няўдачу ў судзе.
—		Богам прашу, — горача запэўніваў ён, — колькі разоў не абмываю выйграны працэс, столькі прайграю наступную справу, закон подласці!..
Аліцыя была ў такім выдатным настроі, што не супраціўлялася.
Найперш адвезлі Чухноўскага, які засынаў, потым адвакат адправіў Аліцыю.
—		Ну, пані Аліцыя, — сказаў ёй з выхваляннем, развітваючыся перад брамай, — варта было ісці ў «Аргенціну»? А?
—		Мне было вельмі весела. Даўно я так добра не адпачывала.
—		Ах! Гэты Вінклер мерцвяка расшавяліў бы! Неверагодны, праўда?
—		Дабранач, адвакаце, — падала яму руку Аліцыя, — дзякуй і дабранач.
На дыбачках яна прайшла ў свой пакой, хутка распранулася, запаліла газ у
ваннай, паставіла ружы ў крыштальную вазу і, хвіліну павагаўшыся, паставіла іх ля ложка.
На дварэ было ўжо светла.
Раздзел 7
Адразу з вакзала прафесар Бруніцкі паехаў на лекцыю.
Нягледзячы на стому пасля доўгай дарогі, гаварыў ён, як звычайна, гучна, выразна, спыняючыся на азначэннях і робячы кароткія паўзы перад прывядзеннем уласных аргументаў.
Калі ён скончыў, то адчуваў сябе такім спустошаным, што выпіў парашок камфары для ўмацавання сэрца. Аднак ужо праз хвіліну ён тэлефанаваў у «Брысталь».
Яму адказалі, што пан Вінклер у сваім нумары, але, відаць, спіць. Нягледзячы на гэта, прафесар загадаў злучыць з ім.
—		Гэта Караль, я цябе разбудзіў?
—		Не, як ты? Вярнуўся?
—		Вярнуўся і хацеў цябе папрасіць, каб ты да мяне зайшоў.
—		У клініку? — спытаўся Друцкі.
—		Не, дадому. Як наконт абеду?
—		Добра.
Друцкі паклаў трубку і ўздыхнуў з палёгкай.
—		Ну, нарэшце прыехаў.
—		Хто прыехаў? — спыталася з-за шырмы Тэця.
—		Адзін мой прыяцель. Але паспяшайся, малышка.
—		У мяне падвязка лопнула.
Друцкі рассмяяўся.
—		Лопнула? Ну, ідзі сюды, можа, агульнымі намаганнямі мы хутчэй справімся з катастрофай. Хадзі.
Тэця была ў кароценькай светла-зялёнай камбінашцы, яна бездапаможным жэстам працягнула яму парваны канец падвязкі. Выглядала яна пры гэтым так па-дзіцячы і хораша, што ён сказаў:
—		Ведаеш, малышка, шкада, што ўжо так позна.
—		Мой каханы, мой самы салодкі.
Ён пасадзіў яе сабе на калені і заняўся выпраўленнем пашкоджання. Тэця ў той час церлася тварам аб яго шчокі і без канца шаптала:
—		Каханы, адзіны, каханы.
Ад яе зыходзіла свежасць і пастаяннае моцнае жаданне.
Друцкі прамовіў:
—		Слухай, малышка, альбо супакойся, альбо да канца свету я не зраблю табе гэтую падвязку.
—		Ах, як было б цудоўна!
—		Каб што?
Тэця ружовым пальчыкам правяла па яго каленях.
—		Тое, што магла б сядзець тут да канца свету. Абы мой мужчына быў толькі для мяне і каб гэтыя брыдкія бабы не варочалі на яго вочы. Асаблівая гэтая малпа Казя.
—		Падай мне шпільку, — перарваў яе Друцкі, — яна павінна быць у гэтай круглай каробцы.
Тэця дастала і прадоўжыла:
—		Яна такая брыдкая какетка. Як яна адважваецца нават паднімаць вочы на майго мужчыну! Яна ж за грошы з кожным!.. А пры гэтым у яе крывая лапатка.
Друцкі зірнуў на Тэцю з усмешкай.
—		Далібог! — закрычала яна. — У яе крывая лапатка!
—		Не кажы абы-чаго, малышка. Казя вельмі прыгожая.
—		Я яе ненавіджу!
—		Гэта іншая справа. Толькі, Тэця, глядзі! — прыгразіў ён пальцам. — Каб у «Аргенціне» ніякіх скандалаў і сварак не было! Я гэтага не выношу, і няхай толькі!.. Ну!
—		Я? — абурылася Тэця. — З ёй? З такой пустышкай? Я ўвогуле не заўважаю яе, хоць і ведаю, што яна б мне вочы выдрала. Ёй здаецца, што.
—		Gemacht! — скончыў Друцкі. — Падвязка ў парадку. Апранайся.
Ён паставіў Тэцю на падлогу і сеў перад люстэркам завязаць гальштук.
—		Памятай жа, малышка, — дадаў ён, — што са мной не жартуюць. Ніякіх скандалаў!
Дзяўчына нічога не адказала.
Праз пару хвілін яны былі гатовы.
Тэця выйшла першая. Друцкі пазамыкаў шафы і пісьмовы стол і таксама спусціўся.
Швейцар затрымаў яго паклонам:
—		Маё шанаванне пану дырэктару.
—		Добры дзень.
—		Пан дырэктар, я якраз звяртаўся па вашай просьбе ў прадстаўніцтва кампаніі «Reenclar». Я сказаў, што адзін з нашых гасцей хоча даведацца, хто ў Варшаве мае «reenclar» і хто мог бы расказаць пра іх марку.
—		Ага! — усцешыўся Друцкі. — І што?
—		Мне расказалі, што ў Варшаве тры машыны «рынкляр». Адна належыць графу Любоцкаму, другая — пані Цітхен і трэцяя — прафесару Бруніцкаму. Усе трое карыстаюцца гэтымі машынамі ўжо некалькі гадоў і цалкам задаволеныя.
—		Некалькі гадоў?
—		Так, пан дырэктар, мне сказалі, што яны цалкам задаволеныя. Канечне ж, яны выпытвалі ў мяне, хто цікавіцца іх машынамі, і прапанавалі прыслаць аўтамабіль, каб паспрабаваць на ім паездзіць, але, як вы пажадалі, пан дырэктар, я не назваў вашага прозвішча.
Друцкі падзякаваў і выйшаў на вуліцу.
«Усё зразумела, — падумаў ён, падаючы вадзіцелю адрас Бруніцкага, — Караль утаіў. Аўто, якое я бачыў у першы дзень вечарам, — гэта быў яго «рынкляр».
У холе вілы прафесара Друцкі заспеў доктара Кунокі, заглыбленага ў чытанне. Ён сардэчна і амаль весела прывітаў Друцкага:
—		Я вельмі рады вас бачыць. У вашым ладзе жыцця ёсць нешта, што распаўсюджвае вакол вас нейкую вітальную радасць.
—		Не перабольшвайце, доктар, — засмяяўся Друцкі, але яму стала прыемна.
—		О, не! — нахіліў галаву японец, — я не перабольшваю. Я думаю, што мы наогул недаацэньваем кампаніі мілых, вясёлых і здаровых людзей. А дзейнічае гэта нават... гаюча. Так, пане, гаюча! Вядома, што ўсе целы вылучаюць рознага тыпу энергію, аднак мы не звяртаем увагу на фізічную энергію, што сыходзіць ад людзей, з якімі мы сустракаемся. Калі мы з вамі бачыліся апошні раз, то гаварылі, здаецца, пра народныя забабоны.
—		Так, пра звяртанне навукі да забабонаў, якімі яна грэбавала.
—		О, глядзіце, — ажывіўся Кунокі, — яшчэ адзін прыклад. Некаторыя індыйскія плямёны вераць у тое, што маладосць, сіла і здароўе могуць уздзейнічаць, як полымя: той, хто дае, нічога не губляе, а той, хто бярэ — набывае. Таму старыя і слабыя людзі спяць у адным ложку з маладымі і здаровымі. Яны перакананыя, што менавіта падчас сну аздараўляльная энергетыка маладога цела найбольш узмацняецца.
—		І што? — здзівіўся Друцкі. — Гэта перакананне сапраўды мае нейкае значэнне?
—		Я вам так скажу: не ведаю, ці мае, але ведаю, што павінна мець.
—		Справа, канечне ж, у энергетыцы, так сказаць, псіхічнай?
Доктар Кунокі патрос галавой.
—		На маю думку, але папярэджваю, што гэта не меркаванне афіцыйнай навукі, дык вось, я думаю, што энергетыка фізічная, як і энергетыка радыю, жалеза.
—		Словам, электроны? Часткі атамаў?
—		Так.
—		Незвычайна! Тады і чалавечае мысленне?..
—		Таксама энергетыка, што эмпірычна пацвярджаецца выпадкамі тэлепатыі. Так. Дык вось ваша энергетыка, ваша аўра проста гаючая. Я гэта на сабе адчуваю.
—		Значыць, я павінен, — засмяяўся Друцкі, — даваць сябе ў арэнду на гадзіны бальніцам у якасці апарата для лячэння. Але насамрэч, мне здаецца, што ў вашых словах шмат рацыі, доктар. Я сам назіраў дзіўны пад’ём настрою ў натоўпе.
—		Вось бачыце. Узаемны абмен энергіяй.
—		Альбо падчас гульні! Вы, хіба, ведаеце, што я валодаю начным клубам. Дык вось, весялосць, напрыклад, перадаецца вельмі хутка. Як толькі некалькі чалавек разгуляюцца ды расшалеюцца, праз пяць хвілін настрой ідзе ўгору. Я якраз угаворваў Караля адпачыць у маёй «Аргенціне», але дзе там. Вы, доктар, павінны яму параіць, каб ён хоць раз паспрабаваў.
—		Я толькі за. Я цалкам з вамі згодны.
—		А што, яго няма дома? — спытаўся Друцкі.
—		Ёсць, толькі ён нечым заняты. Праз хвіліну прыйдзе. Спадзяюся, вы не злуяцеся на яго, што ён міжволі прымусіў вас быць у кампаніі зануды.
—		Пане доктар! — перарваў Друцкі. — Вы і сапраўды лічыце мяне настолькі абмежаваным, які не здолее ацаніць кампаніі аднаго з найразумнейшых вучоных нашага стагоддзя?..
Японец паспрабаваў запярэчыць, але Друцкі не даў яму вымавіць ні слова:
—		Г эта я, доктар, павінен прыплачваць за кожныя пятнаццаць хвілін размовы з вамі, з настолькі дасведчаным чалавекам, які мае такі шырокі кругагляд. Дарэчы, я хацеў у вас пра нешта спытаць. А менавіта, ці праўда, што бародаўкі лечацца ўнушэннем?
—		Натуральна, — з задавальненнем пацвердзіў японец, — бародаўкі — гэта від псіхічнай хваробы.
—		Вось-вось. Я чытаў, — сказаў Друцкі, — што бародаўкі ўзнікаюць на скуры чалавека пасля моцнага непрыемнага ўражання ад выгляду такіх самых бародавак у іншых.
—		Не зусім так. Але блізка да праўды. Найчасцей радзімыя плямы, бародаўкі і лішаі пэўнага роду — гэта вынікі ўражанняў, перажытых маці пэўнай асобы падчас цяжарнасці.
—		Што? — ускочыў Друцкі. — Дык гэта ўгляданне.
—		Угляданне.
—		Доктар, вы верыце ва ўгляданне?
Японец зрабіў няпэўны рух рукой:
—		Я не тое што «веру». Аднак я перакананы, што ўгляданне як такое існуе.
—		Як гэта? І вы лічыце, што навука можа гэта пацвердзіць?
—		Даражэнькі, — зморшчыў лоб японец, — уся мая тэорыя электранейронаў ці, калі дазволіце, тэорыя псіхонаў вымушае прызнаць неаспрэчную слушнасць народнага «забабону» пра ўгляданне.
Друцкі нервова падсунуў сваё крэсла.
—		Растлумачце мне, калі ласка.
—		З задавальненнем. Вы калі-небудзь гадавалі коней або сабак?
—		Так, сабак. Некалі я надта любіў паляванне.
—		Добра, а вы гадавалі паляўнічых, пародзістых сабак?
—		Натуральна, — пацвердзіў Друцкі, — лягавых і гончых. Крыху такс.
—		Гаворка не пра гэта. Але вы заўважылі, якія вынікі дае скрыжоўванне пародзістай сукі са звычайным дварняком? — пытаўся японец.
—		Ну, я так разумею, шчанюкі будуць непародзістыя.
—		Гэтага мала. А што будзе з сукай?
—		Ага! — пляснуў Друцкі па каленях. — Ну, сука будзе сапсаваная!
—		Менавіта, пан Вінклер, сука будзе сапсаваная. Гэта значыць, што яна ўжо ніколі не народзіць пародзістага патомства, няхай нават далей зацяжарыць ад сабакі найчысцейшай пароды. Тое ж і з коньмі і гэтак далей.
—		Гэта праўда, — пацвердзіў Друцкі. — Але што адсюль вынікае?
—		Прабачце, спачатку вы павінны прызнаць, што плод уплывае на маці.
—		Ну, так.
—		Таксама бясспрэчна, што дзіця наследуе ад маці розныя фізічныя і псіхічныя рысы. Праўда?.. А зараз крыху аналогіі і біялогіі. Вам вядома, што, напрыклад, зародак чалавека, як сведчаць вынікі самых скрупулёзных даследаванняў, на сваіх першых этапах, пачынаючы ад апладнення, нічым не адрозніваецца ад зародка рыбы, амфібіі і млекакормячых?
—		Ведаю, ведаю, я знаёмы з тэорыяй Дарвіна і бачыў табліцу Гекеля.
—		Тым лепей. Такім чынам, вы прызнаяце, што далейшае фарміраванне плода, а менавіта яго індывідуалізацыя адбываецца пад уплывам арганізма маці. Пад тэрмінам «арганізм» маецца на ўвазе як фізічны бок, так і псіхічны. Што ж, навука да сённяшняга дня афіцыйна падтрымлівае думку, што плод ужо на самым пачатку павінен мець a priori сталыя псіхічныя рысы, таму што з маці ён звязаны толькі каналам, які носіць назву funiculus umbilicalis...
—		А пупавіна? — запярэчыў Друцкі.
—		Менавіта, — усміхнуўся доктар Кунокі, — пра яе я і кажу. Усе эмбрыёлагі выключаюць магчымасць псіхічнага ўздзеяння маці на плод, таму што адзіная сувязь цалкам пазбаўлена нерваў. Разважанне, на першы погляд, слушнае: нервы не звязваюць плод з маці, таму ўздзеянне псіхікі маці і расстройстваў гэтай псіхікі падчас цяжарнасці не можа адбіцца на плодзе. Не ведаю, ці дастаткова ясна я гавару.
—		Ясней не прыдумаеш.
—		Тады, — працягваў японец, — угляданне, паводле гэтых вучоных, — нонсэнс. Відавочнасць гэтага сцвярджэння павінна, аднак, быць грунтоўна перагледжана з моманту адкрыцця мной электранейронаў у зярністых клетках Нісля, у пратаплазме нервовых клетак. Вы ведаеце, у чым сутнасць майго адкрыцця?
—		Вельмі павярхоўна, — засаромеўся Друцкі.
—		Яно заснаванае на выяўленні ў крыві і ва ўсім арганізме нервовых напаўматэрыяльных-напаўэнергетычных хваль, якія з’яўляюцца энергіяй, што пастаянна і незвычайна дакладна вагаецца, а вычэрпваецца толькі тады, калі зярністыя цельцы, што з’яўляюцца нібыта акумулятарамі гэтай энергіі, трацяць зарад і не атрымліваюць новы, а проста знікаюць. Гэта правакуе адміранне нервовых клетак і атрафію саміх нерваў. Дык вось, з моманту гэтага адкрыцця траціць сілу наіўная тэорыя нашых віталістаў, якія, не маючы нічога лепшага, задавольваюцца канцэпцыяй nisus formativus, альбо прадвызначэння авуляцыі і кірунку развіцця вышэйшымі сіламі.
—		Гэта страшна мудрагеліста, — уздыхнуў Друцкі, — але мне здаецца, я разумею, пра што гаворка: з моманту вашага, доктар, адкрыцця навукова тлумачыцца факт углядання?
Доктар Кунокі паківаў галавой:
—		На жаль, яшчэ не тлумачыцца. Ён можа быць толькі патлумачаны такім чынам, што маці мае псіхічную сувязь з уласным плодам, нягледзячы на адсутнасць нервовых валокнаў, якія маглі б звязваць іх. Калі я гаварыў пра тэлегонію, ці пра псаванне пародзістых самак, то таму, што яно дае нам нагляднае пацвярджэнне ўплыву плода на маці, уплыву настолькі моцнага, што ён захоўваецца да канца яе жыцця, і гэта яскрава адбіваецца на іншым яе патомстве. Чаму ў такім выпадку мы павінны адвяргаць думку пра адваротны ўплыў — маці на плод, пра ўздзеянне ўражанняў цяжарнай маці на канстытуцыю плода?
—		Я сам свята веру ва ўгляданне, — сур’ёзна запэўніў Друцкі. — У мяне шмат прычын, якія замацавалі ўва мне гэтае перакананне. Нават.
Ён завагаўся, расказаць доктару Кунокі пра сына Залкіндаў ці не, і стрымаўся, бо якраз увайшоў Бруніцкі. Было відаць, што ён нечым моцна ўзбуджаны і расстроены. Перад тым як прывітацца з Друцкім, ён шматзначна паглядзеў на японца, а той, перапрасіўшы ў іх, адразу ж выйшаў.
—		Як справы, Факір? — нацягнута ўсміхнуўся прафесар, падаючы руку Друцкаму.
—		У мяне цудоўна, але ты, Караль, даруй, выглядаеш вельмі знясіленым.
—		Гэта мяне падарожжа стаміла.
—		Ну канечне, — закурыў папяросу Друцкі, — ты ездзіў за мяжу?
Бруніцкі нахіліў галаву:
—		Я быў у. Пятра.
—		У Швецыі?
—		Так, панура сказаў прафесар і паглядзеў на свайго госця. — Багдане! Я вырашыў паўторна зрабіць аналіз крыві. Даруй мне, але тады тваю кроў браў не я сам, ты мне даслаў. Хіба я ведаю, магла адбыцца якая-небудзь памылка.
—		Але ж я ў тваім распараджэнні, Караль.
—		Не крыўдуй на мяне, Багдане, бо і ў аналізе крыві Пятра я не быў упэўнены. Школьны доктар ва Упсале таксама мог памыліцца. Я цяпер прывёз узятую мной самім.
—		Караль! — усклікнуў з дакорам Друцкі. — Я ж разумею твой стан, навошта гэтыя згрызоты! Я да тваіх паслуг.
Прафесар хутка выняў з кішэні інструмент для ін’екцый і маленькі флакончык са шкляным коркам. Друцкі адсунуў манжэт і іголка бязбольна ўвайшла пад скуру. Не прайшло і хвіліны як на дне флакончыка зачырванела некалькі кропель крыві.
—		Слухай, Караль, у мяне ёсць для цябе штосьці, што дакладней за гэты аналіз упэўніць цябе, што Пётр — твой сын.
Бруніцкі пабляднеў:
—		Як гэта?
—		Сядай, Караль, і паслухай.
Друцкі расказваў, падкрэсліваючы ўсе важныя дэталі, гісторыю Любы, Залкінда і іх сынка.
Ён гаварыў звязна, проста і коратка, спакойным голасам, аднак Бруніцкі ўвесь час дрыжаў і ўсё больш бляднеў.
—		Дык вось, Караль, — скончыў Друцкі, — гэты хлопчык тут, у Варшаве. Тут і яго бацькі. Яны мае сябры, таму напэўна пагодзяцца, каб ты сам мог абследаваць хлопчыка.
Прафесар раптам выбухнуў нервовым смехам.
—		І што мне з гэтага? — спытаўся ён з нават абразлівай іроніяй.
—		Як гэта? — абурыўся Друцкі. — Ты ўбачыш дзіця, якое мае вочы, падобныя да маіх як дзве кроплі вады, дзіця жанчыны, якая ніколі не была маёй палюбоўніцай.
—		Ага! Можна падумаць!
—		Караль! Яна сама гатова табе паклясціся!
—		Ясная справа! — скрывіў вусны Бруніцкі. — Ты сам кажаш, што яна замужам. Чаму б ёй не паклясціся сто разоў?! Ванда таксама клялася.
—		Але ж гэты хлопчык мае бацькавы рысы і яго характар.
Прафесар паціснуў плячыма.
—		Гэта нічога не даказвае. Я ведаю шмат выпадкаў, калі дзеці з цягам часу становяцца падобнымі да прыёмных бацькоў.
Друцкі бездапаможна ўпаў на крэсла і амаль прастагнаў:
—		Божа мілы! Дык чым жа я табе дапамагу?!
—		Так, так, — працёр лоб прафесар, — ты не забыўся пра сваё абяцанне?..
—		Я ніколі не адступаюся.
—		Гэта добра. Прабач, Багдане, мой недавер, але ён мацнейшы за мяне, калі нават.
Ён не скончыў, таму што вярнуўся доктар Кунокі і паведаміў, што падаюць на стол.
Ад адзення японца патыхнула хлараформам, і Друцкі па асацыяцыі згадаў катоў.
Ён агледзеўся. Іх у холе не было.
—		А дзе гэты каціны звярынец? — спытаўся ён здзіўлена.
—		Здаецца, на прагулцы, — няпэўна адказаў прафесар.
Друцкі рассмяяўся:
—		У мяне лепшая прапанова! Калі я вас, панове, угавару правесці вечар у мяне ў «Аргенціне», я вам пакажу аўтэнтычную каціную музыку.
—		Аркестр пераймае катоў? — спытаўся Бруніцкі, паказваючы госцю месца за сталом.
—		Не, публіка. Уся публіка мяўкае.
—		Дык, можа, ты і нам загадаеш мяўкаць? — спрабаваў жартаваць прафесар.
Японец пасыпаў соллю кавалак хлеба і пераканаўча сказаў:
—		Пан Вінклер павінен гэта зрабіць.
Убачыўшы, як прафесар здзіўлена падняў бровы, доктар Кунокі дадаў:
—		Ну канечне, прафесар, вы павінны даць сябру сябе ўгаварыць. Гэта неабходна для вашага здароўя. Калі б я выходзіў з дому, то ахвотна б склаў вам кампанію.
—		Будзем бачыць, усміхнуўся Бруніцкі. — Можа, і выберуся.
—		Доктар, а чаму вы не выходзіце з дому?
Японец пераглянуўся з прафесарам і сказаў іншым тонам:
—		Ведаеце. Я не хачу афішыраваць сваю прысутнасць у Варшаве. Я нават папрасіў бы вас нікому не згадваць, што я ў Польшчы і гасцюю ў прафесара. Не люблю агалоскі. Ёсць і іншыя прычыны.
—		Я не збіраюся ў гэта ўмешвацца, — адразу ж запэўніў Друцкі. — Паверце мне, доктар, я не з балбатлівых.
На хвіліну ўсталявалася цішыня. Усе моўчкі елі суп. Нарэшце прафесар палічыў патрэбным сёе-тое патлумачыць Друцкаму.
—		Я пазнаёміўся, — пачаў ён, кашлянуўшы, — з доктарам Кунокі на міжнародным з’ездзе ў Лондане. І паколькі нас аб’ядноўвалі блізкія і ў некаторай ступені агульныя навуковыя інтарэсы, і доктар на сваёй радзіме не меў адпаведных умоў для даследаванняў, ён згадзіўся прыняць маё запрашэнне і правесці некалькі месяцаў у мяне.
Бруніцкі пастукаў пальцамі па стале і з выразным намерам змяніць тэму размовы спытаўся:
—		Як твае справы?
—		Дзякуй табе. Выдатна.
Ён расказваў пра «Аргенціну», пра сваю сістэму кіравання гэтай справай, але думкі яго былі занятыя новым, туманным і таямнічым пунктам у непразрыстым жыцці гэтага дома. Не, ён зусім не будзе пра гэта думаць. Навошта, для чаго? Ці мог бы ён неяк прымяніць свае адкрыцці, калі б нават да нечага і дайшоў?.. Канечне, не. Дзеля звычайнай цікавасці ён не паварушыў бы і пальцам. Аднак прадчуванне яму падказвала, што паслугі, якіх патрабуе ад яго Караль, і так усё выявяць.
А між тым, размова зноў скіравалася ў навуковы бок. Увага абодвух вучоных, відаць, надзвычай глыбока была засяроджана на гэтай галіне, каб надоўга магла ад яе адарвацца.
Гэта Друцкага не хвалявала. Ён шчыра цікавіўся ўсім тым, што адкрывала яму цалкам новыя гарызонты пазнання, няхай павярхоўнага і папулярызаванага да такой ступені, каб быць даступным для непрафесіянала.
Калі ён згадаў пра гэта, доктар Кунокі запярэчыў рухам галавы:
—		Не, шаноўны, гэтыя галіны новыя не толькі для дылетантаў. Яшчэ мінуць гады, пакуль іх навізна стане штодзённасцю нават у біялагічных лабараторыях. Напрыклад, да сённяшняга дня біёлагі прытрымліваюцца гіпотэзы дэтэрмінацыі полу, якая не вытрымлівае крытыкі, пра гэта мы гаварылі ў холе.
—		Вы маеце на ўвазе небам прадвызначанае патомства? — спытаўся Друцкі.
—		Не зусім, — працягваў японец. — Сучасная генетыка сцвярджае, што пол плода закладваецца ўжо ў момант апладнення, карацей, у момант карыягаміі, калі адбываецца амфіміксіс.
—		Злітуйцеся, — праенчыў Друцкі, я не ведаю гэтай тэрміналогіі!
Японец бездапаможна развёў рукамі ў бок прафесара. Той адразу патлумачыў
з усмешкай:
—		Доктар кажа пра момант пранікнення сперматазоіда ў яйцаклетку. Тады адбываецца змешванне храмасомных рэчываў клетак двух полаў.
—		Так, так, — перарваў Друцкі, — я б вельмі хацеў зразумець. Што гэта за храмасомнае рэчыва?
—		Менавіта, — стукнуў пальцам па стале японец, — яны вераць, што гэта субстанцыя ўтрымлівае спадчынныя сувязі. Іх гіпотэза сцвярджае, што ў яйцаклетцы абавязкова ёсць храмасома Х, а ў мужчынскім сперматазоідзе храмасомы двух тыпаў: Х або Y. Дык вось, на іх думку, сустрэча яйцаклеткі з мужчынскай палавой клеткай Х дае нам дзяўчынку, а з клеткай Y — дае хлопчыка! Разумееце?
Японец рассмяяўся, і прафесар таксама.
—		А як на самай справе? — спытаўся Друцкі.
—		Як на самай справе, мы яшчэ абсалютна дакладна не ведаем, — адказаў доктар Кунокі, аднак жа працяглыя даследаванні Паркеса, а таксама мае сціплыя намаганні паказалі, што пол плода закладваецца ва ўлонні маці пад уплывам двух фактараў. Першы — гэта жаночы гармон, ці фалікула, другі — гэта пралан, ці гармон гіпофізу мозга. Калі тэорыя акажацца слушнай, мы ўжо хутка здолеем з дапамогай адпаведных гарманальных уколаў самі загадваць пол плода.
—		Нечувана! — збянтэжыўся Друцкі. — Такім чынам, кожная жанчына зможа, калі захоча, мець сына або дачку?
—		Так.
—		Цудоўна!
—		Мала таго, — усміхнуўся японец, — дакладнае вывучэнне сакрэтаў усіх залоз дасць яшчэ больш сенсацыйныя вынікі. Калі вам захочацца, вы зможаце вырашаць, якім будзе рост, фізічная сіла, колер валасоў і скуры вашага патомства.
—		Фенаменальна! І ўсё з дапамогай упырсквання тых ці іншых гармонаў?
—		Канечне.
—		Ну а ці можна будзе таксама ўплываць на развіццё розуму, на інтэлектуальны ўзровень дзіцяці?
—		Я дапускаю, што тут таксама гармоны адыграюць сваю ролю. Урэшце, гэта ўжо і цяпер да пэўнай ступені магчыма шляхам прымянення гіпнозу.
—		Я не разумею, — перарваў Друцкі.
—		Гэта вельмі проста, — з усмешкай патлумачыў японец, — цяжарнай жанчыне ў гіпнатычным сне ўнушаюцца пэўныя ўражанні, якія, замацоўваючыся ў яе псіхіцы, уплываюць на фарміраванне псіхікі плода.
—		Так, — уздыхнуў Бруніцкі, — але ты не думай, што ў гэтым поглядзе можна было дасягнуць хоць бы здавальняючых вынікаў.
—		Чаму гэта?
—		Бо, primo1, гэтыя погляды застаюцца пакуль толькі тэорыяй, а secundo2, яны не могуць быць правераныя на практыцы, таму што эксперыменты забаронены законам.
Усе ўсталі з-за стала і закурылі.
—		У любым выпадку, — захапляўся Друцкі, — гэта проста цудоўна! Да чаго прыйшоў геній чалавека!..
Японец затрымаў яго рухам рукі:
—		Не захапляйцеся так людскім розумам. Ёсць істоты, якія ўжо мільёны гадоў умеюць самі ўплываць на фарміраванне свайго патомства. Хадземце ў бібліятэку. Я зараз вам пакажу вынікі іх сістэмы.
—		Пра якіх істот вы гаворыце?
Японец палез на паліцу і зняў з яе том, абгорнуты ў скуру.
—		Пра мурашоў і тэрмітаў. У прыватнасці, пра тэрмітаў.
Ён адгарнуў некалькі дзясяткаў старонак і падсунуў Друцкаму каляровую табліцу:
—		Бачыце гэтых насякомых?
—		Так. Гэта розныя віды тэрмітаў?
—		Памыляецеся. Гэта чатырнаццаць розных тыпаў аднаго віду, выгадаваных з ідэнтычных ва ўсіх адносінах яек.
Сапраўды, цяжка было ў гэта паверыць. Табліца прадстаўляла насякомых амаль зусім непадобных адно да другога. Адны малыя з велізарнымі галовамі, другія крылатыя, у трэціх былі вочы, у іншых зусім не было сківіц. У самым цэнтры было велізарнае насякомае.
—		Гэта матка, — патлумачыў японец. — Гэтая дама звычайна нясе ўсё жыццё, якое працягваецца да пятнаццаці гадоў, тры тысячы яек за гадзіну, і яна ў восем тысяч разоў большая за кожнага тэрміта. Калі яна здохне ад старасці, тэрміты з першага найлепшага яечка выгадуюць яе пераемніцу. З таго самага яечка яны, аднак, могуць з тым жа поспехам выгадаваць кожны з чатырнаццаці відаў, якія адрозніваюцца марфалагічна да такой ступені, што вучоныя вякамі лічылі іх цалкам рознымі стварэннямі.
—		Ну добра, — дзівіўся Друцкі, — але як жа яны гэта робяць?
—		На жаль, на гэтае пытанне навука яшчэ адказу не дала. Вядома толькі, што гэта не залежыць ад корму, бо ўсе тэрміты ўжываюць выключна цэлюлозу. Затое колькасць корму змяняецца, ну і, верагодна, яечкам робяць масаж, прымяняюць тэрмаі гідрапатыю. Як бачыце, тэрміты значна апярэдзілі чалавека ва ўменні гадаваць свой від так, каб грамадства мела спецыялістаў розных напрамкаў.
—		Выключна! — усклікнуў Друцкі.
—		Цяпер, відаць, цябе так не ўражваюць вывады, да якіх дайшла бедная чалавечая навука? — спытаўся Бруніцкі.
—		Хто б мог падумаць, што калі-небудзь і людзі будуць, як тэрміты, гадаваць гэтак наццаць відаў чалавека?
Прафесар з павагай кіўнуў галавой, а японец сказаў:
—		Натуральна. Тады б мы мелі неверагодна моцных фізічных працаўнікоў, навукоўцаў з велізарнымі мазгамі, піяністаў з нечувана развітым слыхам і значна даўжэйшымі пальцамі.
—		Божа мілы! — не стрымаўся Друцкі. — І гэта мне кажаце вы! Людзі з вялікімі ведамі! А гучыць гэта, як фантастычны раман!
Прафесара паклікалі да тэлефона. Друцкі застаўся з доктарам Кунокі, які далей тлумачыў яму работу розных гармонаў.
На дварэ было ўжо цёмна, калі Друцкі развітаўся з ім і з Бруніцкім.
—		Да пабачэння, — паціскаў ён далонь прафесара, — а ты зайдзі ў «Аргенціну». Не пашкадуеш.
—		Ну добра, добра, паспрабую, — усміхнуўся Бруніцкі.
Калі яны апынуліся ў вітальні, Друцкі спытаў:
—		Дык ты не хочаш убачыць гэтага хлопца?
—		Не, не!.. Зрэшты, я табе пазваню. Няма ў гэтым сэнсу.
—		А калі ты даследуеш кроў, калі ласка, Караль, паведамі мне вынікі.
Барадаты служка замкнуў за ім брамку і з нечаканай прыязнасцю паведаміў праз рашотку:
—		Будзьце пільныя, бо сёння слізка.
—		Дзякуй, — махнуў яму рукой Друцкі, — я пайду па ветры.
Сапраўды, пасля дзённай адлігі крыху падмарозіла і ўсё пакрылася глазурай галалёду. Неба пачынала іскрыцца. На захадзе ружавела апошнімі рэшткамі дня.
У атэлі чакаў Залкінд, што здзівіла Друцкага, бо гэта не было на яго падобна. Ні ў «Аргенціну», ні ў «Брысталь» ён ніколі не прыходзіў.
Аказалася, што на гэты раз была сур’ёзная размова. Калі яны апынуліся ў нумары Друцкага, Залкінд у некалькіх словах патлумачыў:
—		Вы памятаеце, капітан, што я казаў пра мой лясны кантракт і пра гэтых прайдзісветаў Фаерсонаў?
—		А, так. Гісторыя на мільён?
—		На мільён. Дык вось, яны завалодалі маім кантрактам і хочуць пачаць высечку лесу. Не ведаю, што і рабіць. Я не дазволю сабе высечы столькі грошай.
—		Падаць у суд.
Залкінд пачаў тлумачыць, чаму ён гэтага не можа зрабіць. Перашкаджае той факт, што ў абодвух бакоў нелады з законам. Застаецца толькі сілай або хітрасцю адабраць кантракт. Дык вось, не пагадзіўся б капітан паехаць у Белавежу і ўладзіць справу з гэтымі Фаерсонамі?
—		Калі трэба ехаць? — коратка спытаўся Друцкі.
Залкінд растлумачыў, што яшчэ не ведае: можа, праз тыдзень, а можа, і праз некалькі месяцаў. Справа толькі ў прынцыповай згодзе капітана.
—		Ну тады добра, вы можаце на мяне разлічваць.
Залкінд моцна патрос яго руку. Ён дадаў яшчэ некалькі дэталей і, беручы капялюш, сказаў:
—		І яшчэ адно.
—		Што такое? — весела спытаўся Друцкі, бачачы заклапочанасць госця.
—		Ведаеце, капітан, заўтра імяніны Любы. Дык яна баіцца, што вы не ведаеце. Вы мяне не выдавайце, што я вас папярэдзіў, але ёй будзе так прыемна, калі акажацца, што вы памяталі. Добра?
—		Ну дык дзякуй вам, Джэк, канечне, я буду ў вас!
—		І яшчэ, — усміхнуўся Залкінд, — вечарам у нас будзе шмат гасцей. Але што гэта за кампанія? Толькі яўрэі. Гэта не для вас.
—		Чаму гэта?!
—		Не для вас і ўсё. Я ведаю, што гавару. Але абедаць будзем толькі мы і мая пляменніца, студэнтка. Калі б вы неспадзявана прыйшлі, Люба была б рада.
Друцкі ўрачыста абяцаў, пасля чаго пачаў абмяркоўваць справы. «Аргенціна» сапраўды давала салідны даход, і Залкінд быў у захапленні. Ён трохі папракнуў Друцкага за тое, што той пераслаў яму праверыць бухгалтарскія кнігі, але прызнаваў, што такімі кнігамі варта пахваліцца.
—		Ну вось бачыце, капітане, — сказаў ён напаследак, — што я меў рацыю. Вы хадзячы капітал!
Залкінд яшчэ раз папрасіў не гаварыць пра свой візіт пры Любе і выйшаў.
«Гэты яе кахае!» — пакруціў галавой Друцкі і падумаў, што сам не здольны быў бы да такога кахання. Ён любіў жанчын, не змог бы без іх жыць і не ведаў бы, навошта, але ён кахаў усіх. Амаль у кожнай адкрываў якое-небудзь новае, індывідуальнае хараство, якую-небудзь не сустрэтую раней дэталь прыгажосці, рысу характару або арыгінальны склад душы, які яго прывабліваў.
Ён не ўмеў і не хацеў адмаўляцца ад гэтай прыгажосці жыцця, якая сфарміравала яго шалёную натуру, ад актыўнага жыцця напоўніцу, якое выціскае да апошняй кроплі.
Друцкі пераапрануўся і паехаў у «Аргенціну».
Усё было ў парадку, усе на сваіх месцах, у чаканні публікі, якая неўзабаве пачне наплываць.
Ён перагледзеў замовы на столікі і ложы і сказаў касіру:
—		Ну, сёння будзе багатае жніво! Усе ложы замоўлены, і не абы-кім.
—		Ах, — вышчарыўся касір, — а колькім асобам мы мусілі адмовіць! Тэлефанаваў дырэктар Шульц, пазней гэты Радван, у якога коні на скачках, нейкі іншаземец, адвакат Лэньчыцкі, інжынер Фум.
—		Што?! — перарваў Друцкі. — Адвакат Лэньчыцкі? Калі ён званіў?
—		Можа, пятнаццаць хвілін таму.
—		І што? Хацеў ложу?
—		Ну, так, пан дырэктар, але ўсе ўжо былі замоўленыя. Пазней званіў пан Крупін.
—		Пастой, чорт цябе бяры! Дзе тэлефонная кніжка? Дай сюды! — Друцкі хутка перакідваў лісты каталога. Знайшоў нумар і патэлефанаваў:
—		Гэта Вінклер. Добры вечар, пан адвакат.
—		Здаецца, вы хацелі сёння мець у мяне ложу?
—		Пан адвакат, для вас заўсёды. Я пастараюся ўладзіць. Зрабіце ласку. Я забранірую.
—		Мне надзвычай прыемна. Да пабачэння.
Друцкі паклаў трубку і, падняўшы ўказальны палец, сказаў:
—		Май на ўвазе! Як толькі адвакату Лэньчыцкаму спатрэбіцца ложа, яна павінна быць! Столік на зале — гэта іншае, павінна быць ложа!
—		Але ж, пан дырэктар, — сумеўся касір, — усё было занята.
—		Дык вызваліць! Пакажыце спіс. Вось, глядзіце, напрыклад, гэты Гользер. Гэта вельмі добры мужык і пэўна не абразіцца. Званіце яму і перапрасіце, што не атрымліваецца, што адбылася памылка і прапануйце яму столік ля аркестра. Ён любіць шум.
Друцкі паглядзеўся ў люстэрка і правёў далонню па падбародку:
—		Як вы думаеце, — запытаўся ён, — ці не пагаліцца мне?
—		Але навошта? Пан дырэктар абсалютна прыстойна выглядае.
У кабінет увайшла панна Тэця, і Друцкі адразу ж спытаўся ў яе:
—		Малышка, ці не здаецца табе, што я павінен пагаліцца?
Дзяўчына засмяялася.
—		Не. Чым горш вы будзеце выглядаць, тым лепей.
—		Ну і добра, — адказаў ён напаўголасу, калі касір узяўся за тэлефон, — добра, зайздросніца, я не буду галіцца, а ты першая будзеш пакарана. Не скардзься, калі я пакалю табе тварык!
Друцкі пагразіў ёй пальцам і пайшоў у буфет.
Пачалі збірацца госці, аркестр ужо граў. Дырэктар зазірнуў у грымёрку артыстак. Там была толькі сеньярыта Фіямета, якая мерала бліскучую дыядэму з рознакаляровых шкельцаў.
Убачыўшы Друцкага, яна зачырванелася і, абапершыся спінай аб сцяну, спыталася:
—		Што пан дырэктар загадае?
Друцкі ўзяў яе за падбародак:
—		Не злуйся, малышка, што цябе зноў укусіла?
Казя сціснула вусны.
—		Ну, гавары ж, малышка!
—		Вы яшчэ пытаецеся?! — выбухнула яна. — Вы думаеце, я не ведаю, што гэтая Тэця, гэты слімак, гэта безнадзейная дзеўка, гэтая фальшывая гусь да вас ходзіць! Я ўсё ведаю, сама ўчора бачыла! Так, на свае вочы!
Яна цяжка дыхала, сціскаючы кулачкі.
—		Ну і што ж з таго, што ты бачыла? — халодна спытаўся Друцкі.
Паколькі яна маўчала, ён дадаў:
—		Што табе да гэтага?.. Не толькі тая бывала, але і іншыя. Бывалі, бываюць і будуць бываць. Ты звар’яцела, ці што? Можа, ты сабе надумала, што я табе ў вернасці прысягну?
—		Так, так. бо я такая.
Друцкі паціснуў плячыма:
—		Ні такая, ні сякая. Ты такая, як і любая іншая, і маеш такія самыя правы, гэта значыць, што не маеш ніякіх. Хочаш — добра, не хочаш — таксама добра. Ты смешная.
Казя схапіла яго за руку:
—		Не злуйся! Прабач, гэта дурная зайздрасць!
—		Я не злуюся. Але патрабую, каб ты была разважлівай. І нават не думай учыніць якую-небудзь непрыемнасць панне Тэці.
—		Я яе ненавіджу.
—		На здароўе. Але папярэджваю, няхай толькі што. Ну!.. Дык расстанемся з трэскам. А цяпер дай мордачку і пераапранайся.
Казя закінула яму рукі на шыю. Друцкі пагладзіў яе па валасах і выйшаў.
Ён абходзіў залу, вітаючыся з заўсёднікамі.
«Прыйдзе ці не прыйдзе?» — думаў ён.
Друцкі папярэдзіў службу, каб яму адразу паведамілі, калі прыйдзе кампанія адваката Лэньчыцкага. Ён затрымаў кветачніцу і загадаў выбраць букет, вялікі букет руж для пані, якая будзе ў ложы № 9.
—		Я ведаю, пан дырэктар, — усміхнулася дзяўчына, — яны павінны быць найпрыгажэйшыя і белыя.
—		Так. альбо, хм. няхай будуць чырвоныя.
Аліцыя прыйшла каля дванаццаці з адвакатам і з гэтым добрым доктарам. Можа, яны бывалі б часцей, але кошты «Аргенціны» для іх кішэняў, відаць, былі надта высокія. Друцкі затрымаў афіцыянта:
—		У дзявятцы, пан Вжосэк, лічыце, калі ласка, на трыццаць працэнтаў ніжэй.
—		Добра, пан дырэктар.
—		Але! Толькі далікатна, вы ж разумееце! Не зніжка з усяго рахунку, а кожную пазіцыю знізіць. Я дам распараджэнне касіру.
Друцкі наўмысна да першай гадзіны не пайшоў наверх. Ён бачыў з кута, як кветачніца аднесла ружы, бачыў, як з ложы выглядвалі. Толькі калі пачалася праграма, ён з’явіўся ў ложы Лэньчыцкага.
Аліцыя была тут трэці раз, і з кожным разам яна падавалася яму ўсё больш прывабнай. Даўно ўжо яго так не цікавіла ні адна жанчына. Інстынктыўна ён трымаўся ў яе прысутнасці крыху скавана, але не стараўся цалкам маскіраваць сваё захапленне яе прыгажосцю.
Чухноўскага прысутнасць Друцкага прыводзіла ў роспач. Пры ім ён адчуваў сябе слабым і безабаронным, і тым мацней, чым больш Друцкі аказваў яму паблажлівую прыхільнасць. Доктар усімі сіламі адганяў ад сябе думку, што Аліцыі спадабалася «Аргенціна» менавіта дзякуючы дырэктару Вінклеру. Што ж тут надзвычайнага, калі, раз ён ужо тут, яна абмяняецца з ім некалькімі фразамі? Гэты Вінклер, хоць і амерыканец, цалкам comme il faut...
Аркестр гучаў ашаламляльным рытмам, паветра, прасякнутае пахам віна і парфумы, хвалявала. Лэньчыцкі шчодра даліваў каньяку.
Калі Аліцыя з усмешкай дзякавала за ружы, Друцкі сказаў:
—		Я прагнуў бы, каб яны не страцілі свежасці да часу, калі я буду мець магчымасць замяніць іх на іншыя.
—		Надта шмат вы патрабуеце ад кветак, — яна смела паглядзела яму ў вочы, — хаця я люблю ружы і запэўніваю вас, што прыкладу ўсе намаганні, каб яны пратрымаліся як мага даўжэй.
—		Вы мяне дрэнна зразумелі, — запярэчыў ён. — Я пажадаў бы, каб яны завялі да заўтрашняга вечара.
—		Няма ў вас спачування да кветак, — Аліцыя зрабіла выгляд, што не зразумела яго намераў.
—		Што ж рабіць, — уздыхнуў Друцкі з камічным жалем, — я эгаіст.
Чухноўскі пачырванеў і спытаўся:
—		Як нам гэта разумець?
Толькі Друцкі паспрабаваў адкрыць рот, Аліцыя растлумачыла:
—		Дырэктар Вінклер больш клапоціцца аб наведвальнасці клуба, чым аб жыцці руж.
—		Хе... хе... — з дасціпнай мінай дадаў Лэньчыцкі, абіраючы банан, — не варта шкадаваць ружы, калі палаюць лясы.
Ён сказаў гэта ні ў пяць ні ў дзесяць, мяркуючы, што ўдала пажартаваў, аднак Аліцыя невядома чаму збянтэжылася і запыталася:
—		Ці зладзіце вы нам сёння каціную музыку?..
—		Не, — адказаў Друцкі, таямніча падняўшы бровы. — Сёння у нас нешта новае.
—		О! Зноў нешта новае? Дык гэта і не музычныя рэбусы?
—		Не.
—		Раскрыйце нам гэту таямніцу. Вы павінны ўлічваць, што як жанчына я зацікаўлена.
—		Што ж, добра, але я раскажу толькі пані. Паны будуць больш цярплівыя.
Друцкі нахіліўся да вуха Аліцыі, але Чухноўскі закрычаў:
—		Не, не! Няхай дырэктар не гаворыць. Лепей хай будзе сюрпрыз.
Аліцыя салодка яму ўсміхнулася:
—		І ты думаеш, што пан Вінклер мне не скажа?
—		Ну, — разгубіўся ад яе тону доктар, — я так думаю.
—		Ну дык для цябе будзе яшчэ адзін сюрпрыз. Я слухаю, дырэктар.
Наўмысна яна так наблізіла вуха да вуснаў Друцкага, што ледзь іх не кранула.
Пах яе валасоў і скуры напоўніў яго ноздры.
—		Пані, злітуйцеся крыху над доктарам, — шапнуў ён перарывістым голасам.
—		Ён не варты літасці, — гучна сказала Аліцыя, не адрываючы вуха. — Ну і?
—		Будзе гульня ў неапалітанскіх коз, — шапнуў дырэктар.
—		Дзякуй, — кіўнула яна галавой, — гэта можа быць цікава.
Друцкі прабачыўся і збег на залу.
Пасля некалькіх выступленняў і агульных танцаў ён з’явіўся ў сярэдзіне сцэны пад апладысменты і пачаў тлумачыць:
—		Пад Неапалем multum коз і авечак. Цэлыя статкі. На захадзе сонца статкі вяртаюцца ў загарадзі, і палявыя дарогі выглядаюць тады, як успененыя патокі белай воўны, над якімі ўзносіцца няспынная шматтонавая сімфонія. Ведаеце, я назваў бы гэтую сімфонію бе-е-емоль, калі б у ёй не было ме-е-емоль! Таму я звяртаю вашу ўвагу на неабходнасць справядлівага падзелу на коз і авечак! Я не ўгаворваю вас, панства, каб вы бляялі паводле сваіх перакананняў. Я і так ведаю, што вы гэта зробіце. Дастаткова, калі вы будзеце памятаць пра стрыжку, якой вы не міняце ў выглядзе рахунку!
Шум смяшкоў і воплескаў напоўніў залу. Нейкі прысадзісты пан з густымі вусамі ўскочыў з-за століка і крыкнуў:
—		Класны вы мужык! Далібог! Хай мяне халера, але такому я дам нават сябе пастрыгчы!
Дама з сівізной у валасах з сілай цягнула таўстуна за крысо, заклікаючы да разважлівасці.
—		Сядзь жа! Усе глядзяць!
—		Не чапай мяне, — раздражніўся вусач, — і што з таго, што глядзяць! Дык няхай глядзяць!
—		Брава! Брава! — крычалі адусюль.
—		Дырэктар, — з усё большым запалам клікаў таўстун, — на брудэршафт! Я вып’ю з вамі на брудэршафт! Хай мяне пярун трэсне!
—		З задавальненнем! — са смехам выкрыкнуў Друцкі.
Таўстун напоўніў два келіхі, яны выпілі на радасць усёй залы, пасля чаго вусач абняў Друцкага за талію і пачаў сціскаць.
Аркестр прагрымеў фанфарай.
Друцкі павольна выпрастаўся і вось ногі таўстуна завіслі ў паветры. Прылеплены да высокага сілуэта Друцкага, ён выглядаў, як велізарны, пузаты мяшок.
Друцкі пачаў павольна скручвацца ў кольца. Раз, другі, трэці, кожны раз хутчэй. Ногі таўстуна апісвалі цяпер шырокія колы, аркестр узяў шалёны рытм, барабан затрашчаў.
—		Брава! Брава! — крычалі ўсе.
Мужчыны наблізіся да сцэны. З лож сыпаліся воплескі.
Урэшце Друцкі стаў як укапаны, нечаканым захопам пад пахі падняў таўстуна на ўсю даўжыню рук і паставіў на падлогу.
Неверагодны шум напоўніў залу. Таўстун, крыху збянтэжаны, сціскаў руку Друцкага і, хістаючыся на нагах, наліваў яму віна. Усе ўсталі з месцаў, некаторыя, стоячы на крэслах, размахвалі рукамі, нейкі пан ускараскаўся на край басейна фантана, захістаўся, адчайным рухам паспрабаваў утрымаць раўнавагу, хапаючыся за струмень вады, і плюхнуўся ў басейн, шчодра абдаючы вадой суседнія столікі, за якімі, на шчасце, на гэты момант нікога не было.
—		Тапелец! Ратаваць патанаючага! — пачуліся вясёлыя вокрыкі.
—		Кінуць яму ратавальны пояс!
—		SOS!
—		Ратуйце! Ратуйце! — роў «тапелец», утульна седзячы ў вадзе і не думаючы выходзіць.
—		Спадарства! Тут нельга купацца! Вылазьце на пляж!
—		Мужчыны! Вось поле дзейнасці для герояў! Медаль за ратаванне тых, хто тоне!
Пад небывалы гул «тапельца» дасталі з вады, служба ахінула небараку вялікім абрусам, з-пад концоў якога даносіўся гучны голас:
—		Злітуйцеся, дайце каньяку! Паў майго каралеўства за кілішак каньяку!
Пад незмаўкальны гоман ахвяру вынеслі ў кабінет кіраўніцтва. Праз пяць
хвілін памочнік швейцара гнаў на машыне дадому да пацярпелага, а праз чвэрць гадзіны вярнуўся з камплектам адзення, бо госць упёрся, што не выйдзе. Яго вяртанне зала павітала гучным брава.
А між тым, пачалася гульня ў «бляянне».
Аліцыя сядзела нерухома. Яе чорныя, напалову прыкрытыя павекамі вочы палалі бунтам і гневам. Колькі ж радасці, бурнага жыцця на свеце! Чаму, чаму гэта праплывае міма яе, чаму яна не можа нырнуць у гэтую хвалю? Чаму гэты чалавек займаецца гэтым натоўпам? Ён жа павінен адчуваць, што гэтая хваля яе абмінае. Ці, можа, ён хоча так расхістаць гэтую хвалю, каб яна сягнула аж сюды.
Друцкі стаяў пасярэдзіне і дырыжыраваў.
Зала грымела бессэнсоўным, дурным, недарэчным бэканнем, раскошным, дзіцячым, жывёльным. Гэта цудоўная арліная лінія чэрапа. гэты ўладны выгін брыва, бляск вачэй і гэты ўбор, якому толькі здаецца, што ён укрывае тонкі стан.
Апрытоміў яе звон і лёгкі боль: так, яна раструшчыла ў руцэ кілішак.
Кроў і віно расплыліся па абрусе каляровай картай.
—		Божа! — прастагнаў Чухноўскі і сарваўся з месца. — Аля! Што з табой?
—		Я разбіла кілішак, — паціснула яна плячыма.
Доктар змачыў сурвэтку ў вядры з лёдам і клапатліва выціраў пакалечаную далонь.
—		Ну, шчасце, — буркнуў ён, — што гэта толькі павярхоўна.
Доктар абвязаў ёй руку хустачкай.
Яны збіраліся выходзіць, і доктар узяў ружы, аднак Аліцыя яго затрымала:
—		Не, так нельга. Яны замерзнуць. Загадай афіцыянту запакаваць іх у тонкую, а потым яшчэ ў грубую паперу.
У вестыбюлі яны сустрэлі Друцкага. Ён стаяў з нейкімі мужчынамі, але адразу перапрасіў у іх і наблізіўся да Аліцыі.
—		Дзякуй вам вялікі, — сказаў ён з глыбокім паклонам, — і памятайце пра «Аргенціну».
Служкі падавалі Чухноўскаму і Лэньчыцкаму футры.
—		Не ведаю, — загаварыла, гледзячы ў столь, Аліцыя, — ці будзе час.
—		Вы павінны знайсці, — усміхнуўся дырэктар з нейкай нечаканай для абаіх бесцырымоннасцю.
—		Чаму гэта нават павінна? — змерала яго халодным позіркам Аліцыя.
Яна думала, што Друцкі разгубіцца, але ён не апусціў вачэй і сказаў коратка,
без усмешкі:
—		Бо я прашу. Вельмі прашу.
Аліцыя прыкусіла вусны і адвярнулася да гардэроба:
—		Ну? Вы яшчэ не гатовы?
—		Ужо, ужо, — абвясціў Лэньчыцкі, змагаючыся з рукавом.
Аліцыя кіўнула галавой Друцкаму і, не падаючы яму рукі, выйшла.
Парцье са здагадлівай усмешкай запытаўся:
—		Што, пан дырэктар, жанчына клас?
—		Што? — ачуняў Друцкі. — Клас? Вы маеце рацыю, браце! — дадаў ён з усмешкай і так ляпнуў яго па плячы, што той аж прысеў.
Лэньчыцкі прапанаваў Аліцыі яе праводзіць, але яна падзякавала:
—		Нам з доктарам трэба перамовіцца. Сядайма, Уладэк, толькі глядзі! Памнеш кветкі!
—		Слухаю, Аля, — пачаў размову Чухноўскі, калі машына кранулася з месца.
—		Пачакай, пагаворым на месцы.
—		А ці прыстойна, — пачаў турбавацца доктар, — цяпер, ноччу, уваходзіць у тваю кватэру?..
У адказ яна толькі паціснула плячыма.
Доктар прадчуваў непрыемную размову і бездапаможна пазіраў на гадзіннік. Аліцыя, аднак, не звяртала на яго ніякай увагі.
Загаварыла яна толькі тады, калі яны апынуліся ў яе пакоі:
—		Растлумач мне, калі ласка, што абазначаюць твае неразумныя рэплікі і дзікія міны?
—		Якія міны?
—		Не рабі выгляду, што не разумееш. Ты добра ведаеш, што я гавару пра твае выступленні супраць пана Вінклера.
—		А што... што тут дзіўнага. Я ж цябе кахаю.
—		І што з гэтага?
Чухноўскі пабляднеў:
—		Таму я не магу цярпець, калі нехта так нахабна захапляецца табой, як гэты... гэты...
—		Чаму? Табе гэта перашкаджае? — амаль правакацыйна спыталася Аліцыя.
—		Перашкаджае! Перашкаджае, бо ў мяне ёсць вочы, — не стрымаўся доктар, — бо я бачу, што табе ад гэтага прыемна, бо я бачу, што ён табе таксама падабаецца! Але хопіць! Маё цярпенне таксама не бясконцае! Больш мы не пойдзем у гэтую карчму.
Аліцыя не стрымала смех:
—		Што-што? Што ты кажаш?.. Ха... Ха... Гэта смешна!.. Дзе ты набраўся такіх манер?
Чухноўскі не валодаў сабой:
—		Хопіць! Мне ўжо гэтага па вушы! І гэтай забягалаўкі, і гэтага мужыка, і гэтых яго агідных кветак.
Ён схапіў нераспакаваныя кветкі і кінуў іх на падлогу.
—		Падымі! — грозна сказала Аліцыя.
—		Не падыму!
—		Зараз жа паднімеш, — паўтарыла яна спакойна.
Чухноўскі прастагнаў, падняў букет, пасля чаго бяссільна ўпаў у крэсла.
Запанавала цішыня. У суседняй сталовай гадзіннік прабіў шэсць.
—		Чаму, чаму я так цябе кахаю, — выпаліў з горыччу Чухноўскі. — Ох, я не здзіўляюся цяпер, чаму твой муж цябе кінуў, чаму звар’яцеў...
—		Памыляешся, — раўнадушным голасам запярэчыла Аліцыя. — Мой муж кінуў мяне па іншай прычыне. Цябе заўсёды цікавіла, чаму? Ты ніколі не рашаўся спытацца ў мяне пра гэта. Зараз я раскажу табе сама. Павел падчас першай шлюбнай ночы пераканаўся, што я не цнатлівая... І ён не мог гэтага прыняць, не мог, не ўмеў з гэтым змірыцца... Ён кінуў мяне, хоць не перастаў кахаць, але нават абвінавачваць мяне не меў права...
—		Як гэта, не меў права?
—		Ён так казаў, і ты таксама гэта прызнаеш. Я страціла цнатлівасць у чатырнаццаць гадоў. Ён быў моцны, ішоў за мной па вуліцы, узышоў па лесвіцы, гвалтоўна ўварваўся ў кватэру, у якой, на жаль, нікога не было. Узяў мяне гвалтам...
—		Жах!.. — прастагнаў Чухноўскі.
Аліцыя сціснула пальцы:
—		І бачыш, Павел, нягледзячы на гэта, не мог мне прабачыць!..
—		Але ж, Божа мілы! Нікога не было паблізу? Ці ты не магла крычаць?!.
—		Так, — паціснула яна плячыма, — я абаранялася, крычала, урэшце хтосьці пачаў стукаць у дзверы. Тады ён выскачыў праз акно на першым паверсе... Ён быў вельмі моцны і спрытны...
—		Ну і што, Павел табе не паверыў?
—		Паверыў. Павінен быў паверыць. Бо тады атрымалася вялікая авантура, з паліцыяй, з медыцынскімі даследаваннямі, з кампраметацыяй усёй маёй сям’і. Павел нават мог знайсці інфармацыю ў газетах.
—		Страшна! А гэты нягоднік? Яго затрымалі?
—		Не. Зрэшты, чым бы мне гэта дапамагло? Павел і так не вярнуўся б да мяне.
—		Навошта ты мне гэта расказала? — закрычаў раптам доктар з дакорам.
Аліцыя паклала нагу на нагу і пахітала галавой.
—		Расказала я гэта для таго, каб ты ведаў, з-за якіх вар’яцкіх, наколькі злачынна безразважных прэтэнзій Павел зламаў жыццё і мне, і сабе. Недарэчная, пачварная рэўнасць да майго мінулага, у якім я не была вінаватая, рэўнасць да маёй крыўды. О не, мой дарагі!.. Я таму расказала табе ўсё гэта, каб ты зразумеў, што ні за якія скарбы свету я не буду жонкай чалавека, які шалее ад рэўнасці, перастае валодаць сабой і можа ўчыняць сцэны. Я хачу быць незалежнай у сваіх пачуццях, намерах і капрызах. Сёння я дастаткова пра цябе даведалася. І ты слушна прамовіў слова «досыць».
—		Аля!..
—		Прашу, не перарывай. І яшчэ адно: будзь ласкавы, не рабі з гэтага трагедыі. Я вырашыла скасаваць заручыны. Яны з самага пачатку былі ўмоўныя і з самага пачатку не мелі сэнсу. Ты ведаў, што я цябе не кахаю, што для мацярынскіх пачуццяў ты надта стары, а для пачуцця жанчыны — надта слабы. Досыць гэтага. Ты прыдумаў, што маеш нейкія правы на мяне.
—		Аднак, я лічу, што як жаніх я маю права.
—		Ты наіўны. Калі мужчына спасылаецца на свае правы ў адносінах да жанчыны, гэта сведчыць пра тое, што ў яго няма ніякіх. Права для жанчыны — гэта бяспраўе, навязаная воля, маральнае насілле. Такое права жанчына шануе і сама ў сабе носіць яго санкцыі.
Аліцыя ўстала і разгарнула кветкі. Пакой напоўніўся водарам руж.
—		Я рада, што ты мяне зразумеў, — працягвала яна, ставячы букет у вазу. — Наш шлюб быў бы недарэчнасцю. Ты, відаць, прызнаеш, што ніколі б не здолеў навязаць мне сваю волю, а я не адчуваю радасці ад капання ў тысячах дробязей і лёгкіх перамог.
—		Аля, — шапнуў, не гледзячы на яе Чухноўскі. — Малю цябе, каб ты памяняла сваё рашэнне, і даю табе слова, што больш ніколі не ствару нагод для незадаволенасці.
—		Ты цудоўны, — засмяялася яна, — і не разумееш, што гэтым самым ты даеш мне нагоду для больш чым незадаволенасці, пагаджаючыся на ролю сабачкі на павадку.
—		Аля!..
—		Не крыўдуй. Так, Уладэк, я даўно пазбавілася ўжо надзеі, што мы маглі б быць парай роўных і ў той жа час аднолькава залежных адно ад аднаго людзей. Гэта была ўтопія.
Чухноўскі пачаў гаварыць, прасіць, кленчыць хаця б аб прадаўжэнні зносін, ён расплакаўся, малюючы безнадзейнасць сваёй адзіноты, дрыжаў усім целам, стараючыся растлумачыць, наколькі моцна ён яе кахае — дарэмна. Аліцыя не мела звычкі мяняць свае рашэнні, і ён пра гэта ведаў.
—		Цяжка, — сказаў ён панура, — ты мяне кідаеш. Кідаеш дзеля яго, дзеля гэтага. Вінклера.
—		Ты памыляешся. Звычайна і сапраўды жанчыны кідаюць мужчын дзеля іншага, але я не з такіх. Бывай здаровы!
Аліцыя начапіла ланцуг, патушыла святло ў вітальні і прайшла ў ванную.
Ванна была гатовая. Аліцыя распранулася і стала перад люстэркам.
—		Я прыгожая, — падумала яна. — Варта быць прыгожай.
Яна выпрастала рукі. Болю не адчувала. Пра скалечаную далонь яна ўспомніла толькі тады, калі ўбачыла ў люстэрку, як па яе паднятай руцэ сплываюць кроплі крыві, затрымліваюцца крыху над пукатасцю грудзей і, буйныя, пругкія, круглыя, коцяцца ўніз па крутой лініі бядра, робячы звілістую рубінавую сцежку на залацістай скуры.
Раздзел 8
—		Я вазьму гэта, — сказаў Друцкі, паказваючы ювеліру на дыядэму з пяці цудоўных архідэй.
Уладальнік крамы паглядзеў на яго недаверліва:
—		Гэта вельмі дарагое ўпрыгожанне, — перасцярог ён.
—		Дарагое? Ну зразумела, па ім нават бачна. Што ж рабіць, калі ў вас нічога цікавага, акрамя гэтага, няма. Колькі?
—		Чатыры тысячы, — абыякава прамовіў прадавец.
—		Чатыры? Хм. Гэта шмат.
—		Шмат. Але яно таго каштуе. Сто дваццаць чатыры сапфіры, сорак дзве жамчужыны. а аправа — гэта апагей.
—		Я дам тры пяцьсот, — перарваў Друцкі.
—		Наяўнымі? — здзівіўся ювелір.
—		Калі ласка.
Друцкі дастаў пачак банкнот і адлічыў.
—		Шаноўны пан загадае спецыяльна зрабіць дэкаратыўную шкатулку?
—		Не. Звычайную паперку альбо скрыначку без лагатыпа.
—		Шаноўны пан саромеецца нашай фірмы? — усміхнуўся ювелір. — Мы найстарэйшая і найвялікшая ювелірная фірма ў Польшчы.
—		Я рады і жадаю, каб вы сталі яшчэ старэйшай фірмай, але я хачу звычайную скрыначку.
—		Як скажаце.
Кватэра Залкінда зноў патанала ў кветках. Люба скончыла прыбірацца. У зале быў толькі Залкінд і яго сваячка, стрыечная сястра Тоня, студэнтка-медык, прыгожая, худзенькая дзяўчына.
Друцкі адразу заўважыў, што яго ўваход перарваў нейкую эмацыянальную размову, бо Тоня была чырвоная і відавочна ўсхваляваная, а ў Залкінда — з’едлівая міна.
—		Уявіце сабе, капітане, мая кузіна агітуе мяне стаць бальшавіком.
—		Супакойся, перабіла Тоня, — гэта пана не цікавіць.
Друцкі запярэчыў і з жартаўлівай павагай запэўніў яе, што яго вельмі займае гэтае пытанне і што ён сам ужо не раз думаў пра ўступленне ў камуністычную партыю.
З’явілася Люба. У белай атласнай сукенцы яна выглядала ашаламляльна.
—		Любімы капітане! — закрычала яна, убачыўшы яго. — Вы памяталі!
—		Як я мог забыць! — абурыўся Друцкі.
—		Дарагі! Любімы! Я павінна вас за гэта пацалаваць! Барыс! Адвярніся, бо я хачу табе здрадзіць.
Без сарамлівасці яна закінула рукі Друцкаму на шыю і моцна пацалавала ў самыя вусны.
—		Ах, Тоня! — уздыхнула яна. — Каб ты ведала, як ён цалуе!
Залкінд таксама смяяўся, але не зусім шчыра, і Друцкі падміргнуў яму, нібыта кажучы: «Ну і варта было мяне запрашаць?»
—		Ой! — пляснуў ён сябе па лбе. — Ледзь не забыўся! У мяне ёсць нешта для пані Любы.
Друцкі дастаў скрыначку і падаў ёй.
—		Божа, які цуд! — усклікнула яна. — Глядзі, Тоня! Архідэі! Цудоўныя! Якія прыгожыя цяпер умеюць рабіць імітацыі! Вы, відаць, з-за мяжы гэта прывезлі, бо тут я ў ніводнай краме такога не бачыла. Неверагодна!
Дыядэма трапіла, у сваю чаргу, у рукі Залкінда.
—		Ой! Люба!..
—		Што?
—		Пачакай! — ён падышоў да лямпы і крыкнуў: — Люба! Што за глупства ты нясеш?
—		Якое глупства?
Залкінд паклаў дыядэму на стол і з грозным выразам твару звярнуўся да Друцкага:
—		Што ж вы робіце, капітане! Як так можна? Гэта ж каштуе шалёных грошай! Люба! Ой, ты дурніца, дурніца! Гэта сапраўдныя камяні!
Люба схапіла ўпрыгожванне і ўтароплена разглядала яго з усіх бакоў.
—		Такая раскоша! — прашаптала яна ў захапленні. — Такая раскоша! Божа мой! Гэта як мінімум дзве тысячы каштуе.
—		Дзве, — перадражніў яе муж, — ausgerechnet дзве? Ну гэта ўжо я дам тры і яшчэ зараблю на гэтым.
—		Што ты кажаш! О, Божа!.. капітане! Як я вас люблю!
Друцкі смяяўся.
—		Калі б я ведаў, што атрымаю толькі адзін пацалунак, то, можа, не стараўся б адшукаць.
Ён не скончыў.
Люба схапіла яго за шыю і пачала цалаваць яшчэ і яшчэ.
У Друцкага сціснуліся сківіцы, ён крыху пабляднеў і адсунуў яе ад сябе.
—		Эй, Джэк! — сказаў ён ціха. — Каб цябе ўзяло ды не адпусціла!
Залкінд засмяяўся:
—		Што-о-о-о!..
У яго голасе загучала гордасць, што ў яго такая жанчына, другой такой на свеце не знойдзеш.
У Любы быў казачны настрой. Прысутнасць гэтых двух мужчын, і такіх мужчын, якія абодва яе жадалі і якіх абодвух жадала яна, напаўняла яе сэрца такім дзіўным і такім моцным пачуццём. Яна адчувала сваю жаноцкасць кожным нервам, выпраменьвала яе і ведала, што яна прыгожая як ніколі.
Падчас абеду ўсе пілі шмат віна. Цудоўна адпачывалі. Толькі Тоня сядзела ціхая і паніклая.
Яе прыгнятала хараство Любы, якую яна зараз ненавідзела.
Пасля абеду Залкінд уключыў грамафон.
—		Сёння вечарам, — сказаў ён, — будзе аркестр.
—		Нам хопіць грамафона, — закрычала Люба і пацягнула Друцкага ў цэнтр пакоя.
Ён танцаваў з ёй, потым з Тоняй і зноў з Любай.
—		Капітане, — шаптала яму Люба на вуха, — можа, гэта прагучыць вельмі бессаромна, але я павінна сказаць. Ведаеце, калі б я адчувала сябе абсалютна шчаслівай?
—		Ну?
—		Калі б магла мець вас абодвух. Барыса і вас. Абодвух.
Яна церлася аб яго ўсім целам, і ў Друцкага круцілася галава.
—		Люба, хопіць. Гэта ўжо вышэй за мае сілы.
Тоня выйшла разам з Друцкім.
—		Вы можаце адвезці мяне дадому? — спыталася яна.
—		З задавальненнем!
Калі яны селі ў таксі, Тоня забілася ў кут і маўчала.
—		Што з вамі? — спытаўся Друцкі.
Яна не адказвала.
Ён узяў яе за руку, ссунуў пальчатку і пагладзіў.
—		Вам сумна?
Яна вырвала руку, закрыла вочы і пачала плакаць.
Друцкі пасунуўся да яе, абняў і прытуліў.
—		Мяне ніхто. не. кахае. — гаварыла яна, усхліпваючы, — мяне ніхто не жадае.
Друцкаму стала шкада яе:
—		Ну, ціха. ціха.
Яна падняла мокры ад слёз тварык і ўпілася ў яго вусны.
Далейшая размова была б у гэтых умовах бессэнсоўная, і таму яны абыходзіліся без яе аж да хвіліны, калі машына спынілася.
—		Хадзем, — узяла яна яго за руку.
Ён засмяяўся:
—		Я павінен развітацца з вамі, панна Тоня, — спрабаваў ён абараняцца, але, зірнуўшы ёй у вочы, паддаўся.
Яна жыла на трэцім паверсе. Друцкі крыху збянтэжыўся, калі ў вітальні шыкоўнай кватэры паказалася старэйшая дама.
—		Г эта мая маці, — зняважліва сказала Тоня, папраўляючы валасы перад люстэркам.
Друцкі пакланіўся, на што дама адказала неахвотным кіўком галавы.
—		Не здзіўляйцеся, — патлумачыла Тоня, праводзячы яго ў вялікі прыгожы пакой, — мая маці не бывае ласкавая з маімі знаёмымі. Вып’еце кавы?
—		Дзякуй.
—		Не?.. Ну дык сядайце. Мая маці пастаянна сілкуецца маральнасцю пратухлай буржуазіі. Старая песня: бацькі і дзеці.
—		Ну, але ж яна дазваляе вам.
—		Весці такі лад жыцця, які я прызнаю адзіна магчымым? Ох, на шчасце, я паўналетняя. На вас яшчэ, — засмяялася яна, — маман так не скрывілася. Вы прыстойна апрануты і не падобны да камуніста. Ведалі б вы, якія ў мяне бываюць тыпы. Вы толькі не падумайце. Бывае па тры, па чатыры, мы збіраемся на дыскусіі. Яны плююць на дыван, а недакуркі.
—		Тоня, і вас гэта ўсё забаўляе?
—		Не забаўляе, — пахітала яна галавой, — а прыцягвае. Новыя людзі, новае, бурнае жыццё. Я ведаю ад Любы, што вы таксама любіце бурнае жыццё.
Тоня стала перад ім і спыталася:
—		Вы кахаеце Любу?
Друцкі няшчыра засмяяўся.
Тоня паклала рукі яму на плечы.
—		Але яна ўплывае на вас. Яе блізкасць не пакідае вас раўнадушным. О, я цудоўна гэта бачыла!
—		Панна Тоня, я яшчэ дастаткова малады, каб адчуваць блізкасць любой маладой і прыгожай жанчыны.
Ён узяў яе за талію і пасадзіў ля сябе.
—		Не, я тут не хачу, — яна абаперлася і села яму на калені, — я ведаю, што я так сабе. Але ў мяне да вас прапанова: заплюшчыце вочы і ўявіце сабе, што гэта Люба.
Тоня сказала гэта з такой горыччу ў голасе, што Друцкі рашыўся на ўсё, што магло гэтай малышцы давесці, што яна можа быць жаданай.
І паколькі Тоня ніяк не хацела адчапіцца, была ўжо дванаццатая гадзіна, калі ён апынуўся на вуліцы.
Нягледзячы на тое, што было позна, Друцкі ішоў пешшу.
—		Халера! — думаў ён. — На свеце столькі жанчын! Страшна шмат!
Ён, аднак, не мог сказаць, што хваляваўся з гэтай нагоды. Калі ён прыйшоў у «Аргенціну», некалькі столікаў ужо было занята. Як звычайна, прагледзеў ліст замоў на столікі і з радасцю знайшоў у ім прозвішча Лэньчыцкага.
Зазваніў тэлефон.
—		Вазьмі, малышка, — усміхнуўся ён Тэці.
—		Гэта нейкі прафесар, — сказала яна, адкладаючы трубку. — Ён ужо другі раз тэлефануе.
—		Прафесар?
—		Так. Але прозвішча ён вымаўляе невыразна.
Тэлефанаваў Караль. Ён сёння вольны і хоча прыйсці ў «Аргенціну».
—		Ур-ра! Чакаю! — закрычаў Друцкі. — Я табе, Караль, гарантую, што ты не пашкадуеш.
З асаблівым запалам дырэктар заняўся аглядам клуба. Ён неймаверна радаваўся. У праходзе ён затрымаў сіньярыту Фіямету:
—		Казя! Паслухай, сёння тут будзе мой добры сябар. Вельмі салідны чалавек. Прафесар. Я пасаджу цябе за яго столік, і ты павінна будзеш яго расшавяліць. Разумееш?
—		Дык мы не паедзем разам?.. — спыталася яна з расчараваннем у голасе.
—		Ах ты, дурнічка! Абяцаў, значыць, паедзем. Яго трэба толькі расслабіць, каб яму было весела. Гэта стары зануда, а я хачу, каб ён пабавіўся, і не абдзірай яго, бо гэта мой сябар. Запомні!
—		Я спраўлюся, — упэўнена кіўнула галоўкай Казя.
—		І старайся быць. хм. інтэлігентнай, разумееш?
—		Будзьце ўпэўнены.
Друцкі пацёр рукі. Гэта малая шэльма сапраўды была настолькі спрытная, што некаторыя госці ахвотна верылі ёй, што яна дачка аргенцінскага арыстакрата і што скончыла Сарбону. Казя ведала з паўтара дзясятка фраз па-французску, якія ёй пакінуў у спадчыну нейкі экзатычны дыпламат, і дасканала аперыравала гэтым капіталам. Яна павінна забавіць Бруніцкага.
Друцкі сам чакаў яго ў холе. Кожны раз, калі адчыняліся дзверы, ён абарочваўся.
—		Сёння, напэўна, нейкія важныя госці будуць? — спытаўся швейцар.
—		Чаму?
—		Ну, бо пан дырэктар асабіста.
У гэты момант увайшла Аліцыя з адвакатам Лэньчыцкім.
Друцкі ззяў, вітаючы яе.
—		Як жа я рады! — ён пачціва пацалаваў ёй руку і сардэчна павітаўся з адвакатам.
—		«Аргенціна», — прамовіла Аліцыя, — супакойвае нервы. А між тым. ружы ўжо завялі.
Служкі здымалі з яе бабровае футра, таму Друцкі адказаў толькі красамоўным позіркам, і ў той жа момант у люстэрку ён убачыў, што ўваходзіць Бруніцкі.
Ён папрасіў прабачэння ў Аліцыі і сардэчна павітаўся з прафесарам:
—		Ну, брава! Я ўжо трымаю для цябе столік ля самай сцэны. Служба!
Бруніцкі здымаў футра і аглядаўся з паблажлівым здзіўленнем, з якім бацькі назіраюць за гульнямі дзяцей, як раптам заўважыў утаропленыя ў сябе вочы Аліцыі і ўсмешку на яе твары.
«Ого!» — падумаў ён і адразу спытаўся ў Друцкага, ці не мог бы ён размясціць яго лепей дзе-небудзь у куточку? Можа, ёсць ложы?
Друцкі задумаўся. У яго не было ніводнай вольнай ложы. Да таго ж, Аліцыя невядома чаму, свідравала прафесара поглядам. Урэшце Друцкі ўзяў яго пад руку, праводзіў у залу і да той пары ўгаворваў, пакуль Бруніцкі не згадзіўся заняць зарэзерваваны для яго столік.
—		Добра тут у цябе, нічога не скажаш, — падзяліўся ён уражаннем, — толькі аркестр грае надта гучна.
—		Асвоішся, дарагі Караль, толькі табе, канечне, трэба трохі падняць настрой. У мяне ёсць усяго некалькі бутэлек сапраўднага перадваеннага «Бенедыкціна». Ці, можа, шампанскага?
—		Не, даражэнькі, — з усмешкай запярэчыў прафесар, — калі ўжо я тут, то павінен паспытаць, што такое кактэйль.
—		Вось і выдатна!
Друцкі сеў побач з ім, выбраў з карты кактэйль «Стары Тоні» і пачаў знаёміць прафесара з арганізацыяй клуба. Праз хвіліну на століку з’явіліся фрукты, чорная кава і два плазаватыя кілішкі мутнай вадкасці з моцным водарам.
Бруніцкі паспытаў — і яму спадабалася:
—		Ведаеш, гэта ўвогуле нядрэнна.
Сцэна запоўнілася танцорамі. Голыя плечы жанчын зіхацелі цёплай белізной, жорсткія карсеты мужчын адсвечвалі блакітна-фіялетавым. Мужчыны прыязна ківалі Друцкаму галовамі, жанчыны пасылалі яму тонкія ўсмешкі і страсныя погляды.
—		А зараз, Караль, вып’ем кактэйль маёй уласнай вытворчасці: «Буль-буль».
Тут і там з агульнага гоману выстрэльвалі вясёлыя смяшкі, аркестр перайшоў да рэфрэну, каляровае асвятленне напоўнілася густым, здавалася, датыкальным паветрам.
—		Моцны, але добры, — пахваліў прафесар, — я не разбіраюся ў спіртным, але ў гэтым напоі, відаць, шмат каньяку.
Друцкі ўводзіў Бруніцкага ў курс, указваючы на розных мужчын і жанчын, тлумачыў, хто гэта, радаваўся здзіўленню Бруніцкага, што такія сур’ёзныя і высокапастаўленыя людзі бываюць у падобнага роду клубах. Нарэшце ён заўважыў, што набліжаецца Казя і сказаў:
—		Караль, ты не будзеш супраць, калі тут сядзе гэтая малышка?
—		Для чаго? — скрывіўся Бруніцкі.
—		Гэта адна з зорак, майстар аргенцінскага танга, донна Фіямета, калі проста — панна Казя. Мілая дзяўчына. Дазволіш?
Не чакаючы адказу, Друцкі ўстаў.
—		Сеньярыта Фіямета.
Казя грацыёзна кіўнула галавой і працягнула ззяючую бранзалетамі руку.
Бруніцкі, не маючы дарогі назад, павітаўся з ёй і ўказаў на крэсла:
—		Калі ласка!
—		Ах, — павярнулася да яго Казя, — мне вельмі прыемна. Што гэта? Вы п’яце кактэйль «Муза»?
—		Не, мілая, гэта «Буль-буль», — з павагай адказваў прафесар.
Панна Казя таксама хацела «Буль-буль», а Друцкі, які нецярпліва зіркаў у ложу № 9, нарэшце мог устаць.
—		Я на хвіліну, — прабачыўся ён.
Друцкі пайшоў у кабінет і загадаў паклікаць кветачніцу. Папляскаў па шчочцы Тэцю, якая перапісвала рахункі, і, калі кветачніца ўвайшла, запытаўся:
—		У вас ёсць што-небудзь для «дзявяткі»?
Дзяўчына з хітра-мудрым выглядам адказала:
—		Я ўжо занесла, пан дырэктар.
—		Што? Ужо?..
—		Я падумала, што пан дырэктар і так.
—		Вялікі табе, малышка, дзякуй. Ты амаль такая ж здагадлівая, як і прыгожая.
Дзяўчына бессаромна глядзела яму ў вочы.
—		Ты хоць выбрала штосьці лепшае? — запытаўся ён.
—		Найлепшае, — сказала яна, не спускаючы вачэй з дырэктара.
—		Ах ты шэльма! — не вытрымаў Друцкі, прыцягнуў яе да сябе, пацалаваў у вусны і імкліва выбег на калідор.
Тэця акінула кветачніцу зневажальным позіркам:
—		Навошта вам спатрэбілася выбіраць найлепшыя кветкі ў «дзявятку»?
Кветачніца надзьмула вусны:
—		Не ваша бабская справа! Будзе тут яшчэ кожная ўмешвацца.
—		А далікатней можна? — зачырванелася панна Тэця.
—		О! Куды ўжо далікатней? Такая важная дама? Што да Вінклера ліпне.
—		Выйдзіце, калі ласка! — крыкнула Тэця.
Кветачніца паціснула плячыма і адчыніла дзверы, але затрымалася на момант на парозе, каб выпусціць ядавітую стралу:
—		А калі вы такая разумная, то скажу вам, што ў «дзявятцы» сядзіць такая, што дырэктар ляціць да яе як пчала на мёд. І варта!.. Прыгожая неверагодна, і важная дама. Не такая сабе, прабачце, што клац-клац-клац на машынцы.
Ляпнула дзвярыма і знікла.
—		Гадзіна! Подлая гадзіна! — праенчыла панна Тэця.
—		Ох, калі б я магла ў гэтай шэрай сукенцы выйсці ў залу і зазірнуць, хто там сядзіць у гэтай «дзявятцы». Няўжо яна настолькі прыгожая?.. Відаць, ён цяпер там з ёй і «ляціць да яе як пчала на мёд».
Зразумела, Друцкі сядзеў каля Аліцыі і пытаўся, што зрабілася з доктарам.
—		Ён мне надакучыў, — сказала Аліцыя.
—		Бедалага! — са шчырым жалем уздыхнуў Лэньчыцкі, ужо на падпітку.
—		Я б патанцавала, — неспадзявана пажадала Аліцыя.
Друцкі сарваўся з месца. Яго вочы іскрыліся радасцю.
—		Не, не зараз. Цяпер граюць танга, а мне б хацелася вальс. Звычайны стары вальс.
—		Ну дык загад! Зараз дам загад!
—		Не, не, — затрымала яна яго. — Спачатку мы павінны выпіць па келіху віна.
—		З задавальненнем.
—		Адсутнасць умення танцаваць, — па-філасофску заўважыў Лэньчыцкі, — гэта безнадзейна. Што зробіш, калі я абсалютна пазбаўлены пачуцця рытму!
—		Вас, відаць, здзівіла, — звярнулася Аліцыя да Друцкага, — што я адважылася? Я сама сабе дзіўлюся, але я так даўно не танцавала. Давайце вып’ем!..
Сёння вочы Аліцыі блішчалі па-асабліваму, і рухі яе былі больш жвавымі, чым звычайна.
—		Вы маеце шалёны поспех у жанчын, — лёгка выпаліла яна.
—		Відаць, так, — сказаў Друцкі, падумаўшы хвіліну.
—		Думаю, — працягвала яна, — што вы няшмат сустрэлі ў жыцці такіх, хто б вас не хацеў?
Друцкі падняў бровы:
—		Не, я такіх зусім не сустракаў, — упэўнена сказаў ён.
—		Ад сціпласці вы не памраце.
—		Памыляецеся. Проста я сустракаюся толькі з такімі жанчынамі, якія хочуць, каб я іх заваяваў. А іншыя. мяне абмінаюць. Праходзяць міма. Я не існую для іх, а яны не існуюць для мяне. Калі нехта шукае ў лесе маліны, ён не заўважае кветак, і наадварот. Проста не заўважае. Калі ён вернецца з лесу, а мы ў яго спытаемся, ці шмат там было кветак, ён адкажа: вельмі шмат малін.
—		Я не пра тое, — схіліла галаву Аліцыя, — я пыталася, ці, збіраючы маліны, вы не захацелі кветак, якіх вам не ўдалося здабыць?
—		Я бачыў іх здалёк, але не затрымліваўся ля іх, бо яны гэтага не хацелі. Іх пах вабіць матылькоў або працавітых пчол. А я труцень.
Аліцыя на гэта нічога не адказала, але калі зайгралі вальс і яны сходзілі ў залу, яна запыталася:
—		Чаму ж тады вы мяне не абмінулі?
—		Таму што. таму што і вы міма мяне не прайшлі.
Ён моцна схапіў яе за талію і яны закруціліся сярод паўтара дзясятка іншых пар.
Ён адчуваў яе кожным нервам і кожнай мышцай. Пах яе валасоў і скуры напаўняў яго ноздры. Яго плячо пружыніла пад цяжарам такога прыгожага, гнуткага цела, у якім — ён ведаў — кроў павінна была таксама пульсаваць часцей.
—		Мы не маглі не спаткацца, — працадзіў ён праз сціснутыя зубы, — гэта было б вар’яцтвам.
Аліцыя падняла на яго палаючыя вочы і павольна раскрыла вусны. Яна спакушала яго, правакавала, і абодва добра ўсведамлялі гэта.
Ён так прыціснуў яе да сябе, што выразна адчуў пругкія грудзі, паднятыя хуткім, паспешлівым удыхам. Яна не пратэставала, не адхілілася ад яго.
Друцкі пабляднеў, пульс стукаў яму ў скроні, ноздры раздзьмуліся. Калі б ён мог зараз думаць не пра яе, сам бы сабе здзівіўся, што танцуе і не губляе рытм.
—		Праўда? — шаптаў ён. — Праўда? Нашы дарогі павінны былі перакрыжавацца.
Аркестр перастаў граць, і яны сталі пасярод сцэны. Друцкі пляскаў разам з іншымі, і яны зноў пачалі танцаваць.
—		Так. — перарывістым голасам сказала Аліцыя. — Натуральна. Для таго перакрыжаваліся. каб. я магла вам падарыць адчуванні, якіх у вас яшчэ не было.
—		Мая. мая. — утаропіўся ў яе вочы.
—		Не, — патрэсла яна галавой, — не ваша.
—		Павінна быць!
—		Не! Я, уласна, і хачу быць той адзінай жанчынай, ля якой вы павінны прайсці супраць сваёй волі.
—		Не дражніце мяне, — нахмурыў бровы Друцкі.
—		Таму што?..
—		Я не з тых, з кім гэта можна рабіць беспакарана.
—		Вы народжаны перамагаць? — запыталася Аліцыя амаль іранічна. — Утаймавальнік?
—		Так! Сто разоў так! І нікуды вы ад мяне не дзенецеся. Самі ведаеце. Павінна. павінна.
Ён бачыў яе цудоўныя вочы, і іх захапленне, і прагу.
—		Павінна.
Яна засмяялася:
—		Вельмі шкада, але не думаю, што я павінна.
—		Аднак жа вы сёння прыйшлі, аднак танцуеце са мной, аднак я вас прыцягваю мацней за іншых, за тысячы іншых. Не падманвайце, вы ведаеце, што не атрымаецца.
Аркестр змоўк.
Перад выхадам са сцэны сабраўся натоўп. Друцкі з Аліцыяй рухаліся павольна і так аказаліся ля століка Бруніцкага. Прафесар сядзеў адзін. Відаць, Казя пайшла, каб прыбрацца, а дакладней распрануцца для свайго танца.
Неспадзявана для Друцкага Аліцыя спынілася і з усмешкай нахілілася да прафесара. Той жа, не ведаючы, што павінен рабіць, ускочыў і таксама пакланіўся.
—		Пан прафесар мяне не пазнае, — не цырымонячыся, сказала Аліцыя. — Я даўней у вас вучылася.
У куце залы пачаўся нейкі крык і гвалт. Да Друцкага праціснуўся швейцар і настойліва жадаў яго ўмяшальніцтва. Што ж яму было рабіць? Скандал у куце разгараўся.
—		Прашу прабачэння, я на секунду, — ускрыкнуў ён. — Караль, дарагі, можа, ты будзеш такі добры і праводзіш пані ў ложу.
—		Ну канечне, — пагадзілася Аліцыя. — Ідзіце.
—		Пан прафесар не прыгадвае мяне, а я вам удзячная, нават удвайне.
—		Далібог, не прыгадваю, — апраўдваўся Бруніцкі.
—		Маё прозвішча Горн. Пан прафесар нядаўна быў такі ласкавы даць інфармацыю пра майго няшчаснага мужа Паўла.
—		Ага!.. Так, так. прыпамінаю. Так. бедалага.
—		А другое, за што я хачу падзякаваць, — працягвала Аліцыя, — гэта за вашы цудоўныя лекцыі, якія вельмі мне прыдаліся. О, гэта было даўно. Пан прафесар, можа, прыпомніць, калі я назаву сваё тагачаснае, дзявочае прозвішча: Жэраньская.
—		Ага, — ветліва пакланіўся прафесар, — ну канечне, панна Жэраньская. Памятаю, а як жа.
Насамрэч ён зусім не памятаў. Доктар праводзіў Аліцыю і, вяртаючыся на сваё месца, раптам спыніўся: «Жэраньская. Ну. так. Жэраньская.»
Ён звычайна не запамінаў прозвішчы, але гэта па нейкай прычыне павінна было яму ўрэзацца ў памяць. Жэраньская.
Калі Бруніцкі заняў месца за сваім столікам, сеньярыта Фіямета ўжо танцавала, а ў верхняй ложы ён заўважыў Друцкага.
Бруніцкі загадаў падаць яму яшчэ адзін кактэйль і, апускаючы ў яго трубачку, зноў задумаўся: «Жэраньская?.. »
Друцкі моўчкі сядзеў ля Аліцыі.
—		Дык што, — спыталася яна, — вы сёння не арганізуеце забавы?
—		А як жа?
—		Нешта новае?
—		Не. Каты.
Аліцыя прыжмурыла вочы:
—		Вы нешматслоўны.
—		Вам патрэбна балбатлівасць?
—		Дырэктар, — нахіліўся да іх адвакат Лэньчыцкі, — мне здаецца, што вы пасварыліся? Супакойцеся!
—		Наадварот, адвакат, — бліснуў вачыма Друцкі, — мы пагадзіліся.
Аліцыя падняла келіх.
—		Давайце вып’ем. Пан Вінклер пагадзіўся з. лёсам.
—		Вып’ем, — засцерагальным тонам прамовіў Друцкі. — Пані Аліцыя, багіня лёсу, сама з ім не пагодзіцца!
—		Я нічога не разумею, — заявіў Лэньчыцкі.
—		Я таксама, — адрэзаў Друцкі і ўстаў.
—		Вы адыходзіце? — запыталася Аліцыя.
—		Не. Барані божа. Толькі выходжу, — зрабіў ён акцэнт на апошняе слова.
—		Не ведаю, ці ўдадуцца вам сёння каты.
—		Чаму?
—		У мяне такое ўражанне, што ў вас прапаў настрой.
Друцкі затрымаўся:
—		Вы ў дзяцінстве павінны былі любіць забаўкі, а дакладней, іх псаваць.
Аліцыя пахітала галавой:
—		Я ніколі не любіла забавак, таму, уласна, іх і псавала. Я пагарджала забаўкамі.
—		Дзякуй вам, — пакланіўся Друцкі з іранічнай усмешкай.
—		Не вы павінны дзякаваць, — сказала Аліцыя крыху раздражнёным тонам.
—		Дык вы не лічыце мяне.
—		Ідзіце ўжо, — перарвала яна, — публіка засумуе.
Друцкі паглядзеў на яе і з выклікам запытаўся:
—		Яшчэ адно. Вы дазволіце праводзіць вас дадому?
—		Калі ласка, — адказала яна, не вагаючыся.
Друцкі збег па лесвіцы. Яго з’яўленне ў цэнтры сцэны публіка прыняла гучным брава. Ён гаварыў.
Аліцыя прыхілілася галавой да борта ложы і слухала.
Без сумнення, ён заўсёды заставаўся сабой. З кожнай ноты яго нізкага голасу, з кожнага руху біла стыхія. Неўтаймоўная стыхія. Прырода ўзнагародзіла гэтага чалавека адной са сваіх самых таямнічых сіл: жыццёвай сілай!
Жыццё б’е з яго, як гейзер. Ахоплівае, затоплівае.
Аліцыя прабегла вачыма па зале. Жанчыны. Іх погляды не патрабавалі ключа для прачытання зместу жаданняў. Ён валодаў імі. Што б гэта было, калі б раптам якой-небудзь сілай знішчыць у людзей усё, што іх стрымлівае, паняцце аб прыстойнасці, дабрадзейнасці, маралі, будучыні. Што б яны ўсе зрабілі?..
Аліцыя прыжмурыла вочы. Так, вось бягуць да яго, акружаюць шчыльнай, уздрыгваючай масай цел, напоўненых жаданнем. сотні плячэй сплятаюцца ў сетку, сотні грудзей хрыпяць прагай, паглынаюць яго сваёй жаноцкасцю. Прырода складвае іх у ахвярны штабель перад гэтым мужчынам, падсвядомая сіла захавання віду, права натуральнага адбору. Яны выбіраюць менавіта гэтага самца, таму што ён найбольш мужны. Селекцыя. Усёведны інстынкт прымушае іх слепа шукаць у ім бацьку іх патомства.
А яна сама?.. Аліцыя здрыганулася.
Пранізлівае «Міау-у-у-у-у!» прарэзала цішыню.
Другое, трэцяе, дзясятае. Яны нанізваліся на невыразную мелодыю аркестра палкім заклікам.
—		Міау-у-у. міау-у-у-у-у.
Аліцыя выцерла лоб і наліла сабе віна.
Адвакат Лэньчыцкі апантана мяўкаў, яго ахрыплы ад алкаголю голас невыносна раздражняў.
Друцкі ўнізе важна дырыжыраваў. Прафесар Бруніцкі, склаўшы рукі на грудзях, смяяўся: яго пенснэ крыху скрывіліся і гэта надавала яму трагікамічны выгляд.
—		Адвакат, — Аліцыя пацягнула Лэньчыцкага за рукаў, — супакойцеся!
—		А то што? — адарваўся ён ад парапета.
—		Досыць! Вы здабываеце з сябе гукі льва, але досыць.
—		Цудоўная забава, выдатная!
—		Падсуньце мне лепей каву.
А між тым, аркестр пасля бурных апладысментаў зайграў якісьці факстрот, і Друцкі з’явіўся наверсе.
—		Не сядайце, — стрымала яго Аліцыя. — Хадземце.
Ён адказаў усмешкай.
Лэньчыцкі заплаціў па рахунку, і яны спусціліся ў вестыбюль.
—		І маё футра, — кіўнуў Друцкі.
—		Вы выходзіце, пан дырэктар? — падбег здзіўлены касір.
—		Так, але я хутка вярнуся. Чакайце мяне з касай. Графу Пашніцкаму з чацвёртай ложы можна рахунак запісаць. Да пабачэння.
—		Маё шанаванне пану дырэктару.
На дварэ іх атуліў цёплы павеў ветру. Вуліца была сухая, высока ў небе блішчаў месяц.
—		Пойдзем пешшу, — вырашыла Аліцыя.
—		Што? — здзівіўся адвакат.
—		Я пайду пешшу, а пан Вінклер мяне праводзіць. Вы, адвакат, зразумела, едзеце дадому. Добрай ночы!
Аліцыя падала яму руку.
Адвакат, відаць, прывык ужо да безапеляцыйных рашэнняў Аліцыі, дык і не пярэчыў. Ён сеў у найбліжэйшую машыну і, мінаючы іх, памахаў сваім кацялком.
—		Вы заўважылі, што вясна адчуваецца не толькі дзякуючы росту тэмпературы?
—		Так. У паветры ёсць нейкая мяккасць, — разняволена сказала Аліцыя.
—		Я меў на ўвазе не знешнія змены ў прыродзе, не тыя, што адбываюцца вакол нас, — усміхнуўся Друцкі.
Аліцыя мімалётна зірнула на яго.
—		Вы што, нібыта. барометр?
—		Проста я ведаю. У дадзеным выпадку гэта можа быць недакладна.
—		Што?
—		Што вясна ідзе.
—		Чаму? Досыць вам зірнуць на каляндар.
—		Вы казалі пра барометр. Дык вось, як марак, падарожнік і ўвогуле чалавек, добра знаёмы з компасам, я ведаю, што гэты прыбор не заўсёды паказвае на поўнач. Часам стрэлка паварочваецца да найбліжэйшага металічнага прадмета.
Аліцыя засмяялася:
—		Барометр таксама памыляецца?
—		Усё магчыма.
—		Ну, тады гэта вельмі дрэнны барометр, калі ўва мне прадчувае вясну. Мне, дазвольце, дваццаць дзевяць гадоў. Бліжэй да восені.
—		Не, — запярэчыў Друцкі, — восень — гэта перыяд замірання вясны, якая задаволілася летам. А вамі вясна завалодала. Нічога, што яна вас апаноўвае.
—		Я ведала дзяўчат, якія да сямідзесяці гадоў сцераглі сваю вясну. Вы мяне не пераканалі.
—		У іх ёсць вясна, толькі згусла, як кіслае малако. Але ж ёсць.
—		У вас арыгінальныя погляды.
—		Дазвольце, гэта не мае погляды. Так мне здаецца зараз. Магчыма, што ўсё зусім інакш.
Яны звярнулі на Макатоўскую і ішлі моўчкі.
—		Навошта вы мяне хацелі праводзіць?
—		Бо мне з вамі таксама добра, як і вам са мной.
Яна не адказвала. Калі б зараз яна дазволіла сабе прамовіць слова, то не здолела б сказаць іншага, чым тое, што аддало б яе ў няволю.
Аліцыя ўмела валодаць хвіліннымі эмоцыямі. Яна цудоўна ўсведамляла, што разам з гэтым чалавекам не магла б заставацца незалежнай. Яна яшчэ добра не ведала, чаму адчувае ў ім элемент нібыта прыроджанай улады, улады падсвядомай, але не менш захопніцкай, аднак яна ведала, што ёй ён не авалодае.
Друцкі ішоў побач, задуменны і спакойны.
—		Вы непадобны да многіх сваіх землякоў. Амерыка не здолела паставіць на вас сваё жахлівае стандартнае кляймо.
—		Я з усяго свету, — сказаў ён прама.
—		Вы шмат вандравалі?
—		Шмат.
—		Ну дык раскажыце што-небудзь, — нецярпліва ўскрыкнула Аліцыя.
—		Не. І вас, і мяне зараз цікавяць іншыя справы. Вам хіба не хочацца, каб вас. забаўлялі?
—		Не.
—		Вы пракурор.
—		Падпракурор.
—		Навошта вы абралі такую прыкрую прафесію?
—		Вам абавязкова адказваць?
—		Так.
—		Ну дык. з-за помсты.
—		З-за помсты? Каму вы помсціце?
—		Сабе. Зрэшты, ці не ўсё адно? Доўга расказваць.
—		Добра. Раскажаце мне гэта заўтра.
—		Ані заўтра, ані паслязаўтра. Ніколі. Мы больш не ўбачымся.
Друцкі сурова паглядзеў на яе:
—		Няпраўда, — сказаў ён цвёрда.
Сэрца Аліцыі стала біцца мацней. Канечне, няпраўда! Пабачацца заўтра, паслязаўтра, і на наступны дзень, і кожны дзень.
—		Праўда, — загаварыла яна спакойна, я больш не прыйду ў «Аргенціну».
—		Але гэта нонсэнс! — абурыўся Друцкі. — Бо вы самі пра гэта пашкадуеце!
Аліцыя адвярнулася.
—		Што, не так? Не так? — настойваў ён.
—		Мне ўсё роўна, — сказала яна холадна.
Рэзкім рухам Друцкі схапіў яе пад руку:
—		Вы гэтага не зробіце, нельга ні дзеля мяне, ні дзеля сябе.
Ён так моцна сціскаў яе руку, што ёй стала балюча, і яна катэгарычна прамовіла:
—		Пусціце мяне, калі ласка!
Друцкі апамятаўся.
На ўзыходзе неба шарэла. Яны даходзілі ўжо да Палітэхнікі.
—		Не буду я з вамі сустракацца, — пачала Аліцыя, кіруючыся выключна эгаістычнымі матывамі. — Скажу вам шчыра. Асцярожна! — крыкнула яна раптам і адскочыла на сярэдзіну вуліцы.
Было ўжо, аднак, надта позна. Цяжкая, жалезная палка ўпала Друцкаму на галаву. Згорбленая чорная постаць кінулася яму ззаду пад ногі, спераду ён атрымаў моцны ўдар паміж вачэй. Не прайшло і секунды, як ён ляжаў на ходніку.
Трэці амбал прыставіў да грудзей Аліцыі доўгі нож:
—		Толькі ціхенька, сінічка, ціхенька, бо я так памацаю, што нічога больш не захочацца!
Аліцыя не крыкнула.
Яна бачыла, што Друцкі нерухома ляжыць. Два тыпы выпрасталіся над ім і пільна прыслухоўваліся.
—		Ну, паехалі! — рэзкім шэптам паклікаў амбал, які стаяў з Аліцыяй, — забірайце бабкі ў фраера, вашу маць! Чаго чакаеце! Паехалі!
Тыя два схіліліся над ляжачым, і раптам адбылося дзіўнае.
Адзін з іх апісаў велізарную дугу ў паветры і грымнуўся на дарогу, як мех з пяском.
У той жа момант другі перакуліўся ў паветры і апынуўся на зямлі разам з Друцкім.
Секунда — і ён ускочыў, але за пояс яго трымаў Друцкі. Бандыт з нажом, які да гэтага часу пільнаваў Аліцыю, адным скачком дасягнуў іх.
—		Асцярожна! — крыкнула Аліцыя і выдыхнула, убачыўшы, што Друцкі зарыентаваўся і абараніўся ад удару амбалам, якога трымаў у руках.
Мімалётам яна зірнула на трэцяга бандыта.
Гэты ледзь рухаўся і поўз на карачках у бок плота стадыёна. На дарозе засталася палка.
Доўга не думаючы, Аліцыя схапіла яе і, замахнуўшыся дзвюма рукамі, хацела выцяць таго, які якраз намагаўся дастаць нажом да плячэй Друцкага.
Яна ведала, куды біць, але адбылося нешта неспадзяванае: Друцкі кінуў амбала, якога трымаў у руках, на яго таварыша, і ўдар жалезнай палкі трапіў на руку, што трымала нож.
Налётчыкі паўскоквалі з зямлі і кінуліся наўцёкі.
Аліцыя паглядзела на Друцкага.
Ён смяяўся.
—		Даўно са мной нічога такога не здаралася, — у голасе яго нібыта загучала палёгка.
Па твары Друцкага сцякала кроў. Каўнер футра бездапаможна звісаў, амаль цалкам адарваны.
Аліцыя ўважліва агледзела палку і кінула яе на ходнік.
—		Каб яшчэ хто не натрапіў, — спакойна сказала яна, абтрасаючы пальчаткі.
Друцкі выціраў хусцінкай кроў.
—		Канечне, — запярэчыў ён. — Я бачыў двух прахожых у канцы вуліцы Снядэцкіх, але, відавочна, яны не хацелі ўмешвацца не ў свае справы. Бандыты ў вас сумку не скралі?
—		Не.
—		Ну дык хадземце.
Ішлі яны моўчкі. Аліцыя была не з баязлівых. Таму калі ёй гэты Вінклер так моцна і спадабаўся, то не за адвагу, а за сваю незвычайную прысутнасць духу, ну і за спрыт. Яго мозг, пачуцці і мышцы павінны былі гадамі дзейнічаць у згодзе, бо яны працавалі вельмі зладжана і вокамгненна.
—		Ці не здаецца вам, — перарваў Друцкі роздумы Аліцыі, — што трэба было б, аднак, паведаміць у паліцыю.
—		Зразумела. Патэлефаную з дому. У гэтым раёне раней не здаралася падобных нападаў.
—		Спадзяюся, што такое не паўторыцца.
—		Вы думаеце, што напад учынілі менавіта на вас?
—		З чаго б гэта, — засмяяўся ён. — Я ні з кім не збіраюся зводзіць рахункі, а значных сум з сабой не нашу. Акрамя таго, калі б гэтыя бедалагі ведалі, з кім ім давядзецца мець справу, — бліснуў ён на Аліцыю вачыма, — то, думаю, што ўзялі б з сабой яшчэ двух-трох таварышаў.
—		Так, — сказала Аліцыя, — вы гэта спрытна зрабілі. Я жыву тут. Зайдзіце да мяне наверх, я прамыю вам рану.
—		Добра.
Друцкі паправіў каўнер.
—		Вось бачыце, — усміхнуўся ён, калі яны прайшлі міма заспанага вартаўніка, — нягледзячы ні на што, я ўсё ж буду ў вас.
—		Прашу цішэй, — адказала Аліцыя, упускаючы яго ў вітальню. — Здыміце футра.
Яна ўключыла святло і заўважыла, які бледы яго твар.
—		Што з вамі? — спужалася яна.
—		Не, нічога. Толькі. можа, вы б дапамаглі мне зняць. што-небудзь з шыі. Мне цяжка левай рукой.
—		Зараз.
Аліцыя асцярожна сцягнула з яго футра. Усё ўнутры было заліта крывёй. Над левым плячом нож прабіў фрак, і адтуль яна сачылася.
Трэба было зняць фрак, каўнерык, камізэльку і кашулю. Гаспадыня правяла госця ў ванную, дапамагла распрануцца, прынесла бінт і ёд.
На шчасце, рана не была надта глыбокая, але шырокая і балючая.
Намнога больш Аліцыя непакоілася пра гэтую, над скронню. Тут скура была здзёртая ад удару на некалькі сантыментаў, але мог быць пашкоджаны і чэрап.
—		Тут баліць? — пыталася яна, націскаючы каля раны кончыкамі пальцаў. — А тут?.. А тут?..
—		Не, не баліць. Крыху шуміць у вобласці лба, але з галавой усё ў парадку.
—		Я вам перавяжу галаву.
—		Не. Дзякуй. Кроў не ідзе — і добра.
—		Можа, кілішак каньяку?
—		Барані божа!
Аліцыя хвіліну ўвіхалася, прыбіраючы акрываўленыя кавалкі ваты і мыючы рукі. Потым яна села насупраць Друцкага на край ванны. Толькі цяпер да яе дайшло, што вось ён тут, з перабінтаваным торсам, з мускулістымі плячыма, што хвіліну таму яна кранала яго голую скуру, бронзавую, гладкую і бліскучую. Якія ж зграбныя ў яго грудзі!.. І шыя прыгожая, а моцная, як дуб.
Вочы ў Друцкага былі прыкрытыя, а на вуснах паўусмешка.
І чаму, чаму. ён зараз не скажа ёй: «Я лягу, а ты мяне даглядай, кленч ля ложка. застануся тут з табой і толькі для цябе. толькі.»
У незаслоненае акно ўдарыў першы ружававата-жаўтаваты прамень.
Друцкі расплюшчыў вочы і ўстаў:
—		Прашу прабачэння. Я апрануся.
—		Я вам дапамагу.
—		Дзякуй! Я спраўлюся. Вялікі дзякуй!
—		Што ж, зноў вы, відаць, саромеецеся?
—		Саромеюся, — адказаў ён з усмешкай.
—		Не хвалюйцеся. Я ўсяго толькі самарыцянка.
Аліцыя дапамагла Друцкаму апрануць кашулю, якая якраз прасохла, аднак урэшце павінна была пакінуць яго аднаго, калі і ніжнюю частку кашулі трэба было заправіць у адпаведнае месца.
У гэты час яна некалькімі шпількамі прымацавала каўнер да футра.
—		Вы абавязкова павінны выклікаць доктара, — сказала яна, калі Друцкі выйшаў у вітальню.
—		Добра. Але я вас таксама аб нечым папрашу. Пакіньце званок у паліцыю на маю адказнасць. Я не хацеў бы, каб ваша прозвішча было замяшана ў гэтым.
—		Але чаму?
—		Улічваючы ваша становішча і пару, у якую на нас напалі.
—		Як хочаце.
—		Дык згода? Дзякуй вам і да пабачэння, да заўтра.
—		Не.
—		Калі б я гэтаму «не» павінен быў паверыць, то не выйшаў бы адсюль увогуле.
—		Паверыце тады, калі ўжо выйдзеце.
Друцкі пахітаў галавой, сыкнуў ад болю, рассмяяўся, пацалаваў Аліцыю ў руку і выйшаў.
Аліцыя абаперлася плячом аб дзверы і сціснула кулакі. Яна чула яго крокі на лесвіцы. Чаму ён не вяртаецца?! Божа, чаму не вяртаецца?!
Яе рука сама ледзь не пацягнулася да дзвярной ручкі, каб выбегчы за ім, каб крыкнуць.
Стрымалася. Аліцыя раптам успомніла адну недарэчную сцэну з фільма, дзе наіўная дзяўчына стаіць ля дзвярэй, прыслухоўваючыся да крокаў сыходзячага.
Гэтага было дастаткова, каб апрытомнець.
Аліцыя накінула ланцужок і патушыла святло. Класціся спаць ужо было позна.
Яна прыняла ванну, апранулася ў рабочую сукенку і ўзялася праглядаць акт справы Шэрмана аб кантрабандзе тытуню.
Так яе і заспела Юзэфова, якая прыйшла са снеданнем.
—		Панну Юльку ўжо разбудзілі? — спыталася Аліцыя.
—		Яна ўжо мыецца, пані.
—		Добра.
Паснедалі разам.
—		Ты сёння дрэнна выглядаеш, Аля, — казала Юлька, — ты бледная, і ў цябе сумныя вочы.
—		Нічога страшнага, дарагая. Ну, затое цяпер я маю час на цябе. Я адвязу цябе ў школу.
Юлька вельмі хацела спытаць, што з доктарам, але інтуіцыя ёй падказвала, што лепей гэтую тэму не кранаць.
Аліцыя адвезла яе на таксі ў гімназію і ў восем пятнаццаць ужо была ў судзе. У гэты дзень у яе было шмат работы і ў дадатак нарада ў пракурора Мартыновіча. Акрамя таго, яна не магла пазбавіцца ад думак пра Вінклера.
«Прыйдзецца, аднак, пацікавіцца яго здароўем».
Урэшце бліжэй да чацвёртай гадзіны яна пазваніла ў «Аргенціну». Нейкі мужчынскі голас праінфармаваў яе, што пана дырэктара ў такі час ніколі не бывае, затое, магчыма, ён у сябе, у «Брысталі».
Там ёй сказалі, што так, пан Вінклер у сваім пакоі, і злучылі іх.
Адказаў вясёлы жаночы голас. Можа, гэта памылка?
—		Гэта нумар пана дырэктара Вінклера?
—		Так, — адказваў голас, — папрасіць яго?
І, не чакаючы адказу, голас закрычаў:
—		Цябе нейкая жанчына.
Аліцыя хутка адклала трубку, адсунула апарат, паправіла каўнер сукенкі і адкрыла наступную папку з актамі.
—		Ага. Справа Фабіяна і Марыяны, мужа і жонкі Ячкаў, пра крадзеж векселяў.
Стала цёмна, і трэба было ўключыць лямпу.
Раздзел 9
Прафесар Бруніцкі з меншай, чым звычайна, увагай слухаў справаздачы доктара Кунокі. Ён падзякаваў калегу і зачыніўся ў сваім кабінеце.
Доўга шукаў нешта ў даўно не чапаных шуфлядах стала, доўга гартаў старыя календары і нататкі, супастаўляў даты розных здарэнняў і ўрэшце запісаў на лістку: «З 25 жніўня па 3 верасня».
Потым загадаў падаць машыну і паехаў ва ўніверсітэцкую бібліятэку.
Памочнік бібліятэкара вельмі здзівіўся, калі прафесар папрасіў адшукаць для яго падшыўкі жоўтай прэсы за пятнаццаць гадоў.
—		Пан прафесар, вам «Голас вуліцы»?
—		Так. «Голас вуліцы», жнівеньскі і вераснёўскі.
Праз некалькі хвілін кур’ер паклаў перад ім на стол дзве толькі што працертыя ад пылу падшыўкі пажоўклай паперы.
Прафесар шукаў даволі доўга, урэшце знайшоў. Загаловак гучаў так: «Злачынства вырадка». А ніжэй — «Згвалтаваў чатырнаццацігадовую пансіянерку і збег».
Пачаў чытаць:
«Учора ў восем гадзін вечара вучаніца 6-га класа гімназіі пані Вжэцяноўскай, Марыя Аліцыя Жэр.ая заўважыла, што за ёй сочыць нейкі нецвярозы тып у паліто жаўтаватага колеру і ў капелюшы «Панама».
Гэты тып ішоў за ёй па вуліцы Кракаўскае Прадмесце аж да дома па вуліцы Смольнай, 17, дзе жыве панна Ж. са сваім бацькам, гарадскім служачым па прафесіі. Не падазраючы нічога дрэннага, дзяўчына ўвайшла на лесвічную клетку і адчыніла сваім ключом дзверы кватэры. У гэты момант згаданы праследнік штурхнуў яе ўнутр і, замкнуўшы за сабой дзверы на ключ, згвалтаваў безабаронную.
Крыкі няшчаснай і гучны шум, што стварала мэбля, паваленая беднай дзяўчынкай, якая абараняла свой гонар, звярнулі на сябе ўвагу суседзяў, і яны пачалі ламацца ў дзверы. Калі нарэшце дзверы выламалі, то заспелі ахвяру, якая плакала ад роспачы ў падраным адзенні. Адчыненае акно ўказвала на дарогу, якой уцякаў вырадак-злачынец: ён выскачыў, рызыкуючы жыццём, са значнай вышыні другога паверха на брук і, пэўна, нічога сабе не пашкодзіў, бо, карыстаючыся цёмнай парой, збег.
Адразу ж выкліканая паліцыя знайшла згубленыя злачынцам, відаць, у мітусні барацьбы з ахвярай рэчавыя доказы, лісты і да таго падобнае, якія бясспрэчна сведчаць, што вінаватым у жудасным гвалце з’яўляецца (неверагодна) малады інжынер гандлёвага флоту і слухач марской акадэміі Багдан Друцкі.»
Бруніцкі працёр лоб і стаў чытаць далей:
«.сын вядомай і шанаванай сям’і землеўладальнікаў з Падолля. Паліцыя адразу ж накіравалася ў яго кватэру, але аказалася, што злачынец ужо здолеў знікнуць. Верагодней за ўсё, Друцкі збег за мяжу. Ён аб’яўлены ў вышук.
Бедны бацька ахвяры, пан З. Жэраньскі, даведаўшыся пра няшчасце, якое адбылося з дачушкай, страціў прытомнасць. У шырокіх колах вышэйшага грамадства, дзе Багдан Друцкі быў частым госцем, запанавала зразумелае абурэнне».
Прафесар закрыў падшыўку і выйшаў.
Цяпер у яго не было ніякіх сумненняў. Яго мучыла пытанне, ці ўсведамляюць яны, або хтосьці адзін, што іх некалі звязвала?
Таму ён паехаў прама ў «Брысталь». Тут ён Друцкага не заспеў, аднак даведаўся, што пэўна «на досвітку дырэктара Вінклера дома не будзе».
Тады прафесар вярнуўся дадому, апрануў смокінг і паехаў у «Аргенціну».
Друцкага ён заспеў у выдатным, як заўсёды, настроі. На лбе над скронню ў яго быў шырокі шрам, заклеены англійскім пластырам.
—		Што гэта, — запытаўся прафесар, указваючы на рану, — у цябе зноў на адну дзірку ў скуры прыбыло?
—		А, так, — засмяяўся Друцкі, — я зноў уліп у маленькую авантурку. Відаць, у гэтым і ёсць таямніца майго прызначэння. Мне не трэба шукаць дзве рэчы: авантуры і жанчын.
Да яго дайшло, што гэтага не трэба было гаварыць, і ён прадбачыў прыкрасць на твары Бруніцкага, але той сказаў, паціскаючы плячыма:
—		А што ты хочаш. Ты любіш і адно, і другое.
—		Можа, і люблю. Я кіруюся тым, што мне прызначана лёсам.
Бруніцкі на гэты раз заняў ложу і папрасіў Друцкага:
—		Слухай, ты мог бы прысвяціць мне адзін вечар і пасядзець тут са мной.
—		Табе надакучыла донна Фіямета? — не стрымаў смех Друцкі.
—		А чаму ты здзіўляешся? Зрэшты, гаворыць яна ўсё пра цябе. Гэтая тэма ёй, відаць, вельмі блізкая. Я, аднак, лічу за лепшае размаўляць з табой, а не пра цябе.
—		З двух ліх?
—		З двух ліх, — пацвердзіў прафесар.
—		Ну дык добра. Я ўладжу яшчэ некалькі спраў і вярнуся да цябе. Можа. можа, сёння ты мне нарэшце растлумачыш, чаго ад мяне хочаш?
—		Можа. Я чакаю.
Друцкі збег уніз, аддаў некалькі распараджэнняў, яшчэ раз прагледзеў спіс гасцей, якія замаўлялі столікі, і стаў лаяцца:
—		Што за чорт! Гэты Лэньчыцкі што, ашалеў?!
Пяць дзён ужо Аліцыя не заглядвала ў «Аргенціну». Спачатку Друцкі тлумачыў гэта какецтвам, потым задумаўся, ці не варта ўсё ж сур’ёзней аднесціся да слоў гэтай дзіўнай жанчыны пра тое, што больш яна тут не пакажацца, урэшце Друцкі пазваніў Лэньчыцкаму, спытаўся пра яго здароўе і дазнаўся, што адвакат сам намагаўся ўгаварыць пані Горн правесці вечар у «Аргенціне», але безвынікова.
«Яна толькі прыкідвалася, што цікавіцца мной, — падумаў Друцкі, — але калі яна мяркуе, што я памру ад роспачы, то вельмі памыляецца. У любым выпадку дзіўна».
Хоць ён і абяцаў сабе махнуць на Аліцыю рукой, аднак пільнаваў яе кожны дзень і злаваўся, калі лавіў сябе на гэтым чарговы раз. Ён дакладна ведаў, што не закахаўся ў яе, але таксама добра ўсведамляў, што яго цягне да яе мацней, чым да іншых жанчын. Друцкі думаў, што і з ёй робіцца тое самае, але — як аказалася — ён памыліўся.
—		Я да тваіх паслуг, — прамовіў ён, уваходзячы ў ложу Бруніцкага, — і, праўду кажучы, рады, што хоць адзін вечар адпачну і пагутару з табой. Скажы мне, — пачаў ён пытанне, наліваючы Бруніцкаму віна, — паўторны аналіз маёй і крыві твайго сына даў такія ж вынікі, як папярэдні?
—		Так. У цябе кроў тыпу «С», а ў яго тыпу «А».
—		Вось бачыш, — выдыхнуў Друцкі, — я быў упэўнены ў гэтым. Нейкае пракляцце навісла над нашым сяброўствам, але я перакананы, што ў рэшце рэшт твае даследаванні перакрэсляць усялякія сумненні і ўсе падазрэнні, якія — не кажучы пра мяне — так азмрочваюць светлую памяць пра тваю жонку.
Твар прафесара асунуўся, і ён глуха сказаў:
—		Аднак жа яна цябе кахала.
—		Давай вып’ем, — перарваў яго Друцкі.
Бруніцкі выпіў кілішак да дна і пахітаў галавой:
—		Так, табе неверагодна шанцуе на жанчын. Але a propos, — панізіў ён голас, — ты не спрабаваў даведацца, што адбылося з той. ну, з той дзяўчынкай.
—		З якой дзяўчынкай?
—		З той пансіянеркай, пасля гісторыі, з-за якой ты мусіў уцякаць за мяжу.
Прафесар скосу назіраў за Друцкім, але яго твар быў спакойны.
—		Канечне, — кіўнуў той галавой, — я стараўся сабраць інфармацыю. Дык вось, гэтую малую, я да сёння не магу прабачыць сабе маё шаленства, гэтую малую бацька адвёз у вёску. Яе бацька кінуў свой пост у Варшаве і ўзяў у арэнду маленькі фальварак на Палессі. Дзяўчыну паслалі ў Лодзь у гімназію, але датуль хутка даляцелі звесткі пра скандал і трэба было яе перавесці куды-небудзь у іншае месца. Куды — невядома. З таго моманту яе след знік. Я толькі ведаю, што бацька дзяўчыны памёр, калі яна была яшчэ ў Лодзі.
—		І больш нічога?
—		Нічога.
—		Ты звяртаўся калі ў якое-небудзь дэтэктыўнае агенцтва?
—		Барані божа, — рассмяяўся Друцкі, — не думай, што я такі наіўны.
—		Дык што?
—		Я выпадкова натрапіў тут на нейкага Цяржаўскага. Ён крыху сарвігалава, крыху альфонс, а галоўнае, дармаед. Дык вось, гэты блакітны птах некалі быў аканомам ці кіраўніком у маёнтку, суседнім з фальваркам бацькі гэтай малой. Я мог у яго без боязі быць выкрытым усё выпытаць, бо, хоць ён і спрытнюга, але даволі абмежаваны: калі заплаціць за яго вячэру і дазволіць яму расказваць старыя нафталінавыя анекдоты, ён балбоча бесперапынку. Я прыкінуўся вельмі зацікаўленым і выцягнуў з яго яшчэ і тое, што ў адным са сваіх падарожжаў па краіне ён, заўваж, наймаўся на час выбараў агітатарам на мітынгах і сустрэў недзе ў Кутнаўскім ці Плоцкім павеце яе больш далёкую радню, таксама Жэраньскіх ці Жэраўскіх, я ўжо не памятаю. Дык яны ўвогуле адракаліся ад сваяцтва.
Друцкі некалькі разоў стукнуў сябе пальцам па лбе і закончыў:
—		Я страшна іх усіх пакрыўдзіў. Вар’ят, асёл!
Прафесар барабаніў пальцамі па стале. Не было сумнення, што Багдан і не ўяўляў, хто такая падпракурор Аліцыя Горн.
—		І ведаеш, — працягваў Друцкі, — я ўчыняў у жыцці вар’яцтва за вар’яцтвам, зрабіў безліч глупстваў і ні аб чым не шкадую, нічога не прагнуў бы перайначыць, вярнуць. Адно гэта даймае мяне, як кашмар. Ах, калі б я не быў тады п’яны! Усё з-за гэтага алкаголю! Вып’ем!
Яны пілі. Бруніцкі ўжо трохі захмялеў і таму вырашыў адкласці сюрпрыз да іншага разу або ўвогуле ўтаіць сваё адкрыццё.
Танцпляцоўка тым часам гудзела ад забавы. Гоман размоў, смех і бразгат шкла на фоне бесперапыннай ігры аркестра стваралі настрой, які, здавалася, ужо ўвабралі ў сябе гэтыя сцены.
Друцкі аглядаўся і некалькі разоў пытаўся ў афіцыянта, ці прыйшоў адвакат Лэньчыцкі.
Нарэшце афіцыянт прыйшоў сам з навіной:
—		Няма Лэньчыцкага, пан дырэктар, і гэтай пані, што з ім бывае, але прыйшоў пан доктар, такі лысаваты ў акулярах, што з імі хадзіў.
—		Адзін? — сарваўся з месца Друцкі.
—		Так, пан дырэктар, адзінюткі.
—		Дзе ён? — выглянуў ён у залу.
—		Тут, пан дырэктар, якраз пад гэтай ложай.
У гэты час Друцкаму падумалася, што, можа, доктара Чухноўскага адправіла Аліцыя.
Нават напэўна, бо дзеля чаго яму прыходзіць?
Друцкі прабачыўся перад прафесарам і, нават не заўважыўшы яго іранічнай усмешкі, сышоў у залу.
Чухноўскі сядзеў адзін за маленькім круглым столікам і піў каньяк. Твар яго зрабіўся яшчэ бляднейшым, чым быў, пад вачыма з’явіліся сінякі, а шчокі запалі.
—		Добры вечар, доктар, — павітаў яго Друцкі.
Кроў ударыла ў твар Чухноўскага, а вочы яго заблішчалі з-за пенснэ. Аднак ён устаў і падаў Друцкаму руку.
—		Магу я запытацца, — не цырымонячыся, пачаў Друцкі, — чаму доктар апошнім часам такі рэдкі госць у мяне? Можа, што са здароўем, не дай божа?
Чухноўскі падазрона паглядзеў на яго і паціснуў плячыма:
—		Не, я здаровы, дзякуй!
—		Вы, як і ваша кампанія, забыліся на «Аргенціну».
—		Што вы кажаце? — здзівіўся Чухноўскі. — Дык і пані Горн не бывае?
—		Ды не. Ні пані Горн, ні адвакат Лэньчыцкі. Я рады, што хоць вас бачу, доктар.
—		Іх зусім не бывае? — дапытваўся Чухноўскі, нібыта не верачы сваім вушам.
—		Зусім. Я нават здзівіўся.
—		І я дзіўлюся, — сумна падхапіў доктар.
—		Чаму? — з няшчырай абыякавасцю кінуў Друцкі.
Чухноўскі зноў пачырванеў.
—		Таму. таму, што я думаў. што мне здавалася. Ну, я меркаваў, што пані Горн была зацікаўлена ў знаходжанні тут.
—		Ах, — дадаў Друцкі, — і ў мяне было ўражанне, што пані Горн не сумна ў «Аргенціне».
Ён пашкадаваў ужо, што Чухноўскі прыйшоў, бо сам хацеў сустрэць Аліцыю.
«Небарака!» — падумаў Друцкі.
Проста ў яго галаве не ўкладвалася, каб чалавек інтэлігентны, які, калі не на ўласным вопыце, дык ва ўсякім выпадку дзякуючы літаратуры павінен быў больш-менш разбірацца ў жаночай псіхіцы, а ён настолькі бездапаможны. Друцкі ведаў, што Чухноўскі яго сапернік, але не адчуваў у ім саперніка да такой ступені, што гатовы быў хоць бы зараз ляпнуць яго па калене і ўскрыкнуць:
«Гэй, прыяцель! Ліха цябе бяры, не так дабіваюцца жанчын! Рабі штонебудзь! Дзейнічай, не енч і не румзай, тысяча чарцей!»
Друцкі ўстаў:
—		Ну, тады жадаю вам прыемна правесці час. А пры магчымасці перадавайце маё шанаванне пані Горн і пану Лэньчыцкаму.
—		Хвілінку, — затрымаў яго руку Чухноўскі, — секунду.
—		Слухаю вас!
Доктар грыз ніжнюю губу:
—		Не, уласна, нічога. Прабачце велікадушна. Можа, іншым разам.
Друцкі раззлаваўся. З яго было дастаткова! Ён так сціснуў далонь доктара,
што той аж сыкнуў ад болю і плюхнуўся ў крэсла:
—		Слухай пан, — злосна кінуў Друцкі, — альбо ты мужчына, альбо мяккі бесхрыбетны разявака. Што ты з сабой вырабляеш, гарохавы вянок табе на шыю. Альбо плюнь на сябе і пастаў крыжык, альбо вазьмі сябе ў рукі! Не палезем мы ў труну, бо няма чаго! Што ты хнычаш, ліха цябе бяры! У цябе што, два жыцці, чаго ты адзінае жыццё сабе так атручваеш?!
Чухноўскі бяссільна апусціў галаву на грудзі.
—		Давай па шчырасці, — працягваў Друцкі, распалены безнадзейнай мінай слухача, — ты глядзіш на мяне, як на ворага, бо думаеш, што я яе ў цябе забраў. Так?
Чухноўскі маўчаў.
—		Так ці не? — настойваў Друцкі.
—		Так.
—		Ну дык я не забраў, бо не атрымаў.
Твар доктара праяснеў, ён быў гатовы абняць Друцкага, што давяло таго ледзь не да шаленства:
—		І чаму вы радуецеся, чорт вас бяры! Чаму? Што я не забраў?.. Скажу вам: калі не я, то яе забярэ кожны, разумееце, кожны, толькі не вы. Не я, дык другі, але не вы са сваімі плаксівымі адносінамі да жыцця. Пане, Божа мілы, ці ж вы гэтага не бачыце?
—		Бачу. бачу, — падтакваў доктар.
—		І што вы зробіце?
—		А што я магу зрабіць?.. — з роспаччу развёў рукамі Чухноўскі.
Друцкі ўстаў:
—		Павесіцца, даражэнькі, павесіцца. Я б на вашым месцы павесіўся.
Ён быў такі абураны, што выцяў бы гэтага ёлупня тут жа, на месцы.
Друцкі схаваў рукі ў кішэні і, не развітаўшыся, пайшоў наверх.
Ля Бруніцкага сядзела Казя і актыўна заляцалася да прафесара. Бедны Караль выглядаў вельмі няшчасным. Гэта так развесяліла Друцкага, што ён адразу забыўся пра Чухноўскага.
—		А. прабачце, — падаўся ён назад, робячы выгляд, што хоча знікнуць, — мне здаецца, што я вам перашкаджаю.
—		Не, не, — закрычаў прафесар, — ніколькі, хадзі ж сюды!
—		Можа, аднак?.. — цырымоніўся Друцкі.
—		Ну хадзі ж! — на гэты раз Бруніцкі прасіў, нібыта крычаў: «Ратуйце!»
—		Просім, пан дырэктар, — кінула на яго гарачы погляд Казя.
Як толькі ён сеў, яна пакрысе пачала падсоўвацца да яго.
—		Ведаеш, — праз некалькі хвілін рашыўся прафесар, — пра нашы справы пагаворым іншым разам. Сёння і надта позна, і зашмат было віна. Я табе патэлефаную.
Друцкі яго не затрымліваў.
Ён не збіраўся адмаўляцца ад сваіх абяцанняў прафесару, але таксама не спяшаўся іх рэалізоўваць, тым больш што ён не меў паняцця, якіх ахвяр Караль ад яго запатрабуе.
Калі пасля провадаў прафесара ён вярнуўся ў залу, Чухноўскага ўжо не было.
Друцкі сеў на хвіліну за адзін столік, за другі, за трэці, потым паразмаўляў з бармэнам, зазірнуў у склеп і на кухню.
Тут яго знайшоў афіцыянт:
—		Пан дырэктар, скандал!
—		У зале?
—		Не, толькі ў кабінеце пана дырэктара. Гэта бессаромніца Казя.
Друцкі ўжо ведаў, у чым справа. Канечне, скандал з Тэцяй.
—		Ну, я ім пакажу! — мармытаў ён сам сабе, ідучы шырокім крокам.
Ён не памыліўся.
Кабінецік выглядаў, як поле бою. Тэлефонны апарат, пішучая машынка і куча папер ляжалі на падлозе. Крэслы былі перавернутыя.
Панна Тэця з растрапанымі валасамі сядзела ў куце на падлозе і залівалася слязьмі.
Донна Фіямета стаяла над ёй у падранай сукенцы і крычала, пагражаючы кулачкамі.
—		Ціха! — гыркнуў Друцкі.
Казя апамяталася і, цяжка дыхаючы, звярнулася да яго:
—		Пан дырэктар.
—		Маўчаць!.. Панна Тэця, устаньце, калі ласка!
Усхліпваючы, сакратарка паднялася і закрыла вочы рукамі, зноў заходзячыся ад плачу.
За Друцкім і афіцыянтам у кабінет праціснулася яшчэ некалькі чалавек з рэстараннага персаналу і з трупы артыстаў.
—		Што вам? — цыкнуў на іх Друцкі.
Штурхаючыся ў спешцы, яны выправадзіліся ў калідор.
Друцкі пачаў следства.
Аказалася, што Казя зайшла ў кабінет, каб адпрасіцца ў дырэктара на заўтра, і хацела тут яго пачакаць. Тэця не вельмі ветліва выправоджвала яе за дзверы. Словы перайшлі ў рукапрыкладства, прычым, немагчыма было вызначыць, хто з праціўніц першы распусціў рукі. Друцкі, аднак, ведаючы характар і адной, і другой, не меў ніякіх сумненняў, што напала тэмпераментная сеньярыта Фіямета, а не салодкая і нясмелая панна Тэця.
У канцы гэтага расследавання яму ўжо хацелася смяяцца, аднак, ён стрымліваўся і не мяняў грозную міну. Найперш неабходна было забяспечыць парадак і дысцыпліну. Друцкі добра ўсведамляў, што скандал узнік з-за яго на падставе рэўнасці. Таму таксама не спраўдзіліся прадказанні, якімі дзяліліся цяпер на кухні, у гардэробе, бары, што гучалі адзінагалосна:
—		Дырэктар выганіць абедзвюх на ўсе чатыры бакі.
Не выгнаў. Ён загадаў Тэці апрануцца і ісці дадому, а заўтра з’явіцца на працу. Ён таксама папярэдзіў: пасля таго, што адбылося, ён не выплаціць ёй прэмію.
Казю Друцкі затрымаў.
Як толькі яны засталіся сам-насам, дзяўчына расплакалася, пачала прасіць прабачэння, спрабавала яго расчуліць, потым пасылала пракляцці ў адрас саперніцы, не шкадуючы самых смачных выразаў.
—		Хопіць! — закрычаў Друцкі. — Ведаеш, што цябе чакае, я ж цябе папярэджваў. Касір выплаціць табе належнае — і да пабачэння.
—		Даруй! Даруй! Даруйце, пан дырэктар! Клянуся, што больш ніколі, ніколі!..
Яна кінулася перад сталом, за якім ён сядзеў, на калені.
—		Устань, бо ты мяне не расчуліш, а калені твае забаляць. Я сказаў — і кропка.
—		Гэта адзін раз, — усхліпвала Казя, — апошні раз. Божа, Божа! І гэта з-за такой сцервы, з-за такой малпы!.. Я клянуся!
—		Клянешся, а прыдумляеш далей, не веру я табе зусім.
—		Я больш не буду, клянуся, што не буду, даруй, прабач, я так страшна цябе кахаю. Я больш гэтую безгаловую малпу пальцам не крану.
Друцкі сарваўся з месца і падышоў да акна. Ён павінен быў схаваць твар, бо смех яго проста душыў.
Нарэшце ён здолеў авалодаць сабой і сказаў:
—		Ну, добра, можа, я табе і дарую, але з умовай. Пачакай!
Дзяўчына кінулася на яго і пачала цалаваць:
—		О, які ты добры, які каханы, які адзіны.
—		Супакойся, — ён адсунуў яе лёгка, але рашуча. — Спачатку выслухай, што я табе скажу. Можа, тады захочаш сысці.
—		Не, я ўпэўнена, — пахітала яна галавой.
—		Тады слухай. Я пакіну цябе тут працаваць з такой умовай: па-першае, заўтра адразу ж паедзеш да панны Тэці і папросіш у яе прабачэння, а то.
—		Няхай, добра.
—		Чакай. Прабачышся, пацалаваўшы ёй руку.
—		Я? Гэтай халеры?
—		Ты — ёй.
Дзяўчына панура глядзела ў падлогу і адказвала:
—		Ну, няхай.
—		Але гэта не ўсё. Зробіш гэта так, каб я быў задаволены. Разумееш? Не абыяк, а як належыць.
—		Ну, няхай.
—		Акрамя таго, ты кожны дзень будзеш ёй кланяцца першая, і ветліва!
—		Ну, няхай.
—		Ніякіх «ну, няхай», — крыкнуў Друцкі, — глядзі мне! Бо цяпер, хай што здарыцца, мы не толькі развітаемся, але яшчэ на развітанне задзяру спадніцу і ўляплю табе па-бацькоўску такое «Ойча наш», што табе тыдзень не будзе на чым сядзець.
Казя кіўнула галавой, памаўчала хвіліну і запыталася:
—		Гэта ўсё?
—		Калі ты стрымаеш абяцанне, то ўсё.
—		Стрымаю. О, ты вельмі жорсткі, але я і такога цябе кахаю.
Казя прытулілася да яго.
—		Ты можаш мяне нават пабіць, але я і тады цябе кахаць не перастану. А сёння. сёння ты прыйдзеш да мяне?.. Праўда, прыйдзеш, мой каханы, мой адзіны?
Друцкі рассмяяўся. І што ты зробіш з гэтымі бабамі?! Горшае для яе мінула, і яна цяпер лічыць, што ён не знойдзе нічога лепшага пасля ўсяго, што адбылося, як толькі ісці да яе.
Казя выглядала так апетытна, што Друцкі ледзь не спакусіўся, аднак з педагагічных меркаванняў рэзка адмовіў, не верачы, зрэшты, што яна зразумела сэнс гэтай адмовы. У душы яна будзе здзіўляцца, што яму яшчэ трэба, раз усё ўжо ў парадку.
«Усё мае свае станоўчыя бакі, — падумаў сам сабе Друцкі, едучы ў атэль, — па меншай меры, раз добра высплюся».
—		Маё шанаванне, пан дырэктар! — павітаўся з ім начны парцье. — У вас чакае адна пані.
У Друцкага сэрца забілася мацней.
—		Аліцыя! — пранеслася ў яго галаве.
Шырокім крокам мчаў ён па лесвіцы і адчыніў дзверы.
На ложку ў капелюшы, футры і ботах сядзела скурчаная — Тэця.
—		Катастрафічна цяжка выспацца, — уздыхнуў Друцкі і пачаў распранацца.
Раздзел 10
Старшыня акруговага суда Турчыньскі хадзіў па пакоі, час ад часу зіркаючы скосу на пракурора Мартыновіча, які, здавалася, задумаўся.
—		Аднак цяжка аспрэчыць факт, — пачаў тады старшыня, — што жанчына гэта мае якісьці інстынкт паліцэйскага сабакі, ці — скажам больш мякка — прыроджанага крымінолага. Я ведаю ад адвакатаў, што ў іх проста рукі апускаюцца, калі абвінаваўца яна.
—		Таму што пані Горн, — змяніў становішча ў крэсле Мартыновіч, — за палову спраў не бярэцца.
—		Менавіта, — затрымаўся перад ім старшыня, — у яе інстынкт. Там, дзе следства не выяўляе вінаватага, у якім яна бачыць сапраўднага злачынцу, яна не хоча абвінавачваць. Але ж у сотні працэсаў, пачатых ёю, віна была больш чым сумніўная, аднак прысуды выносіліся абвінаваўчыя.
—		Не заўсёды, — запярэчыў пракурор, — а справа Кушэльскага? Вы самі ўзначальвалі пасяджэнне, і Кушэльскі быў апраўданы.
—		Ну зразумела, — засмяяўся Турчыньскі, — але пані Горн сама мне пазней казала, што вы супраць яе волі навязалі ёй гэта абвінавачванне.
—		Навязаў-навязаў, — запярэчыў пракурор, — нічога я не хацеў навязваць. Я атрымаў непасрэдны загад з міністэрства. Урад гэтага жадаў — і ўсё.
—		Тым не менш, — настойваў старшыня, — застаецца фактам, што Кушэльскі быў сумленным чалавекам, і яна гэта адчула.
Ён прайшоўся яшчэ раз і павярнуў.
—		Незвычайная жанчына, і да таго ж прыгожая, як усе д’яблы.
Мартыновіч з’едліва ўсміхнуўся і прамовіў такім тонам, нібыта змяняў тэму размовы:
—		А што, старшыня, вы не збіраецеся жаніцца?
—		Я? — стаў як укапаны Турчыньскі.
—		Ну, таму што вы халасцяк. хм. так сказаць, на выданні, — неахвотна патлумачыў пракурор.
—		Вы таксама халасцяк, — здзекліва заўважыў старшыня.
—		Я. а што я. — прамармытаў Мартыновіч, — вы іншая справа.
—		Мы аднаго ўзросту.
—		Так, але на вас яшчэ жанчыны, пане дабрадзею, звяртаюць увагу. Вы можаце гадзінамі захапляцца.
—		Хто, я?
—		Вы, вы. Што ж гэта, а хвіліну назад хаця б пані Горн.
—		Пані Горн — пракурор, і я выказваў сваё меркаванне пра яе прафесійную кваліфікацыю.
Мартыновіч паківаў галавой.
—		Ну, так, канечне. З сённяшняга дня я буду звяртаць пільную ўвагу, ці маюць мае падначаленыя прафесійную кваліфікацыю, гэта значыць, ці яны прыгожыя як усе д’яблы, якія ў іх ручкі, якія вочкі, якія ножкі.
—		Я пра гэта ўвогуле не гаварыў, — раздражніўся старшыня, — а калі нават і гаварыў, то лепей казаць, чым пра гэта думаць і заглыбляцца ў падобнага роду разважанні.
—		Я таксама не гавару, не думаю.
—		Няўжо? З-за гэтага вас тут усе абгаворваюць.
—		Мяне абгаворваюць?
—		Вас, вас, дарагі пан пракурор. Кажуць, што вы нават худзееце ад кахання да пані Горн.
—		Я? Худзею? — зачырванеўся Мартыновіч, — худзею, бо п’ю «Карлсбад». А гэта ўсё плёткі.
Кароткі, моцны стук у дзверы і ўваход Аліцыі Горн як нажом перарэзаў спрэчку.
—		Добры дзень усім! — прывіталася яна з усмешкай і адразу расклала перад Мартыновічам нейкія паперы.
Уваходзячы, яна ўмомант адчула, што паміж двума старэйшымі мужчынамі павінна была разгарэцца нейкая спрэчка. Пракурор быў чырвоны, а старшыня нервова скуб вусы. А па позірках, якія яе сустрэлі, яна зрабіла выснову, што размаўлялі пра яе, аднак Аліцыя была ўпэўнена, што нічога дрэннага.
Гэта, зрэшты, не было для яе навіной. Яна добра ўсведамляла, што ёй захапляецца не адзін мужчына ў судзе. Гэта яе не надта радавала, але і не было непрыемна. Урэшце, яна не пазбягала магчымасцей спадабацца, але і не шукала іх.
Яе пазіцыя станавілася ўсё больш трывалай. Не толькі ў Палацы Пацаў, не толькі ў юрыдычным асяроддзі, але і ў міністэрстве яе лічылі адным з самых здольных работнікаў пракуратуры.
Калі ў нейкай ступені падставай для такога меркавання і мела адносіны яе прыгажосць, яна ўвогуле пра гэта не турбавалася.
Таму што найперш яна была жанчынай, іншай, чым большасць, разумнейшай, больш інтэлігентнай, незалежнай у поўным сэнсе гэтага слова і толькі потым пракурорам, што — як яна гэта даказала сваёй паўгадавой дзейнасцю — не толькі не супярэчыла адно аднаму, але стварала адзінае цэлае, чым яна магла ганарыцца.
Вось яна стала жывым доказам паўнавартаснасці жанчыны.
Пракурор Мартыновіч прагледзеў паперы і бурклівей, чым звычайна, выказаў некалькі заўваг, пасля чаго кіўнуў галавой у знак, што ён не затрымлівае Аліцыю.
Старшыня Турчыньскі дэманстратыўна выйшаў разам з ёй. На злосць Мартыновічу!
Па дарозе ён распытваў Аліцыю пра здароўе, пра планы на лета, урэшце перайшоў на стасункі ў судзе, выказаў некалькі заўваг у сувязі з апошнімі справамі і, развітваючыся з Аліцыяй перад дзвярыма яе кабінета, сказаў:
—		Я навучыўся верыць у ваш інстынкт крымінолага. Я называю гэта інстынктам, таму што, улічваючы ваш узрост, не магу казаць пра вопыт. Я не магу сабе растлумачыць толькі адну рэч: якім цудам у вас, істоце настолькі жаноцкай, аказаўся талент, які стагоддзямі вылучаў мужчыну.
—		Прысвоены мужчынам.
—		Скажам, — рассмяяўся Турчыньскі, — створаны і манапалізаваны, таксама, як і шмат іншых сфер: кіраванне, вядзенне войнаў, судоў.
—		Я, аднак, настойваю на слове «прысвойванне», — звярнула ўвагу Аліцыя.
Яны стаялі на калідоры і павінны былі бясконца адказваць на паклоны мноства праходзячых па ім людзей.
Акрамя таго, старшыня, відаць, не жадаў перарываць размову, бо спытаўся:
—		Тады, на вашу думку, некалі мужчыны дзялілі з жанчынамі прывілею кіравання, ажыццяўлення судоў і да таго падобнае?
—		Не дзялілі, таму што ўвогуле ёй не валодалі. Бо вы ж ведаеце, што першасная арганізацыя людскіх грамадстваў была заснаваная на матрыярхальным ладзе. Патрыярхат налічваў, калі гаворка пра Еўропу, тры, да чатырох тысяч гадоў.
—		Дробязь, — жартаўліва заўважыў старшыня.
—		Сапраўды, — сур’ёзна сказала Аліцыя, — дробязь. Малюсенькі фрагмент гісторыі чалавецтва. А перад гэтым доўгія тысячагоддзі панаваў матрыярхат, кіравалі толькі жанчыны. І, відаць, рабілі гэта дастойна, паколькі сёння свет у захапленні адкрывае рот ад этрускіх адкрыццяў і эгейскіх, цывілізацыя якіх больш развітая, чым эпоха Версаля, і культура больш цудоўная і высокая, чым наша сучасная.
—		На жаль, я нічога пра гэта не ведаю. Ніколі я гэтым не займаўся, — развёў рукамі старшыня, — але, прымаючы гэта пад увагу, я не думаю, што вы хацелі гэтым сказаць, нібыта свет вяртаецца да матрыярхату?
—		Хто гэта можа ведаць, — усміхнулася Аліцыя. — Мы сапраўды з’яўляемся сведкамі павароту жанчыны да актыўнага грамадскага і дзяржаўнага жыцця, але ў нас надта малы адрэзак часу для назірання. Аднак жа ўсё, здаецца, пацвярджае. апаскі пана старшыні.
—		Калі гэты лад закліканы нас, мужчын, прымусіць адрачыся на карысць такіх жанчын, як вы, паверце мне, што мае апаскі зменяцца шчырай радасцю.
Старшыня сказаў гэта з такой абаяльнай ветлівасцю джэнтльмена старой добрай вывучкі, што Аліцыя падзякавала яму самай мілай і какетлівай сваёй усмешкай.
Старшыня галантна пацалаваў яе руку, і яна выразна чула, як — адыходзячы — ён моцна кашлянуў ад задавальнення.
Працавала яна ў гэты дзень толькі да дзвюх гадзін. Юлька ліхаманкава рыхтавалася да выпускных экзаменаў, і Аліцыя прысвячала шмат часу штудзіраванню з ёй цяжэйшых прадметаў.
Цяпер, калі яна цалкам асвоілася на рабоце ў судзе, калі перастала бываць у рэстаранах і не было Чухноўскага, Аліцыя амаль цалкам занялася Юлькай. Яна яе вельмі любіла і галоўным пунктам у сваіх амбіцыях лічыла выхаванне з Юлькі самабытнай жанчыны, істоты разумнай, духоўна незалежнай, а па жыцці самастойнай.
Такую яна выпусціць яе ў жыццё. Узброеную і абароненую перад усялякімі недарэчнымі ўдарамі, знешнімі і ўнутранымі, якія Аліцыя сама мусіла перажыць і якія ледзь не знішчылі яе цалкам.
Юлька праз гэта ўжо не павінна будзе праходзіць.
Цяпер яна яшчэ дзіця з занадта мяккай натурай, надта гібкай і схільнай да зручнай, але згубнай для жанчыны ролі плюшчу.
Планам Аліцыі супярэчыла і чуллівасць Юлькі, якая выяўлялася ў яе надзвычайнай уразлівасці ўсялякімі эратычнымі тэмамі, якія сустракаюцца ў міфалогіі, анатоміі, псіхалогіі, гісторыі ці нават у старанна падабраных Аліцыяй белетрыстычных творах. У малой потым былі сны, поўныя ўзбуджальных карцін і рамантычных сітуацый.
Прывучаная гадамі, яна заўсёды расказвала іх Аліцыі, зачырванелая і з бліскучымі вачыма.
Снам Аліцыя надавала вялікае значэнне, старанна іх занатоўвала і шукала да іх ключы ў псіхааналізе. Яна не была заўзятай прыхільніцай фрэйдызму, аднак карысталася многімі псіхааналітычнымі метадамі пры выхаванні Юлькі.
Аліцыя бачыла ў яе надта моцную схільнасць да ласк. Юлька з дзяцінства надта любіла прытулянні, абцалоўвала сваіх сябровак, абажала мужчын, якія насілі яе на плячах, і любіла прысаджвацца ім на калені. Цяпер жа яна калекцыянавала фатаграфіі кінаартыстаў і ўсе свае дробныя зберажэнні траціла на пакупку гэтых паштовак.
Усё гэта непакоіла Аліцыю.
Яна і сама дзяўчынкай — гэта яскрава адклалася ў памяці — была вельмі пачуццёвая. Можа, меней гэта паказвала, чым Юлька, аднак колькі ж начэй праводзіла яна без сну, згараючы ў найбессаромнейшых летуценнях і да крыві грызучы пальцы, заплямленыя школьным чарнілам.
Таму яна не баялася пачуццёвасці Юлькі, пачуццёвасці, можа, такой жа моцнай, але раўнейшай і не такой бурлівай. Тым больш, Аліцыя была пераканана, што яна з лёгкасцю здолее развіць у дзяўчыне дастаткова моцную стрыманасць, паколькі пры сваім уласным, значна больш небяспечным характары, яна яшчэ падлеткам настолькі валодала сабой, што ў імгненне, калі на яе кінуўся мужчына, у імгненне, калі нарэшце ажыццяўляўся выпеставаны ў марах доўгімі начамі момант аддання, яна знайшла ў сабе дастаткова сіл і волі, каб уцякаць па цёмнай кватэры, змагацца і абараняцца да канца. Калі яна ўжо тады спазнала шалёную, дзікую, неверагодную асалоду, то ўжо хвілінай пазней знайшла, аднак, у сабе дастаткова душэўнай сілы, каб аддзяліць ашаламляльнае перажыванне свайго цела ад сябе, каб абудзіць у сабе нянавісць, жаль і пагарду да гэтага чалавека. Тым больш, што з цягам часу, па меры сталення свядомасці, яна зрабіла рэвізію і карэкцыю гэтых пачуццяў. Засталося фактам, што яна мела цудоўна развітую вытрымку.
Тым лягчэй Аліцыі ўдасца выхаваць яе ў Юлькі.
Яны цяпер зблізіліся яшчэ больш, наколькі гэта магчыма.
Яны былі адны.
Ніхто ў іх не бываў, і яны ні ў кога. Аліцыя не прызнавала свецкага жыцця, лічыла яго пустым, марным і, адпаведна, прызначаным выключна для натур неглыбокіх, пазбаўленых унутранай сутнасці і якіх бы тое ні было разумовых амбіцый.
Юлька, якая абагаўляла сваю апякунку, цалкам з ёю згаджалася і не сумавала па іншых забавах, чым тэатр, кніга, выставы карцін або лекцыі. Гэтага ёй хапала.
Зрэшты, звычайна яе цалкам паглынала навука. Хвіліны адпачынку яна запаўняла марамі пра выезд на мора і праз кожныя некалькі дзён, для пацвярджэння сваіх планаў, пыталася:
—		Скажы, Аля, як ты думаеш, я хутка навучуся плаваць?
Альбо таксама:
—		А хвалі ў Балтыйскім моры якой вышыні?
Кароткія, змястоўныя адказы Аліцыі гучалі для Юлькі як пацвярджэнне: «Так, мы паедзем на мора».
Аліцыя сама шмат пра гэта думала, канстатуючы дрэнны стан сваіх нерваў. Неабходна было на нейкі час змяніць асяроддзе. Яна не прызнавалася сама сабе, што кожны дзень увечары пасля засынання Юлькі, адчувала абыякавасць да ўсяго і пустату свайго жыцця. Яна тлумачыла гэта хвіліннай дэпрэсіяй, і калі б не надаедлівыя ўспаміны, якія — ледзь яна прыплюшчвала вочы — навявалі ёй вобраз высокага плячыстага мужчыны з дзіўна залацістымі зрэнкамі, калі б не рэха яго нізкага, хвалюючага голасу, якое ў цішы гучала трывожна, яна магла б паверыць, што сцерла з памяці ўсё, што мела хоць якую-небудзь сувязь з Вінклерам.
Яна ні разу яго не спаткала, што лічыла нават дзіўным, бо столькі знаёмых сустракаецца на вуліцы.
Ну і добра: яна што, у гэтым, у ім, зацікаўлена? Ён казаў, яны не маглі прайсці міма адно аднаго, а што ён зрабіў, каб яе затрымаць? Нічога! Абсалютна нічога! Пакінуў ёй магчымасць удастоіцца гонару быць залічанай у яго гарэм! Ён груба памыліўся! Вельмі груба!
Нават не зрабіў ласкі патэлефанаваць! Напісаць! Ён паспрабаў сустрэць яе выпадкова? І пальцам не варухнуў!
Ганарлівец! Яму здавалася, што яна, як іншыя, не зможа адвярнуцца ад яго, пакорліва прыме ролю адной з многіх, не здолее пра яго забыцца.
Не змог правільна яе ацаніць, дык не варты ён ні яе, ні яе памяці.
Настолькі не варты, што яна б пра яго не памятала, калі б памяць залежала ад волі чалавека.

Раздзел 11
—		Ой, капітане! Я яшчэ не гатовая! — закрычала Люба праз дзверы.
—		Што? Яшчэ? — нібыта з абурэннем крыкнуў Друцкі.
—		А што вы хацелі паказаць?
—		Свой новы набытак, аднак калі вы не гатовая, то да пабачэння, я выходжу!
Друцкі пачаў тупаць нагамі і ціхенька сеў на крэсла тут жа ля дзвярэй.
—		Капітане! Капітане! — крычала Люба і, не пачуўшы адказу, убегла ў залу.
Яна сапраўды не была апранута: у камбінашцы і халаце, які паспела надзець толькі на адну руку.
Не заўважыўшы Друцкага, яна прабегла да дзвярэй, што вялі ў сталовую і, высунуўшы галаву з-за іх, пракрычала:
—		Ужо, ужо, я гатовая, вярніцеся, калі ласка!
Адначасова яна здолела справіцца з супраціўленнем другога рукава. Калі ўрэшце ёй гэта ўдалося, Друцкі, не кранаючыся з месца, вельмі гучна сказаў:
—		Ну, нарэшце!
—		Ах! — спужалася Люба. — О, вы нягоднік! Як можна... Падглядаць за мной неапранутай!
Яна падбегла да яго і, нахіліўшыся, сурова пагразіла яму пальцам.
Друцкі засмяяўся і схапіў яе за руку.
Ці то ўхапіў надта моцна, ці дыван ссунуўся, але гэтага было дастаткова, каб яна захісталася, страціла раўнавагу і апынулася ў яго на каленях. Люба знерухомела, не адпускаючы яго рукі.
—		Люба!.. — засцерагальна прашаптаў Друцкі.
Яна засмяялася і закінула яму рукі на шыю:
—		Напужаў мяне, дык цяпер павінен супакоіць.
—		Люба! — хрыпла паўтарыў Друцкі.
Яна раскрыла вусны тут жа ля яго вуснаў, полымя ў яе вачах разгаралася. Голыя плечы яе краналіся яго шыі і карка. Яны наблізіліся да яго настолькі, што Друцкі адчуў паскоранае дыханне жанчыны.
Ён сціснуў сківіцы і адвярнуў галаву. Тады Люба пачала шаптаць яму на вуха, што нічога страшнага, што гары яно ўсё гарам, што служка не ўвойдзе, што яна больш не вытрывае, што ён каханы, што гэта пакута, няхай будзе што будзе...Яе прагныя вусны пакідалі гарачыя палосы на яго твары.
Раптам ён узяў яе на рукі, сціснуў у абдымках, сарваўся з месца і пачаў хадзіць па пакоі. У вачах у яго памутнела, у грудзях хрыпела, кроў адбівала шалёны рытм у скронях. Друцкі не адчуваў яе цяжару, аднак хістаўся, як п’яны.
Не, гэта было вышэй за яго сілы!
Ён гвалтоўна адарваў яе рукі ад сябе, кінуўся ў крэсла.
—		Нельга так, Люба. гэта страшна. нельга. — гаварыў Друцкі перарывістым голасам, — я даў твайму мужу слова.
Яна падышла да яго:
—		І што! І што! І што, што не стрымаеш, — шаптала яна, чапляючыся за яго рукі.
—		Стрымаю!.. Люба!.. Павінен стрымаць і стрымаю!..
—		Ты даў слова, — не саступала яна, — што не кранеш мяне... Ну добра, добра. Але не адмаўляйся мілаваць мяне. Таму што гэта можна.
—		Люба, я звар’яцею! Няўжо ты не разумееш?!.
—		Нічога я не разумею, нічога не хачу разумець, — тулілася яна да Друцкага, — мой цудоўны, мой самы салодкі.
У яго былі гарачыя як полымя, рукі, а яе скура халодная як мармур. Вусны яго перасохлі, а ў яе былі сакавітыя і вільготныя.
Раптоўны званок тэлефона прывёў іх да памяці і працверазіў.
Трубка ў руках Любы дрыжала, і голас яе дрыжаў:
—		Алё!
—		А, гэта ты?.. Што ты хацеў?
—		Малы гуляе. А я зараз выходжу, таму што прыйшоў капітан. Мы ідзём разам.
—		Добра. І я цябе цалую. І не спазняйся на абед.
Друцкі працёр лоб, пайшоў у сталовую, выпіў залпам дзве шклянкі вады і закурыў.
Люба пацалавала яго ў вусны і пабегла апранацца. Праз некалькі хвілін яна была гатовая.
—		Пані Люба! — пачаў Друцкі, але яна яго перарвала:
—		Толькі не маралі, капітане, толькі не маралі!
—		Аднак.
—		Бо гэта было так нявінна, але так цудоўна. Хадзем, хадзем.
Яна яшчэ зазірнула на кухню, аддала нейкія распараджэнні, і яны выйшлі на вуліцу.
Перад варотамі стаяла доўгая, шэрая, як мыш, двухмесная машына, якая блішчала свежай фарбай.
—		Ах, якая прыгожая машына, — залямантавала Люба, — цікава, чыя яна.
—		Лялька, — пацвердзіў Друцкі.
—		Гэта, напэўна, Баўман купіў, — выказала здагадку Люба.
—		Не.
—		Капітане!
—		Так, — кіўнуў ён галавой, — гэта і ёсць набытак, які я вам хацеў паказаць.
—		Цудоўны!
—		А пабачыце яшчэ, як ён ездзіць!
Друцкі адчыніў дзверцы, дапамог Любе сесці і сам заняў месца за рулём.
—		Якая гэта марка? — спыталася Люба.
—		«Фулд». Шэсць цыліндраў
—		Ён, відаць, добрых грошай каштуе.
—		Значна менш, — засмяяўся Друцкі, — чым здаецца знешне.
Яны паехалі ў Віланаў.
За горадам вясна ўжо была ў разгары.
Узараная зямля моцна, насычана пахла, абочыны зелянелі. Дрэвы пакрыліся першым дробненькім лісцем.
У Віланаве яны пілі малако і елі чорны хлеб з водарам мёду. У Варшаву вярталіся ў выдатным настроі.
Машына сапраўды ехала цудоўна, хоць Друцкі заўважыў, што трэба будзе паправіць амартызатары ля рысораў.
Ён адвёз Любу дадому і вярнуўся ў атэль.
—		Вам ліст, пан дырэктар, — затрымаў яго парцье.
У белым канверце была толькі кароткая запіска, надрукаваная на машынцы: «Чакаю неадкладна сёння вечарам — К».
—		Нарэшце, — уздыхнуў Друцкі.
Роўна ў восем ён быў на Жаліборы. Бруніцкі чакаў яго ў холе.
—		Гэта я, — сказаў Друцкі.
—		Дзякуй табе, — паказаў яму на крэсла прафесар. — Ты знішчыў мой лісток?
—		Зразумела.
—		Нас чакае доўгая размова. Можа, гарбаты?
—		Калі ты не супраць, мне моцнай.
Прафесар націснуў на званок. Адразу ж з’явіўся квадратны барадач і, выслухаўшы загад, праз хвіліну даставіў паднос з гарбатай.
—		Аб адным я цябе папрашу, — пачаў прафесар, — а менавіта, прыняць тое, што я скажу, на веру, а потым, каб ты ў мяне не выпытваў пра рэчы, пра якія я сам не скажу.
—		Я прыйшоў сюды не для задавальнення сваёй цікаўнасці, — кіўнуў галавой Друцкі.
—		Такім чынам, справа ў наступным: законы не дазваляюць навуковыя эксперименты на пацыентах. Ты добра ведаеш, што пытанне, якое я задаў навуцы і на якое даўно шукаю адказ — гэта ці магчымае так званае «ўгляданне».
—		Ведаю.
—		Дык вось, прызнаюся, я кіраваўся матывамі — і ты, Багдане, ведаеш гэта лепей, чым хто іншы — асабістымі. Таму я мог бы пайсці супраць сябе, калі б не абыякавасць да пытання матываў даследаванняў з боку самой навукі. Г аворка пра надзвычай важную рэч, надзвычай вялікую, каб мае ці твае магчымыя сумненні я мог браць пад увагу. Даследаванні ж могуць быць праведзены толькі эксперыментальным шляхам. Для гэтага мне патрэбны адпаведныя аб’екты, дастаўкай якіх ты і павінен заняцца.
—		Дастаўкай. людзей? — запытаўся Друцкі.
—		Жанчын, — пацвердзіў Бруніцкі.
—		Жанчын?.. Многіх жанчын?
—		Пачакай. Як ты, відаць, здагадваешся, да гэтага часу я вымушаны быў рабіць гэта сам. Аднак па многіх прычынах гэта было небяспечна і вельмі часта немэтазгодна. Бо гаворка толькі пра цяжарных жанчын. Я не буду расказваць табе пра сродкі, якія я мусіў ужыць, каб знайсці такіх жанчын. Я дазволю сабе звярнуць тваю ўвагу на дзве галоўныя крыніцы: першая — гэта нелегальныя акушэркі, да якіх звяртаюцца з нагоды цяжарнасці, другая — берагі Віслы, чыгуначныя пераезды, паркі — гэта значыць, месцы, дзе найчасцей адбываюцца самагубствы дзяўчат, якія спазналі так званую любоўную прафесію і якім матэрыяльныя ці сямейныя ўмовы не дазваляюць нарадзіць або зрабіць аборт. Разумееш?
Друцкі сціснуў пальцы:
—		І я павінен дастаўляць іх табе?
—		Не ўсіх. Сярод іх бывае шмат такіх, каго іншыя прычыны штурхаюць да самагубства. Таму трэба выбіраць. Варта спачатку ўпэўніцца, што дадзены экзэмпляр сапраўды знаходзіцца ў цікавым стане. Інакш рызыкаваць не варта. Акрамя таго, выбіраць трэба маладых жанчын, да трыццаці гадоў, здаровых, моцных. Найбольш вітаюцца інтэлігентныя асобы, з уразлівай псіхікай.
—		І што мне з гэтым рабіць?
—		Заданнем тваім будзе адшукаць адпаведны аб’ект, не звярнуўшы на сябе чыёй бы тое ні было ўвагі, і потым даставіць яго сюды. З пункту погляду бяспекі трэба быць надзвычай асцярожным. Таму перавозіць пацыентку ў гэтую вілу трэба ў адурманеным стане. Яе можна ап’яніць алкаголем, хлараформам, эфірам ці іншымі сродкамі, якімі я цябе забяспечу. У любым выпадку, каб яна не магла зразумець, куды яе вязуць і дзе знаходзіцца. Гэта, урэшце, не галоўнае, аднак былі выпадкі, калі грэбаванне ап’яненнем прыводзіла да непрадбачаных наступстваў.
—		І гэта ўсё, чаго ты ад мяне хочаш?
—		Не зусім. Праз некалькі дзён ты павінен будзеш адшукаць вінаватага ў цяжарнасці і здабыць яго фатаграфію і, наколькі гэта будзе магчыма, выявы яго бацькоў і бацькоў дзяўчыны. Гэта не надта складана, таму што звычайна пасля знікнення дзяўчыны адбываецца скандал. Гэтым цікавяцца фотарэпарцёры, следчыя паліцыі, часта прыватныя дэтэктывы. Такім чынам, твая асоба не прыцягне чыёй-небудзь увагі.
Прафесар флегматычна закурыў і дадаў:
—		У далейшым я буду чакаць ад цябе яшчэ пэўных паслуг, а пакуль гэта ўсё.
Друцкі панура ўперыўся ў яго:
—		Можа, трупы вывозіць?
—		Чаму трупы? — непрыемна рассмяяўся Бруніцкі. — Ніякіх трупаў, будзь упэўнены.
—		Аднак, даруй, як наконт тваёй і маёй асабістай бяспекі? Бо гэтыя няшчасныя, пакінуўшы твой дом.
—		Я прасіў цябе, — перарваў прафесар, — каб ты не выпытваў.
Друцкі ўстаў і пачаў шырокім крокам хадзіць па холе. Ён не верыў Бруніцкаму. Цяпер самыя фантастычныя здагадкі і апаскі, якія мучалі яго пасля дадзенага прафесару абяцання, засталіся ў мінулым. Ён павінен выконваць ганебную ролю. Канечне. самую ганебную. Заслугоўваць давер няшчасных, падманваць іх і аддаваць, выдаваць у рукі Бруніцкага і гэтага японца. чорт ведае на якія пакуты.
«Дзеля навукі», — абудзілася ў ім злачынная рэфлексія.
—		Паскудства, — уголас сказаў ён.
—		Адкуль раптам такая абвостраная маральнасць? — са з’едлівай іроніяй запытаўся прафесар.
—		Паскудства, — паўтарыў Друцкі.
—		Дык што. адмаўляешся?
—		Пачакай! Скажы мне толькі. Дай мне слова гонару, што не будзеш іх забіваць, што.
Прафесар затрымаў яго рухам рукі:
—		Чалавеча! Мне не трэба іх забіваць. Што б я, урэшце, рабіў з трупамі? Наадварот, гэтыя жанчыны заўсёды найлепшым чынам дагледжаныя.
—		Слова гонару?
—		Ну добра, даю табе слова гонару, — раздражнёна сказаў Бруніцкі. — Я не бяздумная жывёла, якая бязмэтна забівае людзей. Я не толькі не хачу смерці гэтых жанчын, я хачу, каб яны былі здаровыя, шчаслівыя і жылі ў дастатку.
Размова прадоўжылася да позняй ночы. Друцкі пазваніў у «Аргенціну» і аддаў некалькі распараджэнняў. Вячэралі яны ўдвух. Доктар Кунокі зусім не паказаўся.
Друцкі выйшаў змучаны і спустошаны.
У найбліжэйшыя дні ён павінен быў заняцца сваім новым брыдкім рамяством. Урэшце ў яго не было іншага выйсця. Ён даў Бруніцкаму абяцанне, і прыйшоў час яго стрымаць.
У гэты дзень дырэктар Вінклер быў не ў гуморы. У чым адразу пасля яго з’яўлення ў клубе пераканаўся парцье, які, як на злосць, менавіта сёння крыху выпіў. Наступнай ахвярай стаў інжынер Турман, якому дырэктар рэкамендаваў адмовіць у далейшым крэдыце. Падчас масавага танца электраманцёр забыў чарговасць светлавых эфектаў і даведаўся, што ў Амерыцы за гэтую чарговасць пазбавіўся б уласных зубоў. Панна Тэця была праінфармавана, што артышокі любяць, каб іх пісалі праз «т», дэгустатар — што можа не выдаваць «Cristal», калі яго просяць «Cordon rouge», гаспадыня кухні азнаёмілася з поглядамі пана дырэктара на пытанне пра падмятанне, а Казя пачула рэзкае «адчапіся».
З самага пачатку работы ў клубе дырэктара не памяталі ў такім настроі. Да таго ж, ён загадаў падаць сабе ў кабінет бутэльку джыну і піў кілішак за кілішкам, не звяртаючы ўвагі на нясмелыя погляды Тэці, страшна прыгнечанай і занепакоенай настроем шэфа.
Гэтым ранкам Друцкі не спаў увогуле. Ён лёг у пасцель і курыў папяросы.
У дзевяць быў ужо на нагах. Ён патэлефанаваў у банк аднаму з пастаўшчыкоў, нарэшце — Залкінду, ад якога даведаўся, што Люба ў захапленні ад яго аўтамабіля.
«Пракачуся, — падумаў ён, — пойдзе на карысць».
Друцкі пайшоў у гараж, агледзеў рухавік, сам наліў бензіну і выгнаў машыну.
На досвітку, відаць, прайшоў дождж, таму што паветра было чыстае, а дарога вільготная. Друцкі паехаў праз Новы Свет, звярнуў на праспект Трэцяга Мая і пачаў ціснуць на газ. Ён апусціў шыбы, таму вецер біў яму прама ў твар.
Праз мост Панятоўскага ён праляцеў як страла, не звяртаючы ўвагі на грозную міну паставога, і не прайшло хвіліны, як ён быў ужо за горадам.
Стрэлка на спідометры перасунулася на сотку, сто дзесяць, сто дваццаць. трыццаць.
На шчасце, шаша была добрая і амаль пустая.
Паветра займала дыханне і проста асляпляла. Вобразы дрэў, збудаванняў, людзей, якіх ён мінаў, зліваліся ў невыразнае воблака.
«Так вось урэзацца б у якую-небудзь сцяну, — думаў ён, — секунда — і ўсё!»
Раптам на даволі плаўным павароце ён убачыў за паўтара дзясятка метраў перад сабой статак кароў.
Друцкі не зменшыў хуткасць.
Налева бегла вузкая і няроўная палявая дарога. Ён звярнуў на яе.
Машына подскакам налятала на калдобіны.
«Ліха з ёй, з машынай», — пранеслася ў яго галаве.
Калі б ён не сціскаў руль абедзвюма рукамі, то вылецеў бы ўверх, як мяч.
«Ліха з ёй!»
Дарога ішла паміж загонамі, якія ўздымаліся па абодва бакі, звівалася ў бессэнсоўныя петлі і збягала да малой, шырока разлітай і на першы погляд неглыбокай рачулкі, за якой даволі стромка ўзнімалася на пагорак.
Вада са свістам узвілася двума шырокімі фантанамі з-пад колаў аўто.
—		Ёхо-о-о-у! — крыкнуў на поўныя грудзі Друцкі, не чуючы ўласнага голасу.
На шчасце, дно было роўнае і, мокры да апошняй ніткі, ён праехаў рэчку ўброд.
З пагорка ён убачыў малую вёсачку, да якой якраз і вяла дарога, і шалёна заруліў прама на ўзаранае поле.
Гэта былі пякельныя арэлі, але ён гэтага амаль не адчуваў. Мчаў проста на драўляны плот перад сабой. Прама перад ім Друцкі схіліў галаву і яшчэ даў газу.
Дошкі не былі ні тоўстыя, ні надта моцныя, таму што яны ні на секунду не затрымалі машыну. Кароткі трэск, бразгат разбітага шкла фар, скрыгатанне па жалезе капота — і аўто выскачыла на шашу.
Друцкі перастаў газаваць і націснуў на тормаз.
—		Я вар’ят, — сказаў ён уголас.
Навюткая машына выглядала нікчэмна. Эмаль паадпадала, буферы былі пагнутыя, запасное кола ён недзе згубіў, і ўся машына была ў гразі.
Друцкі рассмяяўся:
—		Наўпрост у Творкі.
На шчасце, ні рухавік, ні шасі не былі пашкоджаны, а машына, па меншай меры, ехала нядрэнна, хоць усё ў ёй бразгатала і скрыгатала.
«Трэба яе адразу аддаць у рамонт, — падумаў Друцкі, едучы павольна ў бок горада, — каля дзвюх тысяч будзе каштаваць гэта вар’яцкая язда».
Аднак ён не шкадаваў пра гэта. Аўто было знішчана, сам ён адчуваў стому ва ўсіх мышцах і боль у карку, але настрой значна ўзняўся. У рэшце рэшт, ён мог дасягнуць таго самага і без псавання машыны. Палётаць па полі з высунутым языком ці пастукаць галавой аб сцяну.
—		Божа мілы! — схапіўся за галаву аўтамайстар, калі ўбачыў, у якім стане ўчора прададзены навюткі аўтамабіль. — Што адбылося? Вы трапілі ў аварыю?
—		Не, — смяяўся Друцкі, — не трапіў. Проста ваш «фулд» ашалеў і панасіў мяне па бездарожжы.
—		Як гэта?! Тармазы не працавалі?
—		Працавалі, толькі так звяруга мчаў, што не было калі тармазіць.
Майстар недаверліва паглядзеў на яго, перакінуўся кароткім, шматзначным позіркам з механікам і сказаў:
—		Ага!
—		Вы думаеце, я звар’яцеў? — сур’ёзна спытаўся Друцкі.
—		Што вы, барані божа! — непераканаўча запярэчыў інжынер.
Раптам у Друцкага ўзнікла ідэя напужаць інжынера. Ён нечакана падскочыў і крыкнуў:
—		Віват!
—		Можа, вам адпачыць? — нясмела прапанаваў інжынер. — Можа, шкляначку вады?..
Друцкі не стрымаў смех:
—		Не хвалюйцеся, мне ўжо лепей. Дык калі вы думаеце адрамантаваць гэтую клячу?
—		Не менш як праз тыдзень, — выказаў меркаванне інжынер, стараючыся трымацца як мага далей ад небяспечнага кліента.
Таму ж, відаць, сапраўды стала лягчэй, бо ён ужо зусім па сутнасці і спакойна пачаў гаварыць пра дэталі справы.
—		Але вы нерваваліся, — з палёгкай развітваўся з ім інжынер.
—		Дарагі вы мой, — сказаў Друцкі, хвіліну падумаўшы, — я страшэнна нерваваўся і вырашыў пазбавіцца ад гэтага настраёвага бзіка, як казалі нашы дзяды.
У атэль ён вярнуўся пешшу і лёг на канапу. Друцкі быў вельмі стомлены і адразу ж заснуў.
Калі ён прачнуўся, было ўжо цёмна. Дырэктар апрануўся і паехаў у «Аргенціну».
Ён зноў быў у нармальным, вясёлым настроі, жартаваў з персаналам і смяяўся.
Ад бзіка ён пазбавіўся, аднак трывога не адступала.
Найбліжэйшыя дні Друцкі прысвяціў абследаванню «тэрыторыі» і роздумам над пастаўленым заданнем. З гэтай мэтай ён бадзяўся па ўскраінах.
Ён вырашыў абмежавацца выключна самазабойцамі. Таму чытаў цяпер хроніку здарэнняў у жоўтай прэсе.
У Варшаве штодзень некалькі маладых дзяўчат пазбаўляліся жыцця. Але яму не шанцавала. Адзін раз, праўда, ён убачыў маладую жанчыну, на выгляд кухарку, у якой быў вельмі сумны твар, і сядзела яна на чыгуначным пераездзе, але не мела намеру кідацца пад поезд, а без лішніх цырымоній прызналася, што калісьці сустракалася тут са знаёмым дарожным рабочым і цяпер прыходзіць на гэты пераезд, бо «прыемна ўспомніць».
Бруніцкі тэлефанаваў два разы з інтэрвалам у некалькі дзён, пытаўся пра навіны.
Урэшце пасля тыдня пошукаў — удалося.
Ён ішоў якраз па Аградовай і пад ліхтаром заўважыў высокую худую брунетку, якая лічыла дробныя грошы.
Друцкі сцішыў крок і чакаў. Павагаўшыся з хвіліну, дзяўчына ахінулася шарсцяной хусткай і ўвайшла ў найбліжэйшую крамку.
Друцкі стаў ля акна. Крамка была малая, і ён добра бачыў абыякавую міну прадаўца і хваляванне на твары пакупніцы. Бутэлечка воцатнай эсэнцыі была схавана пад хусткай, і дзяўчына выйшла.
Яна нерашуча агледзелася па баках, урэшце хуткім крокам накіравалася ў бок плошчы Керцэля. Друцкі думаў, што яна тут затрымаецца, але не: звярнула на Млынарску.
Вуліца была пустая. Друцкі ішоў хутка, баючыся згубіць яе з поля зроку, таму што яна амаль бегла.
Затрымалася дзяўчына толькі пад сцяной могілак і зноў азірнулася. Відаць, яна чакала, калі ён пройдзе.
—		Прабачце, — пачаў ён, — ці не ведаеце вы, колькі гэта зараз можа быць часу?
—		Не ведаю, — адказала яна дрыжачым голасам. — Можа, гадзін восем.
Друцкі стаў за некалькі крокаў ад яе і жартаўліва сказаў:
—		І вы не баіцеся тут упоцемку ля нябожчыкаў?
Дзяўчына адвярнулася ад яго:
—		Не чапайце мяне. Не мне баяцца нябожчыкаў, — скончыла яна шэптам.
Друцкі флегматычна закурыў, патушыў запалку і ўздыхнуў з павучаннем:
—		З жывымі заўсёды лепей.
—		Як каму.
—		Любому, — запэўніў Друцкі.
—		Ідзіце сваёй дарогай, — загаварыла яна нечакана рэзка і акінула яго журботным позіркам.
—		Кінуў?.. — коратка запытаўся ён пасля паўзы.
Дзяўчына закрыла твар хусцінкай і заплакала.
—		Дурненькая, — паківаў галавой Друцкі, — гэты кінуў, будзе другі. Ці ж мала мужчын?.. Ды яшчэ для такой маладой і прыгожай. А можа, вернецца.
—		Хай яго халера! — не стрымалася дзяўчына. — Хай ён крывёю зальецца! Не трэба ён мне! Ні ён, ні хто іншы! Адыдзіце, чаго вы прычапіліся?!
—		Навошта сабе шкодзіць? — не здаваўся Друцкі. — Вы б супакоіліся. Жыць заўсёды варта.
—		Вы такі разумны, — усхліпвала яна, — а што, вы думаеце, з гэтым дадуць чалавеку жыць?
—		Няўжо хто не дасць?
—		Усе. Бацькі з дому выганяць, з працы выкінуць, пальцамі будуць тыкаць. А жыць жа трэба, дзяўчына з дзіцем — дык ніхто і граша не дасць зарабіць. Вось якія людзі.
—		І такія, і не такія, — разважаў Друцкі, — а зрэшты, можа, яшчэ магчыма ўсё ўладзіць?
—		Позна ўжо, позна. Паганец абяцаў ажаніцца — і ажэніцца. Толькі не са мной. Што ж мне застаецца, дзе я падзенуся, вось хіба тут. за сцяной.
Яна зноў залілася слязьмі.
Друцкі, не цырымонячыся, абняў яе і пагладзіў па плячах:
—		Ціха. ціха. Нехта ідзе.
Сапраўды, ля іх прайшлі двое рабочых. Калі іх крокі заціхлі, Друцкі сказаў:
—		Я вамі займуся. Мы ўсё зробім так, што пра роды ніхто не даведаецца, і, тым больш, пальцам тыкаць не будзе.
Дзяўчына перастала плакаць і выцерла нос чыстай белай хусцінкай:
—		Што ж вы мяне падманваеце.
—		Я не падманваю.
—		А можа, вы з якой паліцыі ці з магістрата?
Друцкі рассмяяўся.
—		Ні з паліцыі, ні з магістрата. Проста ў мяне зашмат грошай, і я хачу вам дапамагчы, бо і мне людзі дапамагалі.
Ён праглынуў сліну і падумаў, што не зманіў. А яму хіба людзі інакш дапамагалі? Можа, за выключэннем Залкінда.
Дзяўчына глянула яму ў вочы, а ён апусціў павекі:
—		Хадзем.
Яна моўчкі ішла побач з Друцкім.
—		Аддайце мне гэтую бутэлечку.
Дзяўчына падазрона паглядзела на яго і стала:
—		Якая вам справа? — запыталася яна.
—		А што б вы зрабілі, калі б убачылі, як нейкае дзіця кладзе руку ў агонь?
—		Ну, так, але я не дзіця.
—		Дзіця, малышка, дзіця.
Яны зноў ішлі моўчкі.
—		Куды вы мяне ведзяце?
—		Куды? Ну, спачатку мы павінны замачыць наша знаёмства і шчаслівы зыход неразумных намераў.
—		Я не п’ю, — затулілася ў хустку дзяўчына.
—		І я таксама, — засмяяўся Друцкі, — але так, адзін раз, для настрою. О, хадзем сюды.
Яна не супраціўлялася.
Гэта была маленькая забягалаўка, якіх шмат на Волі. Кафляная падлога, пасыпаная пілавіннем, нізкія вокны, зацягнутыя жоўтым паркалем, чырвоная барная стойка і некалькі столікаў на жалезных ножках. За стойкай быў тоўсты, бочкападобны мужчына з вялікім шрамам на шчацэ і з закручанымі па-вільгельмаўску чорнымі вусамі, якія блішчалі ад памады.
—		Маё шанаванне, — буркнуў ён такім тонам, нібыта быў смяротна абражаны.
—		Прывітанне, пане гаспадару, — кіўнуў яму галавой Друцкі, не здымаючы капелюша, — вішнёўку і якую-небудзь добрую закуску.
Яны селі ў куток. Акрамя іх, у забягалаўцы быў толькі стары рамізнік, які нават не звярнуў на іх увагі.
Дзяўчыне магло быць дзевятнаццаць, можа, дваццаць гадоў, апранута яна была вельмі сціпла, але чыста. Друцкі, хоць падчас сваіх прагулак выкарыстоўваў самае паношанае адзенне, заўважыў, што яно выклікала ў яго спадарожніцы павагу.
Гаспадар прынёс гарэлку, сардэлькі і два відэльцы.
—		Агурка? — спытаўся ён.
—		Дайце агурка.
Калі яны выпілі па поўным кілішку, дзяўчына ўздыхнула:
—		Вы, відаць, і сапраўды добры чалавек!
—		Мг, добры.
—		На выгляд добры, — слаба ўсміхнулася дзяўчына.
—		Вы яшчэ лепшая.
—		Што там я, я — не лічыцца. Я сябе загубіла.
—		За наша халасцяцкае здароўе! — чокнуў Друцкі ў яе кілішак.
Праз паўгадзіны настрой дзяўчыны ўзняўся. Яна аддала бутэлечку з воцатнай эсэнцыяй, пачала расказваць пра сябе.
Яна была дачкой вагонаважатага трамвая, жыла з бацькамі ў Пэльцавізне, а працавала ў магазіне адзення на Садовай, зарабляючы тры злотыя штодня. Так распарадзіўся лёс, бо збіралася яна быць настаўніцай. Скончыла агульнаадукацыйную школу, і яе хацелі аддаць у гімназію. Але тут прычапіўся бессаромны нягоднік і закруціў ёй галаву. Дурная была, і ўсё тут. Цяпер яна за гэта адплаціць. А ён ажэніцца з дачкой афіцыянта, з такой рабой Ядзяй, што нават сабакі на яе выюць, бо, да таго ж, яна яшчэ рыжая.
—		А ён?
—		Зразумела, слесар, працуе ў Лілпопа. Можа, вы чулі, Валендзяк Юзэф, такі брунет.
—		Можа, вы з’елі б што-небудзь гарачае? — прапанаваў Друцкі.
—		Добра. Толькі шкада грошай.
—		У мяне шмат, мне не шкада.
Ён выняў сто злотых і паклаў на стол.
—		Пане гаспадару, можа, чаго-небудзь гарачага?
—		Альбо свіная катлета, альбо нічога, — забурчаў гаспадар.
—		Загадай зрабіць дзве. А, пане гаспадару, тэлефона тут няма?
—		Чаго?
—		Тэлефона.
—		На рагу, у аптэцы, — працёр гаспадар нос рукавом, паправіў вусы і пайшоў на кухню.
—		Я зараз вярнуся, секунду, — сказаў Друцкі. — Толькі пачакайце! Добра?
Дзяўчына кіўнула галавой.
—		А дзе я падзенуся? Буду чакаць. Толькі вы ж прыйдзіце, бо калі не, то ў мяне няма чым заплаціць і мяне адвядуць у камісарыят.
—		Дык я пакідаю за сябе заклад, — засмяяўся Друцкі, падсоўваючы банкнот пад талерку.
Рассмяялася і дзяўчына. Алкаголь рабіў сваю справу.
Друцкі пагладзіў яе падбародак і выйшаў. Аптэка была побач, і тэлефон свабодны. Друцкі перамовіўся з Бруніцкім некалькімі словамі па-англійску, каб аптэкар не мог зразумець.
Калі ён вяртаўся ў забягалаўку, у галаве яго прамільгнула, што дзяўчына забрала грошы і знікла. Насуперак цвярозаму розуму ён гэтаму вельмі парадаваўся.
Аднак заспеў дзяўчыну за столікам.
—		О, вы вярнуліся! — амаль радасна закрычала яна.
—		Вып’ем! — адказаў Друцкі, наліваючы кілішкі.
Калі яны выходзілі, дзяўчына была ўжо амаль непрытомная. Друцкі ўзяў яе пад руку, вуліцы былі цалкам цёмныя, і (перш чым дайшоў да ўмоўленага месца) ён не быў упэўнены, ці прыслаў прафесар машыну, тым больш што шафёр патушыў святло.
—		Паедзем на таксі? — пыталася дзяўчына, хістаючыся.
—		На таксі, — пацвердзіў Друцкі, уцягваючы яе ў машыну.
Дзяўчына заснула амаль адразу на яго плячы.
Друцкі ўпотай праклінаў усё на свеце.
Зараз ён, можа, выскачыў бы, але аўто мчала з нарастаючай хуткасцю. Менш чым праз чвэрць гадзіны яны затармазілі перад варотамі вілы на Дэмбовай.
Відаць, іх вельмі чакалі, таму што вароты адчыніліся адразу ж. Машына зрабіла круг і стала перад маленькімі дзвярамі ззаду вілы ў глыбіні двара. Дзве фігуры вынырнулі са змроку. Дзверцы машыны адчыніліся звонку, і Друцкі пачуў прыглушанае пытанне Бруніцкага:
—		Прытомная?
—		Не, спіць.
—		Алкаголь?
—		Так.
—		Давай яе сюды.
Друцкі дапамог дастаць бяссільную дзяўчыну і хацеў зачыніць дзверцы, але дакрануўся да нечага вільготнага. Гэта японец мокрай сурвэткай выціраў ручкі і падушкі аўтамабіля.
—		Вазьмі за ногі, — шапнуў Бруніцкі.
Яны ішлі, несучы дзяўчыну навобмацак праз доўгі цёмны калідор. За імі чуўся рокат машыны, якая ад’язджала, скрыгат ключа ў дзвярах, якія замыкалі, і хуткія крокі японца.
Доктар Кунокі апярэдзіў іх і запаліў святло.
Гэта быў прыгожы белы пакой, які нагадваў сваёй абстаноўкай санаторый і крыху майстэрню мастака, таму што вокны былі зроблены ў столі.
Дзяўчыну паклалі на ложак. Японец змераў яе пульс, Бруніцкі прынёс прыбор для ін’екцыі і ўпырскнуў ёй пад скуру нейкае лякарства.
—		Хадзі, — узяў ён пад руку Друцкага.
Яны зноў ішлі па калідоры, мінаючы ўжо каторыя дзверы, падобныя, як блізняты, да тых, за якімі засталася новая пацыентка прафесара. Усе яны былі абабітыя тоўстым лямцам і не мелі ручак.
Прайшлі каля ваннага пакоя, у якім было чуваць плёсканне вады і плач дзіцяці.
—		У цябе тут цэлая бальніца, — заўважыў Друцкі.
Яны прайшлі даволі вялікую цёмную залу, якая паблісквала з бакоў нікеляванымі апаратамі. Лабараторыя ці таксама аперацыйная зала. Зноў калідор, тоўстыя дзверы, якія прафесар адчыніў ключом — і вось яны апынуліся ў знаёмым холе.
—		Дзякуй табе, — сказаў Бруніцкі.
—		Караль, — прытрымаў яго далонь Друцкі, — памятай, што яна павінна жыць.
—		Яна будзе жыць, — раздражнёным голасам адказаў прафесар. — Ты мне толькі скажы, ці ўсё ў парадку?
—		Думаю, так.
—		За табой не сачылі?
—		Упэўнены, што не.
—		Цябе не маглі пазнаць?
Друцкі запэўніў, што не мае ніякіх сумненняў.
—		Сёння ўжо вельмі позна, і ў цябе, напэўна, няма часу, — паглядзеў на гадзіннік прафесар, — дык, можа, будзеш такі добры і забяжыш заўтра прыкладна ў поўдзень у псіхіятрычную клініку.
—		Навошта?
—		Я павінен апісаць дэталі біяграфіі, сям’і і гэтак далей дзяўчыны. Скажы мне толькі, яна дакладна цяжарная?
—		Дакладна.
—		А які месяц?
—		Паняцця не маю.
—		Спроба самагубства?
—		Так, хацела атруціцца воцатнай эсэнцыяй.
Прафесар праводзіў Друцкага аж да брамкі і перасцярог:
—		Будзь уважлівы на вуліцы.
—		Не бойся, — скрывіўся Друцкі, — я ў гэтым разбіраюся лепш за цябе.
Паблізу нікога не было. Аднак Друцкі не ўзяў найбліжэйшае таксі, а сеў у
трамвай. Праехаўшы некалькі прыпынкаў, выскачыў, звярнуў на бакавую вуліцу і толькі тут узяў машыну.
Калі пераапранаўся, Друцкі знайшоў у кішэні бутэлечку з эсэнцыяй.
«Я, аднак, неасцярожны», — падумаў ён.
Па дарозе ў «Аргенціну» ён выкінуў бутэлечку ў сметнік.
—		Пан дырэктар, — з усмешкай павітаў яго касір Юстэк, — званіў адвакат Лэньчыцкі і замовіў ложу.
—		Што вы кажаце! — узрадаваўся Друцкі.
—		Я забраніраваў дзявятку.
—		Дзякуй вам.
Да яго вярнуўся добры настрой.
«Усё ж такі прыйдзе», — падумаў ён.
Друцкі памыліўся. Аліцыя не прыйшла. Лэньчыцкі з’явіўся ў большай кампаніі, але без Аліцыі.
«Вось упартая баба», — у захапленні канстатаваў сам сабе Друцкі.
Гэтай ноччу ён піў і выгаворваў Казі за назойлівасць. Аднак ён не хацеў быць адзін і забраў з сабой у атэль Тэцю. Друцкі стараўся не думаць пра сваю сённяшнюю авантуру, але ніякім чынам не мог пазбавіцца ад успамінаў пра тую дзяўчыну.
Нарэшце алкаголь і стомленасць узялі сваё.
Ён адправіў Тэцю і заснуў мёртвым сном.
Абудзіў яго стук у дзверы. Друцкі паглядзеў на гадзіннік: было адзінаццаць, значыць гэта служка. Ён крыкнуў:
—		Увайдзіце, — і сеў на ложак, шырока расплюшчыўшы вочы.
У дзвярах стаяла Люба.
—		О, капітан яшчэ спіць? — фрывольна ўсклікнула яна. — Добры дзень!
—		Люба! — сказаў ён з выклікам. — Навошта вы гэта зрабілі?
—		Што? — спытала яна з наіўнай мінкай.
—		Спусціцеся ў хол і чакайце. Праз паўгадзіны я буду гатовы.
Люба засмяялася і падышла да ложка:
—		Я была пра вас лепшай думкі. Мне здавалася, што такі мужчына, як вы, заўсёды гатовы. Асабліва, калі ляжыць у пасцелі і ў такой прыгожай піжаме.
—		Люба! Выйдзіце, калі ласка!
Ён стараўся надаць свайму голасу як мага больш пагрозлівае гучанне, але яна ўсё смяялася.
—		Гляньце, які негасцінны! Ну, і вы не павітаецеся са мной?
—		Не павітаюся!
Друцкі загарнуўся ў коўдру і рэзка адвярнуўся тварам да сцяны.
Тады Люба села на ложак і, зняўшы пальчаткі, заглыбіла пальцы ў яго валасы.
—		Шоўк, — сказала яна ціха.
—		Люба! Шоўк ці шчацінне, а я зараз як падскочу і без цырымоній спушчу з цябе скуру!
—		Я не ведала, — засмяялася Люба, — што капітан садыст.
Яна ссунула капялюшык і зняла футра.
—		Горача тут, — заўважыла яна.
—		Люба, — Друцкі перайшоў на ўгаворы, — навошта вы гэта робіце. Трэба ж думаць! Як можна!
—		Божа, які вы сёння нудны, — уздыхнула Люба, зноў сядаючы на ложак і нахіляючыся над ім, — да яго прыходзіць прыгожая, маладая і прагная жанчына, а ён.
—		А ён зусім не прагны, — перарваў Друцкі.
—		Не? — какетліва спыталася яна.
—		А вось і не! Зусім не! Каб ты ведала, перад тваім прыходам у мяне ў гэтым самым ложку была маладая і прыгожая жанчына.
Ён сказаў гэта наўмысна. Думаў, што гэтым яе адштурхне, але Люба яшчэ бліжэй падсунулася да яго:
—		Так, так, ложак яшчэ пахне яе парфумай, ён яшчэ цёплы ад яе пяшчот. Якая яна, відаць, была шчаслівая! Скажы, яна была страсная?
—		Ведаеш, Люба, — абурыўся Друцкі, — ты бессаромніца!
—		Так, так, я хачу быць бессаромнай. Скажы, яна была прыгажэйшая за мяне? Ах, капітане, я хацела б ведаць, як ты ёй завалодаў, як выгіналася яе цела ў тваіх руках, як яна аплятала цябе сабой. Гэта павінна было быць прыгожа!.. Стыхія! Полымя! Ураган! Усё, што ты робіш, павінна быць прыгожым і магутным.
Яна тулілася да яго, і яе гарачы шэпт абліваў яму шыю.
—		Люба, ты ашалела?
—		Ашалела! Ах, якія ж мы дурныя і заняволеныя! Чаму я не магу напіцца табой! Напіцца да непрытомнасці! Ты не ўяўляеш, што б я аддала за тое, каб ты дазволіў мне так ляжаць ля цябе і глядзець, як ты завалодваеш іншай.
—		Люба!
—		Не, не, ты гэтага не зразумееш, што гэта другая палова асалоды. Ох, я б хацела быць такой бессаромнай, такой разбэшчанай, распушчанай. Ведаеш, пра што я мару? Каб на тваіх вачах аддавацца Барысу і на яго вачах — табе, і каб была яшчэ іншая жанчына, такая ж прыгожая і распусная, як я, і каб.
Друцкі сеў і закрычаў:
—		Люба! Ты хворая! Ты ўсведамляеш, тое, што ты гаворыш, — агіднае?!
—		Ап’яняльнае, ашаламляльнае.
Яна апляла яго рукамі і распаленым тварам прынікла да яго грудзей.
—		Вазьмі мяне, вазьмі, — шаптала яна перарывістым голасам, — бо я згару датла.
Драпежнымі рухамі яна сарвала з яго коўдру і прыстала да яго ўсім целам.
—		Як я блізка да цябе. Як я цябе адчуваю. каханы. каханы. каханы.
Голас ператварыўся ў хрып, у доўгі стогн, у крык і Люба самлела — яе плечы расслабіліся.
Друцкі, хістаючыся, устаў і працёр вочы. Ён сам быў непрытомны.
Толькі праз доўгую хвіліну ён знайшоў флакон з адэкалонам і пачаў націраць ёй скроні.
—		Люба! Люба! — трос ён яе.
Яна была бяссільная і белая, як палатно.
—		Што ж рабіць?
Усур’ёз устрывожаны, ён хацеў ужо выклікаць хуткую дапамогу, але жанчына адкрыла вочы і ўсміхнулася.
—		Люба, вам лепей?
Рухам павекаў яна адказала «так». Друцкі падаў ёй шклянку вады і, прытрымліваючы галаву, уліў у вусны некалькі кропель.
Яна яшчэ была вельмі слабая, але села.
—		Можа, келіх віна? — прапанаваў ён.
—		Добра.
Люба прагна выпіла.
—		Яшчэ? — спытаўся ён.
—		Калі ласка!
Калі Друцкі пераканаўся, што ёй ужо лепей, ён пачаў мнагаслоўна, без толку гаварыць. Гаварыў доўга і вельмі пераканаўча. Яна слухала з усмешкай і ў канцы сказала:
—		Я хацела б так памерці, як зараз самлела. Калі вось так адчуваецца смерць, то жыццё значна менш вартае, чым я меркавала.
—		Жанчына! Злітуйся над сабой! Трэба ж валодаць сваімі жарсцямі.
—		Я прытрымліваюся іншага правіла, — пярэчыла Люба, — я не ведаю, хто гэта сказаў, але ён, відаць, быў разумны: адзіны эфектыўны сродак барацьбы са спакусай — гэта яе задавальненне. Па-вашаму, гэта не слушна?
—		Не слушна! — упэўнена адзначыў Друцкі і падумаў, што сам ён заўсёды рабіў менавіта так, але ён зусім не згодны, што гэта правільна.
Люба ўстала і зрабіла некалькі крокаў.
—		У мяне дрыжаць ногі, гэта дзіўна, — сказала яна з усмешкай.
—		Ну, бачыце.
—		Не бачу — адчуваю. Ах, мой салодкі!
Яна села Друцкаму на калені і бяссільна абаперлася галавой аб яго шчаку.
—		Я прыйду сюды заўтра. паслязаўтра. кожны дзень буду прыходзіць.
—		Не прыйдзеш! — узлаваўся ён.
—		Не змагу не прыйсці.
—		Дык я выметуся адсюль у іншае месца і не пакіну адрас.
—		Бачыш, які ты нядобры!
Друцкі зняў яе з каленяў.
—		Люба, ты павінна гэта зразумець. Я мужчына, і хутчэй пальнуў бы сабе ў лоб, чым мог бы зрабіцца тваім каханкам. Я даў слова гонару! Калі б я яго парушыў, калі б так адплаціў твайму мужу за яго сяброўства і дапамогу, то лічыў бы сябе падонкам. Таму я цябе малю, каб ты мяне зразумела. Я не змагу жыць, сябе не паважаючы.
—		О, ты вельмі высакародны!
—		Не ў гэтым справа, — раздражніўся Друцкі, — я інакш разумею высакароднасць і маральнасць, чым іншыя. Я маю рацыю ці яны яе маюць — гэта мая справа. Даволі, што я катэгарычна табе заяўляю: калі ты яшчэ раз прыйдзеш да мяне, то прымусіш мяне з’ехаць. Паеду ў Амерыку ці да чорта лысага, і больш мы не ўбачымся. Даю табе слова.
Люба зразумела, што ён выканае пагрозу, і расплакалася.
—		Жыццё — страшна недарэчнае, страшна.
—		Ну, не плач, Люба, гэта таксама не разумна.
—		Я ведаю, — выцірала яна слёзы.
—		Ты хіба ведаеш, што я адштурхоўваю цябе, бо не кахаю. Аднак, павер, мне гэта цяжка даецца.
—		Тым горш. Абрыдлыя забабоны!
—		Анархістка!
—		Ну дык ведай! Тоня — ідыётка са сваім камунізмам. Ідыётка. Знішчае адну веру, каб стварыць сабе іншую. Я б увогуле гэта ўсё знішчыла. Разарвала на дробныя кавалачкі!
—		І навошта?
—		Каб была сапраўдная свабода!
—		А што такое сапраўдная свабода?
Люба задумалася.
—		Каб кожнаму ўсё было можна.
—		Як гэта ўсё? Дык мне можна было б забіць твайго сына?
—		Так, можна!
—		Глупства ты нясеш, дарагая Люба, у самай вялікай турме можна быць свабодным. Глянь на мяне, прынамсі, я вольны, як птушка.
—		Нічога сабе воля! Ты гаворыш, што хацеў бы мяне, але не можаш, бо цябе стрымлівае дадзенае Барысу слова.
—		Я даў яго па ўласнай волі.
—		Але яно цябе зараз гняце.
—		Не.
—		Ты, капітане, нахабнік!
—		Ты дрэнна мяне зразумела. Мяне больш гняло б парушэнне слова. Глядзі, я зараз шчаслівы, што змог авалодаць сабой, калі мы былі там, — ён паказаў на ложак.
—		Капітане! — жаласна ўздыхнула Люба.
—		Люба, будзь сапраўдным мужчынам, — сказаў са смехам Друцкі, — а цяпер спусціся ў хол. Праз пятнаццаць хвілін я буду гатовы і праводжу цябе. Як ты сябе адчуваеш?
Яна добра сябе адчувала.
Яны зайшлі ў цукерню выпіць кавы, пасля чаго Друцкі адвёз яе дадому.
Канечне, яна не прыйшла ні назаўтра, ні ў наступныя дні. Друцкі, зрэшты, цяпер уставаў значна раней, таму што машыну ўжо забраў з рамонту, дзякуючы чаму ён мог прагульвацца за горадам.
Часам ён браў з сабой Любу, Тэцю або Тоню. Казя таксама неаднаразова аб’яўлялася, але ён заўсёды адгаворваўся.
Яна надакучвала яму. Апошнім часам ён увогуле не наведваў яе. Таму яна воўкам глядзела на Тэцю, а гэта зноў аддаляла яе ад Друцкага.
Была субота, дзень, калі ў «Аргенціне» найбольш наведвальнікаў і самая вялікая выручка. Друцкі прыйшоў яшчэ ў восем. Прагледзеў ліст замоў і ўзяўся за чытанне карэспандэнцыі. Гэта былі пераважна гандлёвыя і любоўныя пісьмы. Сярод іх аказаўся, аднак, вялікі стары канверт, на якім было надрукавана на машынцы. Унутры быў аркушык паперы з тэкстам, таксама набраным на машынцы, і без подпісу.
Здзіўлены, ён прачытаў:
«Сёння ноччу будзе праверка. Калі ласка, усё прыбярыце. Піша вам невядомы сябар. Гэты ліст абавязкова спаліце».
Далей была дата.
—		Што за праверка, чорт? Нейкі вар’ят, ці што?
Аднак ліст ён спаліў.
Дарма Друцкі ламаў сабе галаву, ён не мог зразумець, якой праверкай яго пужалі. З чаго б гэта раптам «Аргенціну» будуць правяраць? І што ён павінен прыбраць? Тут жа няма ні тайнага вінзавода, ні друкарні грошай!
Ён нібыта сапраўды ў сувязі з гэтым засумняваўся, абышоў увесь клуб: ад падвала да балконаў. Усё было ў поўным парадку.
«Альбо містыфікацыя, — падумаў ён, — альбо памылка, хутчэй містыфікацыя».
Ну і хто, да таго ж, мог яго папярэджваць пра рэвізію? У паліцыі ён нікога не ведаў, а пра такое можа ведаць толькі паліцыя ці там які-небудзь судовы следчы.
Г асцей усё прыбывала. Адпачывалі цудоўна. Мінула другая, трэцяя, чацвёртая гадзіна.
«Вядома, містыфікацыя!»
Друцкі падчас сваёй вандроўкі ад століка да століка смяяўся, вітаўся, прысаджваўся, калі да яго падышоў афіцыянт і шапнуў на вуха:
—		Пан дырэктар, паліцыя!
—		Што?
—		Паліцыя.
Ён хутка выбег у хол, там сапраўды было шмат паліцэйскіх, у форме і ў цывільным.
—		Вы ўладальнік гэтага клуба? — звярнуўся да Друцкага камісар, мажны брунет, якога Друцкі не раз бачыў на вуліцы.
—		Я, — сказаў ён спакойна, — чым я магу вам дапамагчы?
—		Я атрымаў загад правесці тут праверку.
—		Праверку? — нібыта здзівіўся Друцкі. — Але ж, пан камісар, чаму?
—		Мы атрымалі распараджэнне. Адзінае, чым я магу вам служыць, — гэта прад’явіць яго на паперы, калі вы мне не верыце.
—		Я вам цалкам веру.
—		Значыць, вы захочаце мяне суправаджаць.
На працягу пяці хвілін усе дзверы былі пад аховай. Сярод прысутных запанавала незадавальненне. Служкі шырока адкрывалі вочы і былі напужаныя.
Клуб абшуквалі пільна, заглядалі ў кожны кут, прастуквалі сцены і падлогу, даследавалі змесціва пакецікаў з кавай і цукрам.
Друцкі толькі ўсміхнуўся:
—		Гэта быў, відаць, нейкі подлы данос.
Нарэшце камісар зайшоў у кабінет Друцкага, выправадзіў спалоханую пані Тэцю і папрасіў ключы ад сейфа і ад пісьмовага стала.
—		Да вашых паслуг, вось ключы ад касы. Стол адчынены.
—		Тут грошы, — сказаў камісар, адчыняючы сейф, і звярнуўся да Друцкага: — Будзьце ласкавы, дапамажыце рэвізіі. А гэта як адчыняецца? — указаў ён на маленькую шкатулку.
—		Вось так, — падняў вечка Друцкі.
Унутры былі кантакты, падатковыя квітанцыі і падобнае.
Касу зачынілі і пачалі даследаваць стол. У сярэдняй шуфлядзе, дзе тырчаў ключ, Друцкі здзіўлена заўважыў даволі вялікі плоскі пачак у жоўтай паперы. Ён дакладна ведаў, што такога пачка ён ніколі не трымаў у руках і пэўна не клаў яго ў шуфляду.
На пачак была прыклеена друкаваная этыкетка:
«Тлушч раслінны Bix».
Следчы, які дастаў пачак, і камісар абмяняліся шматзначнымі позіркамі, якія не ўслізнулі з-пад увагі Друцкага.
—		У кухні «Аргенціны», — між іншым спытаў камісар, — ужывалі гэты раслінны тлушч?
—		Зусім не, пан камісар, мы ўвогуле не ўжываем ніякіх тлушчаў.
—		Ага, значыць, гэта вы, пэўна, купілі на пробу.
—		Ніяк не, я зусім не купляў. Я ўвогуле бачу гэты пачак упершыню, — спакойна адказаў Друцкі.
—		Адкрыць, — загадаў камісар.
У паперы была драўляная скрынка, а ў скрынцы стаялі ў два рады шчыльна ўпакаваныя флаконы з белым парашком.
Камісар прыжмурыў вока і засмяяўся:
—		Нічога сабе тлушч, а?
—		Морфій! — усклікнуў следчы.
Усе работнікі паліцыі, якія знаходзіліся ў кабінеце, сабраліся ля стала.
—		Харошы запасік! — пачуліся задаволеныя галасы.
—		Гэта мне не належыць, — не губляў раўнавагі Друцкі.
—		Вы ўзялі гэта на захоўванне? — іранізаваў камісар.
—		Не. Гэта мне падклалі.
Камісар сеў і выняў з папкі аркуш паперы.
—		Падклалі? Ну канечне! Зразумела! Напэўна, нехта з наведвальнікаў?
—		З наведвальнікаў — не можа быць. Публіка не мае сюды доступу.
—		Тады каго вы падазраяце?
—		Нікога не падазраю.
—		Ну, добра, а хто з персаналу мае сюды доступ?
Друцкі паціснуў плячыма:
—		Калі я тут — любы.
—		А калі вас няма?
—		Калі мяне няма, тут заўсёды мая сакратарка і часта касір, пан Юстэк.
—		Дык вы іх падазраяце?
—		Зусім не, пан камісар. Канечне, нярэдка сюды заходзяць і іншыя работнікі. Але ж яны не могуць заглядваць у мой стол. Ні касіру, ні сакратарцы я б гэтага не дазволіў.
Камісар хутка занатоўваў. Нягледзячы на павагу, з якой ён слухаў тлумачэнні Друцкага, было відаць, што камісар яму не верыць. Ён нешта шапнуў аднаму з паліцэйскіх, і той праз хвіліну вярнуўся з пані Тэцяй. Дзяўчына ўся трэслася.
—		Вы сакратарка дырэктара Вінклера? — спытаўся камісар.
—		Я.
—		Ваша імя і прозвішча?
—		Антаніна Кручэўска.
—		Вам знаёмы гэты пачак? — ён паказаў зноў запакаваны морфій.
—		Канечне, знаёмы.
—		Так? Сапраўды?
—		Абсалютна, пан камісар. Калі сёння я прыйшла на працу, то знайшла яго на сваім століку ля машынкі.
—		Ах, так? А як ён апынуўся ў пісьмовым стале?
—		Я сама яго туды паклала.
Запанавала цішыня. Ніхто не чакаў такога адказу.
—		Вы кажаце, — пачаў нарэшце капітан, — што паклалі яго ў стол. З якой мэтай?
—		Каб ён не ляжаў наверсе. Я падумала, што гэта пачак пана дырэктара, вось і паклала яго ў стол у сярэднюю шуфляду.
—		А вы ведаеце, што ў тым пачку?
—		Канечне. Нейкі раслінны тлушч.
—		А чаму вы меркавалі, што гэта належыць пану дырэктару? Вы раней бачылі ў яго такія пачкі?
—		Не. Але тут бываюць толькі рэчы пана дырэктара. Пан касір ніколі б тут нічога свайго не паклаў.
—		Дык вы ўпэўнены, што раней вы такіх пачкаў не бачылі?
—		Зразумела, ніколі, пан камісар. Я нават яшчэ сказала пану Юстэку, што дзіўна, навошта пану дырэктару гэты тлушч.
—		Дык і касір быў пры гэтым?
—		Так.
Паказанні касіра Юстэка цалкам пацвердзілі гэта. Ён бачыў, як панна Тэця клала пачак у стол.
Справа ўскладнялася, і камісар быў вымушаны арыштаваць не толькі дырэктара, але і яго сакратарку, і касіра.
—		Я вас затрымліваю і аддаю ў распараджэнне судовага следчага. Апранайцеся, калі ласка.
Гэта рашэнне было канчатковым не толькі з-за знойдзенага рэчавага доказу, але і таму, што сярод заўсёднікаў клуба, якія прысутнічалі ў зале, пазналі шэсць асоб, закаранелых марфіністаў, якіх пэўна ў «Аргенціне» забяспечвалі наркотыкамі.
Траіх арыштаваных прывезлі ў следчую ўстанову і пасля допыту зачынілі ў асобных камерах.
Касір быў у роспачы. Тэця залівалася слязьмі. Толькі Друцкі не надта браў да галавы. Па-першае, умовы, у якіх ён зараз знаходзіўся, не былі для яго нечым новым, па-другое, ён быў упэўнены, што яго адпусцяць, па-трэцяе, не сумняваўся, што бармен Грабоўскі, у рэшце рэшт, некалькі дзён справіцца з кіраваннем «Аргенцінай».
Безумоўна, гэта быў подлы ўчынак: яму падклалі морфій. Хто гэта мог зрабіць і з якой мэтай — Друцкі марна ламаў галаву. Гэта павінна было быць звязана з аўтарам ананімкі, але якім чынам? І навошта?
Друцкі ні на хвіліну не траціў надзеі, што следства хутка гэта выявіць.
На працягу сутак паліцэйскае расследаванне было скончана і справа перайшла ў рукі судовага следчага.
Калі Друцкага павялі да яго, у прыёмнай дырэктар заўважыў парцье, дырыжора аркестра, некалькіх афіцыянтаў, кветачніцу і пару заўсёднікаў танцаў, якія, відаць, чакалі допыту.
Суддзя, нізкі і даволі поўны мужчына старэйшага ўзросту з казлінай бародкай, рабіў уражанне добрага чалавека. Ён ветліва паказаў Друцкаму на крэсла і пачаў расследаванне ў стылі салоннай размовы. Друцкі адказваў коратка і ясна, паўтараючы паказанні, дадзеныя паліцыі. Ён нічога не баяўся, слушна думаючы, што нікому не прыйдзе ў галаву правяраць дакладнасць яго амерыканскага пасведчання асобы.
—		Справа выглядала б для вас зусім інакш, — гаварыў судовы следчы, — калі б запас морфію, знойдзены ў вашым стале, вы прызначылі выключна для ўласнага ўжытку. Вы не ўжывалі морфій?
—		Ніколі, пан суддзя.
—		Тым горш, — уздыхнуў суддзя, — але, можа, збіраліся?
—		Вельмі шкада, але не.
—		Падчас вобыску ў займаемым вамі нумары атэля была знойдзена гэта бутэлечка без этыкеткі. Што ў ёй?
—		Хлараформ, — не вагаючыся адказаў Друцкі.
—		Ага, а для чаго вы яго ўжывалі?
Хлараформ быў прызначаны для ўсыплення жанчын, на якіх ён паляваў для Бруніцкага. Зараз трэба было хутка нешта прыдумаць.
—		У мяне бываюць моцныя неўралгічныя болі, — сказаў Друцкі, — у грудной клетцы. Некалькі ўдыхаў хлараформу заспакойваюць іх, дазваляюць хутка заснуць.
Суддзя, відавочна, зусім не разбіраўся ў медыцыне, таму, раз так, выказаў гатоўнасць аддаць флакон наглядчыку, які кожны раз, калі будуць паўтарацца прыступы, мог бы ўручаць Друцкаму лекі для ўжывання.
—		Я буду вельмі ўдзячны пану суддзі, — з усмешкай пачаў Друцкі, — але спадзяюся, што вы мяне ўвогуле выпусціце.
Суддзя развёў рукамі:
—		Пакуль гэта немагчыма.
—		Ну дык, можа, пад заклад?
—		Праз некалькі дзён пабачым. А цяпер будзьце ласкавыя падпісаць свае паказанні. І не крыўдуйце на мяне, калі ласка, бо сёння пасля абеду я зноў паклічу вас да сябе.
Тры найбліжэйшыя дні Друцкага дапрошвалі і рабілі яму вочныя стаўкі незлічоную колькасць разоў.
Наколькі ён мог прааналізаваць стан сваёй справы, надта аптымістычна яна не выглядала. Касір і панна Тэця былі адпушчаны без закладу. Яго ж трымалі. Парцье даў паказанне, што дырэктар Вінклер даволі часта прыходзіў у клуб з рознымі пачкамі. З іншага боку, было ўстаноўлена, што некаторыя госці «Аргенціны» сапраўды там запасаліся морфіем і хоць не хацелі казаць, хто ім яго ўручаў, было вельмі праўдападобна, што рабіў гэта дырэктар, які часта падсаджваўся за розныя столікі.
Сцвярджэнне арыштаванага, што пачак яму падкінулі, ні на чым не грунтавалася, супраць яго сведчыў зараз рэчавы доказ — знойдзены наркотык — і цэлы шэраг іншых.
Між тым, Друцкі даведаўся ад добразычлівага суддзі, што тут быў Залкінд, што ад яго прынялі заклад.
—		Гэты пан Залкінд, — смяяўся суддзя, — відаць, вельмі добры ваш сябар. Ён, плацячы кожны раз, кляўся, што галаву б аддаў на адсячэнне, што вы не вінаватыя.
Гэта ці перакананасць у тым, што Друцкі не захоча збегчы, паўплывала ўрэшце на рашэнне суддзі: праз тыдзень Друцкага выпусцілі пад заклад у дваццаць тысяч злотых.
Першай, каго ён убачыў пасля выхаду на вуліцу, была Люба. Яна чакала яго і зараз не магла гаварыць ад хвалявання і радасці.
Люба палка прытулілася да яго пляча.
—		Што добрага чуваць? — спытаўся ён.
—		О, зараз ужо ўсё добра! — яна палымяна глядзела яму ў вочы, — паехалі да нас на абед. Барыс чакае, марозіць шампанскае.
—		Нібыта вялікае свята?
—		Велізарнае!
У таксі яна пачала цалаваць Друцкага:
—		Каханы, салодкі, бедалажка, так нацярпеўся...
—		Люба, ты, хіба, жартуеш?! Такая дробязь! Не было б толькі большых непрыемнасцей!
—		Так, праўда. Барыс казаў, што капітану чым папала не атруціш жыццё. Каханы!
—		Барыс? — падміргнуў ён.
—		І Барыс таксама. Ты не ўяўляеш, капітане, як ён стараўся табе дапамагчы! Ён бы за цябе жыццё аддаў.
Залкінд стаяў на балконе і ўжо здалёк памахаў ім хусцінкай, пасля чаго, кульгаючы больш, чым звычайна, выбег аж на лесвіцу.
Мужчыны паціснулі адзін другому руку.
—		Hallo, old Jack! — павітаўся Друцкі.
—		All right, John! — хрыплым голасам сказаў Залкінд.
А Люба стаяла тут жа ля іх і адчувала, што яе сэрца вырываецца з грудзей.
Усе ўвайшлі ў залу, і мужчыны доўга нічога не гаварылі, седзячы насупраць адзін аднаго.
Люба, напяваючы нейкую песеньку, завіхалася ў сталовай.
—		Вясна, Джэк, сёлета цудоўная, — заўважыў Друцкі.
—		Дні робяцца ўсё даўжэйшымі, — дадаў Залкінд.
І абодва адкашляліся.
—		Ведаеце, — гучна ўсклікнула Люба, стоячы ў дзвярах, — тут замяшаная жанчына. Як піць даць, жанчына. Хадземце, я падаю ўжо.
—		Вельмі верагодна, — сказаў Залкінд, — бо ворагаў тут у капітана няма. Што вы пра гэта думаеце, капітане?
—		Паняцця не маю.
—		Але капітана апраўдаюць, так, Барыс?
—		Хм-м-м... Хто яго ведае? У любым выпадку ў нас зараз хапае часу, каб самастойна правесці расследаванне.
—		А што, Джэк, ты з самага пачатку быў упэўнены, што морфій мне падклалі?
—		Ну, натуральна! Якога чорта ты займаўся б морфіем! З грашыма ў цябе, капітане, ніколі не было праблем, хіба, дзеля спорту? Дык гэта таксама не твой стыль.
—		А спірт? — засмяяўся Друцкі.
—		У спірце плёскаліся кулькі, капітане! Так! Ці ж і з пушак не сыпаліся яны на вашу «Аўрору»?!
—		Добрыя былі часы, а, Джэк?
—		Не тое слова!
—		А потым, — пастукаў сябе па лбе Друцкі, — я быў бы закончаным ідыётам, калі б трымаў морфій у стале.
—		Я вам кажу, гэта нейкая жанчына, — паўтарыла Люба. — Падумайце, капітане, можа ў гэтую гульню быць замяшана жанчына?
Друцкі рассмяяўся.
—		Зашмат бы іх было замяшана, — выказаў здагадку Залкінд.
—		Але! — усклікнуў Друцкі. — Уявіце сабе, што за некалькі гадзін перад з’яўленнем паліцыі я атрымаў ананімку з папярэджаннем, што будзе праверка.
—		Ананімку?
—		Так. Падпісана яна была «добры сябар» ці нешта ў гэтым родзе і папярэджвала ананімка аб праверцы, раячы «прыбраць усё».
—		Ай-ай-ай! — пачухаў нос Залкінд.
—		Вось іменна! Я думаў, што гэта нейкая містыфікацыя. Аднак сумленне маё было чыстае.
—		А хто мог напісаць?
—		Чорт яго ведае.
—		Бо цікава, што, як я даведаўся пасля твайго арышту, паліцыя таксама атрымала ананімны данос на «Аргенціну». Толькі ў гэтым даносе паведамлялася, што наркотыкі знаходзяцца ў сакратаркі дырэктара.
—		Адкуль вы пра гэта ведаеце, гэта дакладна? — здзівіўся Друцкі.
—		Дакладней быць не можа. Мая сястра даведалася ад аднаго следчага з адпаведнай установы. Данос быў напісаны ад рукі і высланы поштай пракурору, і толькі ўжо пракурор пераслаў гэтую ананімку ў паліцыю. У паліцыі вельмі хацелі б злавіць таго, хто выслаў ананімку, бо далі б яму таксама прыкурыць.
—		Аўтару даносу?
—		Так. Бо ён, заўважце, капітане, напісаў, што паведамляе непасрэдна пракурору, бо паліцыя ўзяла б на лапу і замяла б справу.
—		Да варожкі не хадзі, жанчына! — сцвярджала Люба.
—		Ну, а другая ананімка — гэта перасцярога для мяне?
Пані Люба задумалася:
—		Хто ведае? Можа, тая самая жанчына?..
—		І апамяталася ў апошні момант? — спытаўся Друцкі.
—		Жанчыны шалёныя, — сказала Люба.
Аднак Залкінд выключаў такую магчымасць. Калі б ананімкі былі справай адных рук, то абедзве былі б напісаныя на машынцы.
—		У любым выпадку, капітане, — працягваў ён, — цяпер, калі вы на волі, вам значна лягчэй будзе адшукаць замяшаных у гэтым людзей.
Таму Друцкі і не паехаў на Дэмбову. Ён з кватэры Залкінда патэлефанаваў Бруніцкаму і паведаміў прафесару, што яго выпусцілі пад заклад да моманту судовага разбору. Прафесар, са свайго боку, таксама перасцерагаў ад сачэння, даючы зразумець тым самым, што пакуль ён устрымаецца ад дапамогі Друцкага.
—		А ці ўсе здаровыя? — абстрактна спытаўся Друцкі, думаючы аб падабранай ім дзяўчыне.
—		Будзь спакойны, — запэўніў яго Бруніцкі, — усё ў парадку.
—		Я не буду цябе турбаваць, Караль, пакуль гэта ўсё не скончыцца.
—		Якое ты прадбачыш заканчэнне?
—		Я невінаваты. Мне гэты морфій падклалі, відаць, у якасці помсты.
—		І я так думаю, — сказаў прафесар. — Можа, табе трэба грошы?
—		Не, дзякуй.
—		Ну дык жадаю табе поспеху!
—		Бывай.
Друцкі паклаў трубку.
Ён яшчэ доўга размаўляў з Любай і Барысам пра сваю справу і шкоду, якую ўвесь гэты скандал прынясе «Аргенціне».
—		Я баюся, што публіка перастане хадзіць, — турбаваўся Залкінд.
—		А я не думаю. Тыя госці, хто мяне ведае, не павінны паверыць у маю віну.
—		Натуральна! — усклікнула Люба.
У атэлі парцье і ўсе служкі прынялі Друцкага даволі холадна.
Ён якраз скончыў пераапранацца, калі да яго прыйшоў дырэктар атэля.
—		Страшна непрыемная гісторыя, — пачаў ён.
—		Непрыемная, — паціснуў плячыма Друцкі, — але з добрым канцом.
—		Я таксама так думаў, — сказаў дырэктар з выразам твару, які сведчыў, што ён так зусім не думаў.
—		Чым я магу вам служыць?
—		Я. таго... прыйшоў, — заікаўся дырэктар, — спытацца, шаноўны пан застанецца ў сваім нумары?..
Друцкі выпрастаўся і паглядзеў прама яму ў вочы:
—		Застануся.
—		А, ну так. А то я думаў.
—		Можа, гэта вас не задавальняе? — спытаўся Друцкі з пагрозай у голасе.
—		Мяне? — стукнуў сябе ў грудзі дырэктар. — Чаму гэта?
—		Ну і добра. Калі ж каму-небудзь гэта не падабаецца, прышліце яго да мяне. Будзьце ўпэўнены, я яму. дагаджу.
—		Хе... хе... — смяяўся дырэктар, — вы сапраўдны амерыканец. І насамрэч вы мяне дрэнна зразумелі. Раз думаеце і далей аказваць гонар нашаму атэлю.
—		Думаю аказваць гонар далей, — перарваў яго Друцкі, — а цяпер я з вамі развітваюся.
—		Маё шанаванне.
Дырэктар, які, відавочна, прыйшоў з намерам адмовіць Друцкаму ў даху над галавой, выйшаў ні з чым.
На вуліцы толькі змяркалася, калі Друцкі з’явіўся ў гаражы.
Тут наадварот рады былі яго бачыць, а старшы шафёр гаража адвёў яго ў бок:
—		Слухайце, тут быў адзін такі агент са Следчага Камітэта, ён загадаў мне тэлефанаваць яму, як толькі вы захочаце падрыхтаваць машыну ў далёкую дарогу. Шпіёны хрэнавы, ліха на іх! — скончыў ён абурана, але не без захаплення.
—		Дзякуй вам, — патрос яго руку Друцкі, — ні ў якую далёкую дарогу я не выбіраюся. А зараз дайце мне машыну. Я трохі праветруся пасля гэтага арышту.
—		Вы малайчына, — засмяяўся шафёр, — мы тут паміж сабой гутарылі і зрабілі выснову, што вам і ўсе д’яблы не далі б рады.
Калі аўтамабіль схаваўся за варотамі, шафёр звярнуўся да памочніка і, паказваючы галавой у кірунку ад’ехаўшай машыны, сказаў:
—		Залаты госць! Колькі я ўжо іх бачыў, дык разбіраюся ў людзях, а гэты і свой хлопец, можна сказаць, і, што ні гавары, пан з паноў стапрацэнтны. Ну, што стаіш як укапаны? Зачыняй!
Раздзел 12
Пра тое, што шэфа адпусцілі, у «Аргенціне» не ведалі. Таму яго з’яўленне выклікала сенсацыю сярод персаналу.
Усе работнікі сабраліся ў холе. Друцкі з усмешкай паціскаў ім далоні. Потым ён закрыўся ў кабінеце з касірам і з Грабоўскім. Выслухаў іх справаздачы, прагледзеў кнігі.
Выручка, сапраўды, значна знізілася, але Друцкага больш непакоіла тое, што знізіўся ўзровень публікі. Здараліся грубыя скандалы, а раз нават вымушаны былі выклікаць паліцэйскага.
—		З гэтым мы павінны тут жа скончыць. Пан Грабоўскі, паклічце сюды парцье і Вжосэка.
Старшы афіцыянт Вжосэк і Грабоўскі атрымалі строгае распараджэнне не дапускаць непажаданых гасцей.
—		А пра скандалы паведамляць мне.
Парцье ж з гэтага часу не павінен быў пускаць абы-каго, што яму, зрэшты, спадабалася:
—		Можаце быць спакойныя, пан дырэктар, — сказаў ён, — я ўжо дзесяць гадоў парцье па найважнейшых справах і ўсіх прыстойных гасцей ведаю, а галадранца пазнаю за мілю.
Наступнай справай Друцкага быў дэталёвы агляд памяшкання. Ён знайшоў шмат хібаў і недаглядаў. Вінаватыя атрымалі па адным кароткім позірку. Гэтага ім было дастаткова.
Калі ён вярнуўся ў кабінет, там ужо была Тэця. Яшчэ перад прыходам у «Аргенціну» яна, відаць, даведалася пра тое, што Друцкага адпусцілі, таму што на сваім стале ён убачыў букет кветак.
Ад хвалявання ў сакратаркі дрыжалі вусны, а вочы іскрыліся радасцю.
—		Нарэшце, нарэшце. Божа мілы, — шаптала яна, сутаргава сціскаючы яго далоні, — а ўсё гэта з-за мяне, з-за маёй недалёкасці. Ты да смерці мне гэтага не даруеш.
—		Чаго, дурненькая, чаго? — смяяўся ён, прытуляючы яе да грудзей.
—		Ну, таго, што я паклала гэты пачак у стол, але я сапраўды не думала.
—		Супакойся, дурнічка, я ніколькі на цябе не крыўджуся. Ты так вінаватая, як і я. Але не смуткуй, бо ўсё ўжо скончылася. Ну, носік угору і дай мордачку. Толькі навошта ты трацішся на кветкі? — пагразіў ён ёй пальцам.
—		На кветкі? — здзівілася яна.
Рухам галавы ён указаў на стол.
—		Гэта не я, — патрэсла яна галавой.
—		Не ты?
Яна пабляднела і сказала:
—		Гэта Казя.
—		Э-э-э!.. З якой ласкі?
—		Абсалютна дакладна. Калі я ўваходзіла, то на ўласныя вочы бачыла, як яна клала сюды гэтыя свае кветкі.
Друцкі раптам ссунуў бровы. У яго прамільгнула думка: «А можа, і морфій?»
Так, яна магла таксама ўвайсці і пакласці. Толькі навошта? Ён забываўся пра яе апошнім часам, але ён быў з ёй ласкавы, ёй не было за што так подла помсціць.
—		Не, нонсенс, — сказаў ён уголас.
—		Але ж гэта яна, я сама бачыла, — запэўніла Тэця, лічачы, што Друцкі думае пра кветкі.
—		Як гэта? — сарваўся ён з месца. — Ты бачыла?
—		Бачыла. Яна вельмі старанна ўкладвала іх.
—		А. кветкі!.. Ну, так, — засмяяўся ён, — зараз жа за работу.
Друцкі разабраўся з заляжалай карэспандэнцыяй, прадыктаваў некалькі рэкламных тэкстаў для прэсы.
З залы даносіліся гукі аркестра і гоман прысутных. У калідоры ўсё часцей чуўся прыглушаны дываном грукат хуткіх крокаў. Гэта афіцыянты, якія курсіравалі паміж кухняй і танцзалай.
Прыйшоў касір Юстэк:
—		Сёння нядрэнна, пан дырэктар. Палова лож занятая і амаль усе столікі.
—		Ну, трэба мне паказацца, — вырашыў Друцкі. — Зладжу ім сёння каціны канцэрт.
Аднак не спяшаўся выходзіць. Не вельмі прыемна свяціцца, калі ты так заплямлены, хоць і бязвінна.
Праходзячы ля пакоя «артыстак», Друцкі ўбачыў Казю.
—		Як справы, малышка? — выкрыкнуў ён весела. — Навошта ты марнуеш грошы на кветкі? Ну, але дзякуй табе. Што ты на мяне так вылупілася?
Сапраўды, яна глядзела на яго шырока раскрытымі вачыма, нібыта спалохана.
—		Ну? — Друцкі пагладзіў Казю па шчочцы.
—		Дырэктар, — прашаптала яна, — я павінна вам сказаць нешта важнае.
—		Важнае? О, я слухаю.
—		Не, не тут. Адзін на адзін. Я прыйду ў кабінет пасля свайго выступлення. Толькі без сведкаў.
—		Добра.
Казя знікла за дзвярыма.
Ужо з-за стойкі амерыканскага бара ён акінуў позіркам залу. Старых заўсёднікаў не бракавала. Аркестр якраз закончыў бастон, і пары танцуючых разыходзіліся да столікаў.
З’яўленне Друцкага ў зале выклікала хвіліну цішыні. Раптам нехта гучна выкрыкнуў:
—		О, глядзіце, Вінклер! Прывітанне, дырэктар! Прывітанне!
—		Віват! — зароў нехта з кута.
З другога кута пачуліся воплескі. Спачатку асобныя, яны пацягнулі за сабой іншыя, апладысменты перайшлі ў авацыю, якая напоўніла залу. Адзінкавыя выкрыкі змяніліся агульным шумам.
Некаторыя мужчыны паўставалі і акружылі Друцкага замкнёным колам. Пытанні, запэўненні, шчырыя поціскі далоняў, а здаля гуллівыя позіркі жанчын.
Аркестр урэзаў у агульным шуме фанфары. Служкі з поўнымі рукамі знерухомелі, тоўпячыся ў дзвярах.
Грабоўскі нахіліўся да Юстэка і крыкнуў яму ў вуха:
—		Любяць людзі нашага шэфа! А?!
Танцы былі ў разгары.
Мяўканне ўдалося на славу. Друцкі вяртаўся ў кабінет сам вясёлы, як ніколі, і тут убачыў Казю, якая чакала яго.
—		Ну, малышка?
—		Але мне трэба сам-насам, — сказала дзяўчына, указваючы рухам галавы на дзверы, з-за якіх чуўся лёгкі клёкат пішучай машынкі.
—		Тады, можа, заўтра?
—		Не, мне трэба сёння. Вельмі важная справа.
Друцкі задумаўся:
—		Што ж, добра. Прыйдзі праз паўгадзіны. Я адпраўлю пані Тэцю дадому.
Ён больш не задумваўся пра гэта. Падпісаў падрыхтаваныя лісты і адпусціў
Тэцю:
—		Да пабачэння, малышка. Ідзі дадому.
—		Я не спяшаюся, — апусціла яна вочы.
—		У мяне тут будуць розныя размовы, а работы ўжо няма. Да пабачэння, і няхай табе прысняцца анёлкі. Пабачымся толькі заўтра.
Два апошнія словы ён вымавіў асабліва выразна. Друцкі не хацеў, каб яна цяпер прыходзіла ў атэль. Магчыма, за ім, а можа, і за ёй сочаць.
Ён прысеў на падаконнік, праглядаючы рахункі, і чакаў. Праз некалькі хвілін пасля выхаду Тэці ў дзвярах паказалася Казя.
—		Ну, хадзі і расказвай. Што здарылася?
Яна моўчкі стала перад ім з шырока раскрытымі вачыма, з якіх струменіў страх.
—		Ты што, чорт цябе бяры, анямела, мая малышка?
—		Не называйце мяне так, — сказала яна ціха, — я гэтага не вартая. Праз хвіліну вы мяне выганіце, як сабаку, бо нічога іншага я не заслужыла. Гэта я падклала морфій.
Друцкі ўстаў, засунуў рукі ў кішэні штаноў і нетаропка падышоў да яе.
—		Ты напілася? — спытаўся ён спакойна. — Ты п’яная?
—		Не, — патрэсла яна галавой — я цвярозая і гавару праўду. Гэта я, подлая, падклала. З помсты, са сляпой помсты.
Друцкі паклаў руку ёй на плячо:
—		З помсты? Жанчына! За што ж ты мне помсціш? Чым я цябе пакрыўдзіў?
—		О. — прастагнала яна, — не вам, не вам. Дзеля вас я б сэрца выдрала са сваіх грудзей. Я ёй хацела адпомсціць.
—		Каму, ты вар’ятка?!
—		Гэтай Тэці, гэтай хітрай дзеўцы, якая прыкідваецца святошай, што забрала цябе ў мяне. Я яе хацела прыбраць з вашых вачэй. Але была надта дурная. Я не ведала, як гэта зрабіць, і ўсё звалілася на вас. О, я няшчасная!
Яна ўсадзіла пальцы сабе ў валасы і абаперлася аб сцяну.
У Друцкага выцягнуўся твар, а на лбе выступілі зморшчыны.
—		Дык гэта ты прадавала тут морфій?
—		Я, я. Я праклятая, я распусная.
—		Расказвай, — загадаў дырэктар.
Казя пачала распавядаць ціхім, стомленым голасам. Яна ўжо даўно пазнаёмілася з нейкім Цяржаўскім, з адным дзялком у гоначных і іншых справах, і ён яе падгаварыў. Ён прыносіў морфій ёй дамоў і сам браў грошы з пакупнікоў, а яе задачай было толькі ўручэнне ім слоічкаў. Яны прыходзілі сюды, а яна ім уручала. Цяржаўскі плаціў ёй па пяць-дзесяць злотых са слоічка, а сам, падлюга, браў з пакупнікоў па дваццаць злотых за грам. І яшчэ ашукваў іх, бо з кожнага пяцідзесяціграмовага слоічка патрохі адсыпаў. Яна сама гэта бачыла, таму што ён рабіў гэта ў яе кватэры. А пакупнікі гэтага нават не заўважалі, бо заўсёды нерваваліся і былі рады, што атрымліваюць сваю дозу.
—		Ну зразумела, вываляць такому махляру тысячу злотых, а ці дастаткова гэтага, невядома. Пан дырэктар паняцця не мае, што за тып гэты Цяржаўскі.
—		Ведаю я яго. Што далей?
—		Ён і палітыкай займаецца, кажа, што ў яго ёсць сувязі і што ніхто яму нічога не зробіць. Але пабачым! Дык вось, некаторыя госці былі так задаволены, што яшчэ то той, то іншы ўсоўваў мне ў сумачку паперку-другую. Я не магла паскардзіцца. Найбольш давалі пастаянныя пакупнікі. Але калі я ўбачыла, што гэтая святошка вас зусім ачмурыла, то ў мяне ўсяліўся нейкі д’ябал. Я падумала, ну што мне гэтыя грошы, затое яе я так запакую, што вы яе доўга не ўбачыце. А вось, аднак.
Казя адвярнулася ад Друцкага і заплакала.
—		Далей! — груба крыкнуў ён.
—		Ну, — працягвала Казя, усхліпваючы, — д’ябал мяне спакусіў. Я папрасіла аднаго, каб мне напісаў данос пракурору. І паслала. А вечарам, калі гэтая Тэця выйшла па патрэбе, я ўбегла сюды і ўсунула пачак за яе сумку.
—		Ну ты і дурніца! — паціснуў плячыма Друцкі.
—		Калі б я ведала, што гэта халера знойдзе пачак і ўсуне вам у стол!.. Але я думала, што паліцыя з’явіцца хутчэй, і, каб яны паспяшаліся, то гэтая святошка не паспела б. Якраз яе і забралі б.
—		Як ты магла?! Як ты магла?!
—		Потым я білася аб сцяну сваёй дурной галавой. Але што я павінна была рабіць? Яшчэ сама сабе думала, што вас выпусцяць, а яе затрымаюць. Але так усё раптоўна навалілася, і гэты с. Цяржаўскі яшчэ да мяне чапляецца, што такое багацце — кажа — змарнавала, дзесяць тысяч злотых, а я яму дулю пад нос, бо, кажу, праверка прыйшла і што, я павінна была сама ім здацца?
—		Ну, і што цяпер будзе? — панура спытаў Друцкі.
Казя выняла з сумачкі тоўсты канверт і паказала Друцкаму. Не надта ўмелай рукой на ім быў напісаны адрас: «У Вяльможны Акруговы Суд у Варшаве».
—		Што гэта?
—		Ну, я апісала тут усю праўду, што і як. Усё па парадку. Што ніхто не вінаваты, толькі я і Цяржаўскі. Усё апісала.
Друцкі кінуў ліст на стол і стаў хадзіць па пакоі, засунуўшы рукі ў кішэні.
—		А ў вас прашу прабачэння, перад Богам прашу, даруйце! Я злая і няшчасная. Прадала душу д’яблу, але ўласны гонар маю. Гэты ліст я вышлю ўжо сёння.
Друцкі кашлянуў і затрымаўся перад ёй:
—		І што ж, уцякаеш?
Казя слаба ўсміхнулася.
—		А пашпарт у цябе ёсць?
—		Ёсць. У мяне добры пашпарт, — прыціснула яна сумачку да грудзей.
—		Бо калі цябе зловяць, — засцерагаў ён, — то два, а то нават і тры гады турмы ўлепяць. А можа, і больш.
—		О, не, з гэтым пашпартам я схаваюся так, што мяне ніхто не знойдзе.
—		За мяжу едзеш, канечне ж?
—		Так, — кіўнула галавой Казя і праз хвіліну маўчання дадала: — Нічога мяне тут ужо не трымае, зусім нічога.
—		Ну, ты маладая, прыгожая, зробіш яшчэ за мяжой кар’еру, — сказаў Друцкі, гледзячы ў акно.
—		Ануча, — ціха сказала Казя.
Здзіўлены Друцкі павярнуўся:
—		Якая ануча?
—		Я ануча, брудная. О, ведаеце, за гэты тыдзень я больш паразумнела, чым за ўсё жыццё. Я пайду, — Казя ўзяла ліст са стала, — вы са мной не развітаецеся?..
Яе голас дрыжаў.
—		Я не вартая гэтага, але вы так, з літасці.
Друцкі падышоў да яе і пагладзіў па валасах, па шчочцы.
Яна схапіла яго руку і прыпала да яе вуснамі.
—		Едзь. А пісьмо лепей укінь, калі будзеш за мяжой. Ты праз Гданьск ці як? Віза ёсць?.. Ану, пакажы пашпарт.
Казя адскочыла як апараная.
—		Не, не, у мяне ўсё ў парадку: і візы, і паперы.
Друцкі ўважліва прыгледзеўся да яе, і ў яго з’явілася падазрэнне.
—		Дай пашпарт, — загадаў ён.
—		Да пабачэння! — кінула Казя і накіравалася да дзвярэй.
Адзін скачок — і Друцкі быў ля яе, адным рыўком ён завалодаў яе сумачкай. Павярнуў ключ у замку, выняў і схаваў яго ў кішэнь.
—		Аддай, аддайце, — маліла Казя.
—		Ціха! — гаркнуў ён на яе.
Дырэктар адкрыў сумачку: пісьмо, хустачка, пудраніца, губная памада і — маленькі чорны рэвальвер.
Друцкі выняў зброю, падкінуў яе, злавіў у паветры за ствол і схаваў у кішэнь.
Дзяўчына кленчыла на падлозе, уціснуўшы галаву ў плечы, і рыданні калацілі яе бездапаможнае цела.
Друцкі стаяў і маўчаў.
Ён выняў папяросу і закурыў, не спяшаючыся, разарваў канверт і разгарнуў вялікі аркуш паперы.
Пад смешным, наіўным загалоўкам «Вяльможны Акруговы Суд» пачыналася: «У маёй смерці прашу не вінаваціць нікога. Я пазбаўляюся.»
Друцкі далей не чытаў. Склаў аркуш і рвануў. Папалам, і яшчэ раз папалам, і яшчэ раз.
На дыван пасыпаліся маленькія кавалкі паперы. Адны падалі тут жа ля яго ног, іншыя адляталі далей.
Дырэктар абтрос рукі, патушыў папяросу, схіліўся над Казяй, узяў яе за плечы, без высілкаў панёс і пасадзіў на стол. Яна трэслася, як у ліхаманцы, твар быў мокры ад слёз.
—		І што ты сабе думала, смаркачка, — іранічна пачаў ён, — што такому шчаняці, як ты, трэба ехаць на той свет, бо такому слану, як я, нехта нечым пагражае? Гляньце на яе! Ахвяру яна мне прыносіць! Самаадданасць!..
Друцкі рассмяяўся, а яна ўсё рыдала, пазіраючы на яго час ад часу заплаканымі вачыма.
Ён тлумачыў, адчытваў, злаваўся, прыдумваў, пагражаў, зневажаў, што яна перастала рыдаць і супакоілася.
—		Ну, ты сама бачыш, што зрабіла глупства?
—		Не, — патрэсла яна галавой.
—		Але ты даеш мне слова, што будзеш мяне слухаць?
—		Буду.
—		Ну дык зараз прыпудры нос і марш дадому. Я што-небудзь прыдумаю для цябе. Але калі ты гэта зробіш, калі тваё дурное самазабойства павісне на маім сумленні, то я табе гэтага ніколі не дарую. Ты мяне пакрыўдзіла, жадала таго ці не, але пакрыўдзіла. Праўда?
—		Вельмі пакрыўдзіла, — шапнула Казя.
—		Ну, бачыш, і хочаш загладзіць віну.
—		Хачу.
—		Таму дазволь, каб я выбраў спосаб гэта зрабіць. А ты хацела мяне яшчэ раз пакрыўдзіць.
—		А калі вас засудзяць?
—		Не бойся, не засудзяць. А калі і так, то гэта ўжо не твая справа. Ты павінна слухаць і ўсё. Рот на замок, і рабі сваю справу. А я што-небудзь для цябе.
У дзверы пастукалі, і Казя здрыганулася.
Друцкі адчыніў. За дзвярыма стаяў хлопец са швейцарскай:
—		Там адзін чалавек да панны Казі.
—		Хто такі? — спытаўся Друцкі.
—		Такі лысы.
—		Гэта ён, — спахмурнела Казя, — Цяржаўскі.
—		Чакай, — загадаў хлопцу Друцкі і, зачыніўшы дзверы ў яго перад носам, звярнуўся да дзяўчыны:
—		Чаго гэты злодзей хоча ад цябе?
—		Вядома, — паціснула яна плячыма, — хоча, каб я давала морфій пакупнікам. А я ні за што. Хопіць з мяне гэтага.
—		Тады слухай, — узяў яе за руку Друцкі, — ідзі ў сваю грымёрку і праз дзесяць хвілін ты павінна пайсці дадому. І не прыходзь заўтра! Я табе нічога не скажу!
Казя зноў хацела яго пацалаваць у руку, але ён прыкрыкнуў на яе:
—		Не трэба, дурніца. Я яшчэ не біскуп.
Ён чмокнуў яе ў шчочку і, моцна паляпаўшы яе па спіне, выпусціў на калі-
дор.
—		Слухай, хлопча, уважліва: ты пойдзеш да гэтага лысага і скажаш яму, што панна Казя не можа да яго выйсці, але што яго чакае.
—		У грымёрцы, — скеміўшы, закончыў хлопец.
—		Не ў грымёрцы, а тут, у кабінеце. Скажы яму, што яна адна і чакае. Каб ён абавязкова прыйшоў. Разумееш?
Друцкі чакаў доўга. Дзверы адчыніліся, і ў пакой увайшоў Цяржаўскі, высокі, мажны, амаль саракагадовы амбал з лысым чэрапам і з тоўстым, у складкі каркам. Ён зрабіў рух, нібыта хацеў павярнуць назад, але, авалодаўшы сабой, усклікнуў з усмешкай на бліскучым пажадлівым твары:
—		А, каго я бачу, дарагі пан дырэктар Вінклер!
—		Я рады вас бачыць, пан Цяржаўскі.
—		Я, уласна, не да шаноўнага дырэктара, але хлопец мяне прывёў сюды. Аднак, калі ўжо.
Ён замоўк, таму што Друцкі падышоў да дзвярэй і замкнуў іх на ключ.
—		Я замыкаю, — патлумачыў ён, — бо хачу, каб нам не перашкаджалі. А я павінен з вамі пагаварыць, пан Цяржаўскі.
—		Я заўсёды да вашых паслуг, — няўпэўнена прамармытаў госць.
—		Вам вядома, што я абвінавачаны ў незаконным гандлі морфіем?
—		Вядома! Вось дык няшчасце, — жаласліва прастагнаў Цяржаўскі. — Гэта відавочна нейкае непаразуменне, а колькі непрыемнасцей!
Друцкі акуратна зняў пінжак і павесіў яго на спінку крэсла. Цяржаўскі адразу зарыентаваўся ў сітуацыі і зрабіў крок да дзвярэй.
—		Чакай! — буркнуў Друцкі, не рухаючыся з месца.
—		Што вам ад мяне трэба, пане Вінклер?
—		Я хачу падзякаваць табе асабіста за дабрыню, перад тым як цябе пачастуюць крыміналам.
—		Нібыта за што? — бессаромна падняў галаву Цяржаўскі.
—		Не хвалюйся, дрэнь! Усё ўжо ў мяне. Твая Казя накіравалася на пасяджэнне, ды і табе варта некалькі гадоў адпачыць.
—		Выпусціце мяне!
—		Не, братка, не так хутка.
Друцкі павольна і з усмешкай набліжаўся да яго, спакойны, як ніколі. Праўда, ён не мог аддаць Цяржаўскага паліцыі, бо выдаў бы Казю, але гэты павінен яму заплаціць за ўсё.
Цяржаўскі адступаў крок за крокам. З-пад маленькіх тлустых павекаў выстрэльвалі хуткія неспакойныя позіркі, якія шукалі дарогу выратавання, на бліскучым твары выступілі вялікія кроплі поту.
Ён ужо апынуўся ў куце, і яго тоўстыя рукі з пальцамі, што нагадвалі сардэлькі, падняліся ў абаронным руху.
Секунда, доля секунды — надта позна.
Моцна сціснуты кулак мільгануў бліскавічнай дугой і са страшнай сілай грымнуўся на шырокі нос Цяржаўскага. Амаль адначасова другі кулак рэзкім ударам у велізарнае пуза скруціў яго цела ў вялікі клубок, які пад няспыннымі ўдарамі скурчваўся, хваляваўся, пераварочваўся, змяняючы сваю форму.
—		А-а-а-а. — стагнаў Цяржаўскі.
Тое, што ён не спрабаваў абараняцца, яшчэ больш распальвала Друцкага. Магутны хлопец, здаровы, нібы вол, а такі млявы.
Моцным штуршком ён выкінуў Цяржаўскага ў цэнтр пакоя і нанёс дзясятка паўтара новых удараў, незвычайна балючых. Амбал выдаў з сябе глухі рык і пачаў бязладна махаць рукамі.
—		Лічы зубы! — крыкнуў Друцкі, і моцны ўдар прыпаў на сківіцу Цяржаўскага з правага боку. Цяржаўскі захістаўся, але не ўпаў, бо з левага боку атрымаў яшчэ мацнейшы ўдар, і зноў справа, а ўрэшце дакладны пад падбародак.
Цяпер Цяржаўскі зваліўся на падлогу, як ад удару маланкі, усім цяжарам сваіх ледзь не ста кілаграмаў. Ён, аднак, павінен быў быць неверагодна вынослівым, таму што не страціў прытомнасці. Яго вочы шалёна гарэлі, з тоўстых вуснаў язык выпхнуў крывавую пену з выбітымі зубамі.
—		Дантысту ты заплаціў бы за гэта добрых пару злотых, — сказаў Друцкі, лёгка дыхаючы.
Цяржаўскі раптоўным рухам дасягнуў задняй кішэні, але перш чым здолеў дастаць зброю, атрымаў такі бліскавічны выспятак у локаць, што завыў ад болю і ўскочыў на роўныя ногі.
—		Бач ты, верабейка, — засмяяўся Друцкі і адразу адскочыў, таму што Цяржаўскі нахіліўся ўсім тулавам. Было зразумела, што ён хоча атакаваць так званым «быком», ці ўдарам галавы пад дыхавіцу праціўніка.
Друцкі добра гэта ведаў. Калі ён быў яшчэ недасведчаным юнаком, яго такі ўдар на тыдзень упёк у шпіталь, у дадатак ён паламаў сабе косці трох пальцаў аб цвёрдую галаву ірландскага боцмана. Друцкі ведаў, як абараняцца. Ёсць толькі два спосабы: выкруціцца і выцяць кулаком у адкрытую аснову чэрапа — гэта значыць, забіць на смерць, і другі — парыраваць ударам калена.
Друцкі не зрушыўся з месца, і калі бліскучы чэрап з усіх сіл сабраўся атакаваць, ён якраз дарэчы падняў калена. Патрапіў ён у нахілены твар паміж вачэй, і галава Цяржаўскага, апісаўшыі вялікую дугу, пацягнула за сабою тулава і ляснулася цемем аб падлогу.
Цяпер гэта бяссільная куча мяса і сала з тварам, які нагадваў апухлую і не надта свежую пячонку, ляжала нерухома.
Друцкі з намаганнем перавярнуў госця спінай уверх, выняў рэвальвер з задняй кішэні і схаваў у сваю. Пасля ён падцягнуў Цяржаўскага і пасадзіў яго на падлозе, абапершы аб сцяну.
Сам ён стаў насупраць і, задаволены, прыглядаўся да сваёй працы. Ён любіў салідную работу.
Друцкі даў выхад шаленству і цяпер быў у цудоўным настроі. Цяржаўскі стагнаў, паволі прыходзячы ў сябе.
—		Ну, — пачаў Друцкі, — на гэты раз, верабейка, я цябе злёгку памацаў. Але я не жадаю тваёй сівой прабабцы, каб ты калі-небудзь трапіўся мне на вочы. Тады, казявачка, я баюся, што для чарцей на смажаніну мала чаго ад цябе застанецца, і ў труну цябе праз варонку ўвалье твая несуцешная ў смутку сям’я.
—		Вады! — хрыплым голасам папрасіў Цяржаўскі.
—		Прыемнае — потым, галубочак! Цяпер гавары: табе хопіць?
У адказ пачуўся толькі стогн.
—		Дык збірай свае косці і няхай цябе чэрці парвуць! На гэты раз я табе дарую. Ідзі на ўсе чатыры бакі.
Цяржаўскі недаверліва паглядзеў на яго з-пад страшна апухлых павекаў:
—		Гэта значыць, — спытаўся ён, — што вы не выклічаце паліцыі?
—		Не. Ліха з табой!
З цяжкасцю, стогнучы і крывячыся, Цяржаўскі падняўся і, хістаючыся, упаў на крэсла. Ён усадзіў вялікі палец сабе ў рот.
—		Амаль усе зубы, — скардзіўся ён жаласліва.
—		Беражы рэшту! — засцярог Друцкі. — Найлепшы спосаб захаваць тое, што засталося, — пазбягаць сустрэчы са мной. А зараз — увага: я цябе адпускаю на ўсе чатыры бакі. Не раю табе заглядваць дадому, бо там цябе пэўна ўжо чакае паліцыя. Твая кватэра і кватэра тваёй партнёркі пад наглядам. Валі на чыгуначны вакзал і карыстайся тым, што цяпер цябе і родная маці не пазнае. Грошы ў цябе ёсць?
—		Ёсць. Колькі вы хочаце?
—		Ідзі ты к чорту са сваімі грашыма. Нічога я не хачу, — націснуў ён званок і адчыніў дзверы.
—		А тут на вуліцы няма шпегаў? — недаверліва спытаўся Цяржаўскі.
—		Думаю, што ёсць, але, відаць, яны пільнуюць галоўны ўваход.
—		Чаму вы мяне адпускаеце?
—		Такая мая панская воля.
У дзверы пастукаў хлопец. Ён увайшоў і, кінуўшы вокам на Цяржаўскага, не мог стрымаць усмешкі.
—		Глядзі, смаркач, — прыкрыкнуў на яго Друцкі, — вось гэтаму графу крыху нездаровіцца.
Рот хлопца расцягнуўся ад вуха да вуха.
—		Яму нядобра, бо ў яго нейкія сямейныя праблемы. Праводзіш яго да кухонных дзвярэй і скажы вартаўніку, каб ён выпусціў яго праз вароты. Разумееш?
—		Так, пан дырэктар.
—		Марш! Маё шанаванне пану графу!
Цяржаўскі няцвёрдым крокам выйшаў за хлопцам, які па дарозе ўзяў з крэсла яго капялюш.
Друцкі надзеў пінжак.
Зала ўжо была пустая. Служкі прыбіралі. Гудзенне вентылятараў і звон посуду, які спешна збіралі, заглушалі размовы.
Дырэктар зноў абышоў увесь клуб, палічыў касу з Юстэкам, аддаў распараджэнні і паехаў у атэль.
Першыя промні сонца залівалі вуліцу ясным, празрыстым, нібы свежавымытым святлом.
«На самай справе я вар’ят, — падумаў Друцкі, канстатуючы, што па сваёй волі ўзяў на сябе чужую віну, — вар’ят безнадзейны!»
Ён дадаў газу, і свежы вецер ударыў у яго стомленыя вочы.
«Але добра быць вар’ятам!» — засмяяўся ён, і матор адказваў яму ціхім адабральным мурканнем.
У паветры пахла бэзам.
Раздзел 13
Недзе, у самым далёкім калідоры, прагучаў першы званок, секундай пазней затрашчаў другі ўнізе, нарэшце ўжо і гэты ў восьмым класе радасна адазваўся. Нудная сухая пані Крупова на палове сказа перарвала сваю лекцыю аб прадукцыі нафтавай вытворчасці і пачала складваць кнігі і запісы.
Ніхто ўжо на яе, зрэшты, і не звяртаў увагі. Дзяўчаты паўставалі з месцаў, хутка зашпільваючы партфелі. Клас напоўніўся гоманам спешна кінутых згадванняў пра пазыку падручнікаў, пра сустрэчу вечарам перад кінатэатрам, пра ўзоры для вышывання. Насамрэч ніводная з іх ужо не думала ні пра нафту пані Круповай, ні пра вышыўкі, ні пра кніжкі.
Зараз яны цалкам былі паглынутыя ўсведамленнем свабоды, гэтага найвялікшага моманту дня, калі яны апынуцца на вуліцы адны. Некага чакаюць у бліжэйшых варотах студэнты або кадэты, іншых — яшчэ больш: цэлыя натоўпы незнаёмых прахожых, прыстойных мужчын, пад прагнымі позіркамі якіх яны будуць дэманстраваць пругкасць сваіх маладых цел.
Вось яны высыпаюцца на ходнік у сваёй гранатавай форме з флоцкімі каўнярамі, са смехам, румяныя, звонкія, смелыя. Іх вочы іскрацца, крок робіцца пругкім, нервовым, ад якога напаўраскрытыя грудзі ўздрыгваюць пад тонкай тканінай блузак.
Якія ж пажадлівыя іх свежыя, ненафарбаваныя вусны, якое вялікае багацце адчуваюць у сабе гэтыя сакавітыя маладыя целы, багацце, якое яны жменямі б раскідвалі сярод гэтых мужчын у светлым адзенні з шыкоўна завязанымі гальштукамі. Дурні! Ці ж могуць яны дадумацца, што зараз вось мінаюць скарбы найфантастычнейшых жаданняў, ашаламляльных мар, утоенага сораму!..
Яны ідуць па дзве, па тры, прытуліўшыся адна да адной, рухавыя, нязграбныя, шчабятлівыя, смела шукаючы вачыма погляды мужчын, погляды, якія адчуваюць на сваёй гладкай скуры праз жакецікі.
—		Як ты думаеш, мы сустрэнем сёння гэтага акцёра?
—		А я табе кажу, што гэта інжынер. І ў дадатак жанаты. Учора я бачыла, як ён купляў папяросы на Маршалкоўскай. У яго на пальцы пярсцёнак.
—		Не траві Юлькіну душу!
Юлька паціснула плячыма:
—		У яго рыжае шчацінне, і ён заўсёды дрэнна паголены, — сказала яна пагардліва.
—		Не скажы! У гэтым ёсць свае плюсы. Калі ён так казыча! Гэта павінна ўзбуджаць!
Юлька ў душы прызнавала, што сяброўка мае рацыю, але якраз падыходзіў аб’ект размовы, таму дзяўчына здолела толькі прамовіць:
—		Ідзе.
Усе тры падміргнулі яму і азірнуліся.
Ён стаў і з усмешкай глядзеў на іх.
—		Чакайце! — усклікнула адна дзяўчына. — Зараз мы павітаемся і пабачым, за кім з нас ён пойдзе.
Усе пагадзіліся. Карпоўска пайшла па вуліцы Снядэцкіх, Радзікуўна па Польнай, а Юлька ў бок дома. Яна ішла хутка. Юлька была ўпэўнена, што ён ідзе за ёй, але баялася азірнуцца. Калі на рагу Тапалёвай яна ўрэшце вырашыла гэта зрабіць, то пераканалася, што гэты ёлуп нават не думаў яе суправаджаць.
Гары ён гарам! Хай бы нават сабе пайшоў за рабой Радзікуўнай!
Дзверы адчыніла Юзэфова.
—		Вы паабедаеце ці будзеце чакаць пані? — спыталася яна.
—		Я пачакаю.
Юлька пераапранулася і пайшла памыць рукі. На акне стаяў папяровы пакет. Дзяўчына зазірнула ў яго і здзівілася.
—		Юзэфова! Навошта вы паставілі цукар у ваннай?
—		Які цукар?
—		Ну, там стаіць пакецік з цукровай пудрай.
Старая прысунулася.
—		А і праўда. Але гэта, відаць, пані прынесла. Бо хто яшчэ?
—		Навошта б пані прыносіла?
—		Ну дык дома заўсёды можа спатрэбіцца.
Юлька накрыла на стол і патэлефанавала Аліцыі. Адказаў судовы служка і заявіў, што пані пракурор ужо выйшла, нейкіх хвілін дваццаць таму.
Ледзь не ў той жа момант Юлька пачула, што дзверы адчыняюцца.
—		Аля, гэта ты?
—		Я.
—		Выдатна! Можна падаваць абед?
—		Натуральна.
За сталом яны сядзелі адна насупраць адной, і Юлька расказвала, што сёння было ў гімназіі.
—		Ты нейкая бледная, Аля, — са спачуваннем заўважыла дзяўчына. — Можа, ты дрэнна сябе адчуваеш?
—		Не, я проста крыху стамілася.
—		Гэта ты паставіла цукар у ваннай?
—		Цукар? — заружавелася Аліцыя. — А, так. так. Я купіла сабе для гарбаты.
—		Пудру?
—		Менавіта, мне памылкова далі пудру. Зрэшты, ці не ўсё роўна? Скажы, ці выклікалі цябе сёння на лацінскай мове?
—		Ну дык я ж хвіліну назад табе гаварыла!
—		А, так, так. Я сёння крыху рассеяная. У мяне было вельмі стомнае пасяджэнне.
—		Гэта справа бандыта з Мазавецкай?
—		Так. Пажыццёвае зняволенне.
Аліцыя ўстала і, забраўшы партфель, перайшла ў свой пакой. У яе было яшчэ шмат працы па падрыхтоўцы да заўтрашняга абвінавачвання ў справе пра распаўсюджванне наркотыкаў супраць Яна Вінклера, уладальніка начнога клуба «Аргенціна».

* * *
Адвакат качаўся на сваім амерыканскім крэсле і маўчаў.
— Такім чынам, — парушыў цішыню Друцкі, — як вы ацэньваеце шанцы за і супраць?
—		Калі б абвінавачвала не гэтая чортава баба, я верыў бы ў апраўдальны прысуд, а так. Ну, скажам з пэўнай доляй аптымізму, шанцы роўныя.
Адвакат Колдынгер не надта падабаўся Друцкаму. Магчыма, ён і сапраўды быў такі спрытны, якім яго прадставіў Залкінд, магчыма, у зале суда ён бы здолеў здабыць з сябе энергію, зараз жа ён рабіў уражанне апатычнага і прыбітага чалавека, што надзвычай раздражняла.
—		Скажыце мне, адвакат, ад но: калі вынесуць абвінаваўчы прысуд, мяне арыштуюць адразу?
—		Не думаю. Залог высокі, вы ўладальнік вялікага паспяховага прадпрыемства, ніхто, хіба, не будзе баяцца вашых уцёкаў. Хоць, з іншага боку, калі пракурор будзе вельмі настойваць.
Друцкі ўстаў.
—		Да пабачэння. А якой трэба быць у судзе?
—		А дзясятай. Да пабачэння. І не хвалюйцеся. Зробім усё, што будзе ў нашых сілах.
Друцкі, збягаючы па лесвіцы, шаптаў пракляцці. Добра яго гэты адвакат уладкуе. Цяльпук. Нібыта і прафесіянал, а нічога не ведае. Сказаў бы проста: уцякай, бо справа прайграная, альбо: плюй на ўсё, апраўданне табе гарантавана. Было б вядома, як сябе паводзіць.
Друцкі ўжо не шкадаваў, што выпусціў з рук Цяржаўскага, і свайго велікадушша ў адносінах да Казі, якую ён выслаў у Крыніцу з умовай, што на працягу года яна не пакажацца ў Варшаве.
«Чорт з імі!»
Яму ўспомнілася Люба, таму ён пайшоў да Тоні.
Ён правёў у яе ноч і без пятнаццаці дзесяць быў ужо ў судзе. Яго настрой узняўся настолькі, што ён весела спытаўся ў кур’ера, дзе тут месца для галоўнай асобы.
Пасяджэнне прызначылі ў невялікай зале, таму яна хутка да краёў запоўнілася публікай: некалькі мужчын і каля сотні жанчын. Люба, Тэця, жонка генерала Далінскага, кветачніца Дося, графіня Халаноўска, балерына Ерэсуўна, дачка старшыні Цэліньскага, пакаёўка з «Брысталя», сястра капельмайстра з аперэты, рыжавалосая манікюрка ад цырульніка. Гэта ўсё кліенткі «Аргенціны» або яго асабістыя, а часта і тое, і другое ў адной асобе, або такія, хто б хацеў спалучаць гэтыя дзве перавагі.
Друцкі няспешна гутарыў з адвакатам Колдынгерам, якога сёння было не пазнаць. Рухавы, вясёлы, дасціпны, ён дзяліўся са сваім падапечным пікантнымі заўвагамі наконт публікі.
—		Вам шанцуе на жанчын, — казаў ён. — Шкада, што ўсё зайшло так далёка, што і абвінаваўца — жанчына.
—		Праўда! — прыпамінаў Друцкі. — Што за іронія лёсу! Абвінавачваць мяне будзе гэта прыгожая бландзінка! Падпракурор Аліцыя Горн.
Пачуўся званок, і працяглы пранізлівы голас судовага служкі паведаміў:
—		Устаць! Суд ідзе!
Прысутныя з шумам усталі, і з-за дзвярэй, што знаходзіліся за зялёным сталом, паказаліся постаці трох старшых паноў у тогах і малой чапурыстай сакратаркі ў вялікіх рагавых акулярах.
У той жа час з бакавых дзвярэй увайшла Аліцыя Горн, высокая, зграбная, з цудоўнымі палаючымі вачыма, напалову закрытымі неверагодна доўгімі вейкамі, з пухлымі пачуццёвымі вуснамі, якіх Друцкі так прагнуў.
Праз імгненне ў Друцкага з’явілася непераадольнае жаданне пакланіцца паводле ўсіх правілаў добрага тону, але ён стрымаўся.
Зачыталі акт абвінавачвання.
Старшыня суда, адвакат Турчыньскі, мілы сівы мужчына з інтэлігентным выразам твару, нервовы, шчуплы суддзя Пшчулкоўскі, які нагадваў сароку, і дакладчык справы, тоўсты, пануры пан суддзя Гум з крывымі жоўтымі зубамі, нібы ў злога бульдога.
—		Гэты пап’е з мяне крыві, — шапнуў Друцкі на вуха адвакату.
—		Гум? Вы памыляецеся. Гэта чалавек з вялікім сэрцам. Каласальнай дабрыні. Найгоршы з іх — Пшчулкоўскі.
Друцкі некалькі разоў злавіў на сабе пільны погляд юрыста-стажоркі і паглядзеў на Аліцыю.
Аліцыя не адрывала вачэй ад папер.
«Не можа быць, каб яна мяне не пазнала», — быў упэўнены падсудны.
На стале ляжаў пакет з морфіем: рэчавы доказ.
«Ах, гэта дурніца Казя!»
Як жа хутка ён мог пазбавіцца ад абвінавачвання: дастаткова было б шапнуць некалькі слоў Колдынгеру!..
Друцкі глядзеў на Аліцыю. Каменны спакой, пад якім схавана цэлае пекла тэмпераменту. Навошта яна яго адштурхнула?..
—		Падсудны Ян Вінклер! — пачуўся голас старшыні. Імя, прозвішча, узрост. Грамадзянін Злучаных Штатаў Амерыкі, нарадзіўся ў Дэтройце, капітан ваенна-марскога флоту Злучаных Штатаў, пазней гандлёвага флоту, на дадзены момант гандляр, уладальнік прадпрыемства грамадскага харчавання «Аргенціна» ў Варшаве. Сваю віну не прызнае. Як можа патлумачыць знаходжанне ў яго кабінеце пакета з морфіем?.. Вельмі проста. Нехта падкінуў. Па якіх матывах?.. Можа, зайздрасць канкурэнтаў, магчыма, жаданне асабістай помсты, а можа, проста жарт. свавольства.
—		Ці ёсць пытанні з боку абвінавачвання і з боку абароны?
Канечне. Пракурорка Аліцыя Горн пытаецца, ці прыходзіў падсудны ў сваю ўстанову з пакетамі? — Так. — Часта?.. — Даволі часта прыносіў сабе папяросы, кнігі.
—		Ці мела «Аргенціна» ліцэнзію на продаж папяросаў? — Мае. Але падсудны курыць іншыя. — У падсуднага было шмат абавязкаў у клубе? — Так. — Значыць, у яго не было вольнага часу? — Не было, ці было вельмі мала. — Калі ў такім выпадку ён чытаў прынесеныя кнігі? — Забіраў іх назад у атэль. — Падсудны сцвярджае, што морфій падкінулі са злымі намерамі. Падсудны нікога не падазрае? — Не. — Дык хто гэта мог зрабіць? — Можа, хтосьці дзеля жарту.
Сыпаліся халодныя кароткія пытанні, вымаўленыя голасам, які гучаў, як сталь, што стварала бліскавічныя і дакладна вымераныя штуршкі.
Друцкі адказваў спакойна. Яго нізкі барытон ні разу не здрыгануўся, хоць ён ясна ўсведамляў, што кожным адказам ён звязвае сабе рукі, што кожнае пытанне — гэта нібы дробны ўкол. Адзін за другім, уколы ўтвараюць цэлы шавок, які працінае яго абарону.
Досыць будзе потым моцнага рыўка — і ад яе застануцца шматкі.
А пытанні ўсё гучалі. Дасціпныя, удумлівыя, на першы погляд, бяскрыўдныя. Яны асаджалі яго з усіх бакоў, замыкалі ўсе дзверы для адступлення. І затрымаліся, нерухомыя, празрыстыя і непраходныя, як загародкі з калючага дроту.
—		Дзякуй. Я скончыла.
У зале запанавала глыбокая цішыня.
«Яна мяне ненавідзіць, — падумаў Друцкі. — І за што?»
Пачаў пытацца адвакат. Ён быў бледны, вусны яго лёгка дрыжалі. Яго проста абяззброіла харызма праціўніка. Ён не выйграў у гэтай бабы ніводнай справы, а гэту можна было б выйграць!
Пачалася новая серыя пытанняў. Друцкі адказваў з роўным спакоем. Ён ніколі не меў справы з наркотыкамі. Сярэдні даход ад «Аргенціны» значна большы, чым яму трэба на выдаткі, кнігі ён купляў часцей за ўсё пасля абеду, за столікі прысаджваўся, але ніколі нічога нікому не ўручаў, ды і ніякіх грошай не збіраў, у кабінет мог трапіць на момант нават хтосьці з гасцей.
Ён адказваў, але адчуваў, што загародкі, пастаўленыя гэтай прыгожай жанчынай, той, якая ўсёй душой яго ненавідзіць, не зварухнуліся.
Допыт сведкаў. Зноў яе раздражняльны металічны голас. Бармен Грабоўскі, швейцар, старшы афіцыянт Вжосэк. Даюць паказанні, што Друцкага любіў не толькі персанал, але і госці. Ці мог хтосьці трымаць на яго злосць? Добрыя людзі кажуць: барані божа. А ў яго пакеты ніхто не зазіраў. Дырэктар Вінклер кажа, што там былі кнігі ці папяросы, дык, відаць, так і было. А ці браў ён папяросы з бара? — Часам браў. — Як часта? — Ну, раз на тыдзень, можа, два. — А можа, і тры? — Можа.
Колдынгер выцягвае з іх, што дырэктар заўсёды быў вясёлы, прыемны, добразычлівы да работнікаў, справядлівы, што не быў скнарам, што ніхто не бачыў, каб ён уручаў гасцям якія-небудзь пакеты ці браў грошы.
Перад сталом суддзяў перамяшчаюцца сведкі, адзін за адным. Адвакат Колдынгер кусае вусны і нервова стукае алоўкам па трыбуне. Друцкі бачыць сваю сітуацыю цалкам ясна. Ён адварочваецца. Яго позірк ловяць чорныя, блакітныя, зялёныя, арэхавыя вочы.
Усе вочы поўняцца страхам. Вось зноў гучыць металічны, звонкі, як сталь, голас і вочы накіроўваюцца на Аліцыю Горн, вочы мяняюцца за імгненне — цяпер яны палаюць нянавісцю.
Перад трыбунай для сведкаў стаіць афіцэр паліцыі са Следчага Камітэта, кіраўнік брыгады па барацьбе з гандлем наркотыкамі. Высокі, зграбны, інтэлігентны мужчына.
—		Вы можаце сказаць, што ў гэтым пакеце? — пытаецца Аліцыя Горн.
—		Морфій. У такіх пакетах морфій перапраўляюць з Германіі.
—		Якія цэны на морфій?
—		Мне трэба ўбачыць этыкеткі на слоічках, — гаворыць афіцэр.
Суддзя Гум падае сведку пакет. Ён адкрывае каробку, вымае слоічак з белым парашком:
—		Mophinum muriaticum, — чытае ён, — у легальным гандлі грам каштуе каля злотага.
—		А ў нелегальным якой можа дасягнуць цаны?
—		О, розніца велізарная! Марфіністы плацяць за адзін грам ад дваццаці да трыццаці злотых, а часам і болей.
—		Такім чынам, наколькі каштоўная ўся гэта партыя ў нелегальным гандлі?
Афіцэр агледзеў слоікі і палічыў у памяці:
—		Тут пяцьсот грамаў, таму каштуе гэта ад дзесяці да пятнаццаці тысяч злотых.
Суддзі пераглянуліся. Зала заварушылася. Аліцыя Горн зноў запыталася:
—		Дык наркагандляры настолькі багатыя, што гэта для іх не сума?
—		Адкуль? — засмяяўся сведка. — Найчасцей гэта ўвесь іх абаротны капітал.
—		Падсудны сцвярджае, што гэты пакет, вартасцю ў паўтара дзясятка тысяч злотых, быў яму падкінуты з помсты або дзеля. жарту. Ці дапушчае сведка, што які-небудзь гандляр мог бы дзеля гэтай мэты ахвяраваць такую суму?
—		Я лічу, што гэта абсурдна, немагчыма. Хапіла б маленькага слоічка, таму што.
Адвакат сарваўся з месца, злы сам на сябе за тое, што позна зарыентаваўся:
—		Высокі Суд, я прашу адхіліць гэта пытанне! Сведка некампетэнтны ў гэтай справе.
Старшыня Турчыньскі зіркнуў на Аліцыю і адкрыў рот, але яна запярэчыла:
—		Сведка кампетэнтны, таму што дзякуючы свайму становішчу ён ведае асяроддзе наркагандляроў. Абарона ж не спрачаецца, што рэчавы доказ у выглядзе дзесяці слоічкаў утрымлівае наркотык, а менавіта морфій.
Старшыня кіўнуў галавой, і Аліцыя Горн задала сведку новае пытанне:
Адвакат схіліўся да вуха Друцкага.
—		Мы прайгралі, — шапнуў ён панура.
—		Дакладна?
—		Без сумнення. Два-тры гады.
—		Мяне могуць арыштаваць? — шапнуў Друцкі.
Адвакат паківаў галавой і ціха сказаў:
—		Адзінае, што я магу зрабіць, — гэта запатрабаваць адтэрміноўку, калі вы. вы хочаце адмовіцца ад закладу і змыцца.
—		Давайце, — вырашыў Друцкі і падумаў, што, відаць, не наканавана яму асесці ў Варшаве. Зноў уцёкі, зноў бадзянні.
Адвакат Колдынгер устаў:
—		Высокі Суд, я прапаную паклікаць эксперта для вывучэння змесціва слоічкаў і адтэрмінаваць справу.
—		Дык на слоічках, — скрывіўся старшыня, — ёсць выразны надпіс.
—		Так, — настойваў адвакат, — але этыкетку можна наляпіць на слоічак з любым парашком, з содай, з хінінам і г. д. З-за таго, што паўстала пытанне пра цану гэтага пакета, вывучэнне прадукту неабходнае, таму я настойваю на хімічным аналізе.
Пракурор Аліцыя Горн заявіла, што хоць прапанова абаронцы паспрыяе зацягванню справы, аднак яна не супраць, бо сапраўды не праведзены аналіз морфію, які з’яўляецца рэчавым доказам, — гэта недагляд следства.
Старшыня ўстаў:
—		Суд ідзе на нараду.
Зала напоўнілася гоманам. Адвакат Колдынгер нахіліўся да свайго кліента:
—		Яны павінны ўзяць пад увагу маю прапанову.
Друцкі паціснуў плячыма. Ён дакладна ведаў, што гэта яму не дапаможа.
—		Ва ўсякім выпадку, — гаварыў адвакат, — у вашым распараджэнні будуць, па меншай меры, суткі. Пакуль яны адашлюць морфій, пакуль зробяць аналіз, пакуль дашлюць заключэнне. Думаю, што справу адкладуць на тры дні.
Друцкі агледзеўся, з усмешкай кланяючыся жанчынам, страх якіх яго забаўляў. На самай справе нічога ў гэтым незвычайнага. Заўтра ў гэты час ён будзе ўжо далёка. Ён што, не можа сабе дазволіць пляваць на такія дробныя непрыемнасці?..
Нарада суддзяў зацягвалася. Дзесяць хвілін, дваццаць, паўгадзіны.
—		Якога чорта!..
—		Відаць, снедаюць, — зяўнуў Друцкі.
Але вось зазвінеў званок. Суд вяртаецца, займае месцы. Сярод поўнай цішыні старшыня паведамляе, што суд прыслухаўся да прапановы абаронцы і вырашыў выклікаць дасведчанага пастаяннага судовага эксперта, дацэнта Політэхнічнага ўніверсітэта доктара Мар’яна Краўца. Яго ўжо выклікалі па тэлефоне, і ён хутка прыбудзе, у сувязі з гэтым Суд пастанавіў не адкладваць слуханне, а працягваць яго.
Друцкі агледзеўся: у зале было трое дзвярэй, але ні праз якія з іх немагчыма было ўцячы. Двое вялі ўглыб будынка, а праход да трэціх запоўніла публіка. Да таго ж, там стаяў паліцэйскі.
А між тым, давалі паказанні наступныя сведкі, затрыманыя ў «Аргенціне» марфіністы. Яны нічога новага ў справу не ўнеслі, а толькі пацвярджалі паказанне афіцэра наконт цэн на морфій.
«Калі мяне арыштуюць, — думаў Друцкі, — пэўна ж не дадуць вялікага эскорту, а з адным паліцэйскім я распраўлюся без праблем».
Ён пракруціў у памяці план найбліжэйшых вуліц. Памчыць па Мядовай на Капуцынскую, тут праскочыць праз вароты — і ў другі двор... Зрэшты, можа, апаскі беспадстаўныя. Абвінаваўчы прыгавор яшчэ не азначае змены закладу на арышт.
Судовы служка далажыў аб прыбыцці эксперта, якога таксама адразу ж паклікалі да стала суддзяў. На пытанне старшыні ён адказаў, што так, ён можа адразу перад Судом даследаваць утрыманне слоічкаў, таму што прывёз з сабой усё патрэбнае для павярхоўнага аналізу.
Яму падсоўваюць каробачку. Ён вымае з яе адзін слоік, трасе яго, высыпае дробку белага парашку на паперу і праз вынятую з кішэні лупу хвіліну яго разглядвае.
—		Ну? — нецярпліва пытаецца суддзя Пшчулкоўскі.
—		Шаноўны Суд, — павольна гаворыць эксперт, — морфій звычайна прадаюць у крышталіках, а тут у нас цёрты парашок.
—		Але морфій бывае і цёрты?
—		Можа быць, хоць да гэтай пары я такога не сустракаў.
—		А ці ва ўсіх слоічках тое самае? — спытаўся старшыня.
Хімік уважліва агледзеў праз лупу астатнія слоічкі і кіўнуў галавой:
—		Так. Морфій крышталізуецца ў дробныя іголкі, а тут усюды крошкі.
Эксперт дастаў з кішэні два флаконы. Адзін з празрыстай вадкасцю, другі з рыжаватай.
Далей у вялікую прабірку ён насыпаў па дробцы парашку з усіх слоічкаў і наліў у іх шмат празрыстай вадкасці, пасля чаго заткнуў прабірку пальцам і пачаў флегматычна трэсці рукамі.
Друцкі глядзеў на яго абыякава, ён правёў позіркам па засяроджаных тварах суддзяў і затрымаўся на Аліцыі Горн. Яна сядзела нерухома, сачыла за экспертам. У яе вачах нібыта тлелася іскрынка іроніі. «Натуральна, — думаў ён, — яна раскрыла хітрасць адваката і цяпер радуецца, што план яго сарваўся за паўгадзіны».
«Што за д’ябал у ёй сядзіць! — скрыгатнуў зубамі Друцкі. — Ох, калі б я мог атрымаць яе ў свае рукі! Сам бы, можа, звар’яцеў, але яе навучыў бы вар’яцтву, навучыў бы, што яна не змагла б мяне ненавідзець, дастаў бы з яе ўсё пекла.»
Ён адчуў, як уздоўж хрыбетніка прабеглі дрыжыкі.
У цішыні прагучаў голас эксперта:
—		Я змяшаў парашок і растварыў яго ў дыстыляванай вадзе. Зараз я дадам у гэты раствор некалькі кропель хларыду жалеза. Хларыд жалеза выяўляе угрыманне морфію нават у найдрабнейшай колькасці. Калі ў гэтай прабірцы знаходзіцца хоць міліграм, хоць сотая доля міліграма морфію, вадкасць адразу ж стане ярка-сіняй.
Усе ўтаропіліся ў прабірку.
Хімік, не спяшаючыся, адкаркаваў флакон з іржавай вадкасцю.
Адна кропля завісла на сценцы і ўпала ў прабірку, другая, трэцяя, чацвёртая. пятая.
Бясколерная вадкасць у шкляной трубцы пачала афарбоўвацца ў бруднажоўты колер.
Хімік патрос прабіркай і падняў яе да ўзроўню вачэй.
Міналі секунды. хвіліна, дзве. тры.
Ні следу блакітнага колеру. Вадкасць заставалася брудна-жоўтай.
У смяротнай цішыні залы пачулася прыглушанае:
—		А-а-а-а.
Вадкасць не мяняла колеру.
—		А-а-а-а, — рос выдых палёгкі.
—		А-а-а-а. — ён узмацняўся, выходзячы з мноства грудзей, у якіх боязь і надзея затрымалі дыханне.
Адвакат Колдынгер вылупіў вочы, здавалася, што яны выпадуць з арбіт.
Друцкі працёр далонню вільготны лоб.
Эксперт з поўным спакоем адклаў свае прыборы, выцер рукі хустачкай і сказаў:
—		Гэта не морфій.
—		Ці можаце вы гэта сцвярджаць з поўнай упэўненасцю? — спытаўся старшыня.
—		О, так. Я цалкам упэўнены. Ва ўсіх гэтых слоічках няма ні кроплі морфію.
Ён яшчэ раз прыгледзеўся да прабіркі і паўтарыў:
—		Ні кроплі.
—		Што тады гэта за парашок? — запытаўся суддзя Пшчулкоўскі.
Дацэнт хіміі паціснуў кволымі плячыма і бездапаможна развёў рукамі:
—		Для ўсталявання складу гэтага парашку патрэбны быў бы даўжэйшы лабараторны аналіз. У любым выпадку, гэта не морфій. Хаця.
Эксперт засунуў палец у слоік і ўзяў на язык дробку белага пылу. На яго твары з’явілася абыякавая ўсмешка.
—		Так, — сказаў ён, — морфіем тут і не пахне. Усе злучэнні морфію вельмі горкія на смак, надта горкія, а гэта абсалютна салодкае.
Старшыня Турчыньскі таксама выцягнуў палец, дакрануўся да парашку, аблізаў, пасмакаваў хвіліну, яго бровы здзіўлена ўзняліся, і ён сказаў тонам адкрыцця:
—		Цукар!
—		Хутчэй за ўсё, звычайны цукар. Цукровая пудра, — пацвердзіў эксперт.
Сярод публікі пачуліся смяшкі.
У мозгу Друцкага праносіліся думкі: «Цукар?.. Адкуль?» Ён жа ведаў, ведаў без усялякага сумнення, што ў гэтых слоічках быў морфій!
І раптам у яго з’явілася думка: «Рэчавыя доказы захоўвае пракурор!.. Аліцыя Горн. Так! Усё абвінавачванне яна засяродзіла на сапраўднасці морфію. На гэта яна завязала ўсё. Божа! Які ж я дурань!»
Адвакат нешта яму гаварыў, але ён не чуў, не разумеў.
«Аліцыя Горн. А я думаў, што яна мяне ненавідзіць. Які велізарны маштаб дзеяння! І адвага!.. Смеласць, хутчэй. Праўда, ужо дзякуючы свайму становішчу яна магла не баяцца падазрэнняў, таму што ў яе рэпутацыя самага суровага абвінаваўцы.»
Эксперт забраў свае прыборы і праціскаўся да выхаду.
Старшыня рухам рукі супакоіў шум у зале і сказаў:
—		Слова мае пракурор.
Аліцыя Горн устала. Божа, якая яна прыгожая!
Друцкі заўважыў насмешлівы трыумф на твары свайго абаронцы і падумаў: «А гэта дурань!»
—		Я адмаўляюся ад абвінавачвання, — і Аліцыя села, бледнаватая, але надзвычай спакойная і стрыманая.
Друцкі ўжо не звяртаў увагі на далейшы ход пасяджэння.
Ён упіўся вачыма ў яе апушчаныя павекі і глядзеў. Глядзеў так доўга, што павекі павольна падняліся і полымя яе вачэй ударыла яму ў зрэнкі.
Ох! Гэта доўжылася секунду, долю секунды, але і гэтага імгнення хапіла, каб ён зразумеў.
Старшыня абвяшчаў апраўдальны прысуд. Апошнія яго словы заглушыў шум вокрыкаў і апладысментаў. Спачатку старшыня хацеў заклікаць публіку да парадку, але, правёўшы поглядам па разгарачаных тварах жанчын, усміхнуўся і махнуў рукой.
Аліцыя ўстала, а на яе вуснах блукала сумная ўсмешка, усмешка чалавека, які зламаў сябе і замкнуўся ў сабе, і ведае, што ўсё гэта бясследна сплыве.
Яна ўжо не глядзела на істэрычную сцэну абсыпання яго кветкамі. Яна адчувала на сабе яго позірк і ішла сагнутая, з апушчанай галавой, страшна стомленая.
На калідоры да яе далучыўся старшыня Турчыньскі. Ён казаў нешта пра нядбаласць судовага следства, пра вечныя недагляды, пра недапушчэнне даверу да ананімных даносаў.
Аліцыя не чула яго.
Старшыня пачаў яе суцяшаць. Бясконца захапляўся яе талентам, здзіўляўся яе метаду.
«Дабрак», — падумала яна.
—		На самай справе няма пра што непакоіцца, пані Аліцыя.
—		Старшыня памыляецца, я радуюся, — сказала яна надламаным голасам і падала яму руку на развітанне.
Незвычайнае нервовае напружанне апошніх дзён, бяссонне доўгіх начэй, аддадзеных на вырак барацьбы з сабой, найвышэйшае напружанне волі, ліхаманкавая пільнасць мозга — усё гэта зараз адклікнулася неймавернай стомай, гнятучым цяжарам, звонкай пустатой.
«І навошта? За што такая велізарная адплата?! Павінна была. павінна была.»
Зрэшты, і пра гэта яна не магла думаць: у галаве быў хаос. Нервы здранцвелі. Яна разыграла вялікую, цяжкую гульню, гульню больш чым смяротную. Аліцыя зараз мела права стаць перад сабой і сказаць:
—		Перамога!
Яна мела права стаць зараз перад светам і сказаць:
—		Ведайце, я моцная, страшна моцная!
А ішла яна бледная і адчувала ў сабе паражэнне, і адчувала ў сабе слабае, беднае, самотнае сэрца — жанчыны.
Яна на аўтамаце апранулася, выйшла на вуліцу, села ў трамвай. Бяздумна глядзела ў акно.
Якая ж яна была спустошаная, якая бяссільная перад міжвольным патокам думак.
Адчыніла дзверы. Насустрач выйшла Юзэфова:
—		Езу Назарэцкі, пані да сёмай без абеду, як так можна! Цяляціна перагрэлася, будзе нясмачная, а ў мяне больш нічога няма. Падаваць?
—		Не. Не трэба.
—		Я б раіла зараз, бо я павінна ўжо ісці на маёвае набажэнства.
—		Ідзіце, Юзэфова.
—		А абед?
—		Мне не хочацца есці.
—		О, так нельга. Вы вельмі шмат працуеце.
—		Ідзіце, Юзэфова, я сама спраўлюся. А дзе панна Юлька?
—		Паненка пайшла да сяброўкі вучыць урокі. Казала, што вернецца ў дзевяць.
—		Добра.
Аліцыя пайшла ў свой пакой і легла на канапу. Яна чула трэск ключа ў дзвярах, якія замыкала Юзэфова, адрывістыя крыкі дзяцей, якія гулялі на вуліцы. Аліцыя не спала, яна заглыбілася ў паўпрытомны стан.
У вітальні пачуўся званок. Яна не адразу гэта ўсвядоміла.
Калі празвінеў паўторна, яна з цяжкасцю ўстала. Ляніва пайшла ў вітальню і адчыніла.
Раптам яна адступіла — у дзвярах стаяў ён.
У галаве Аліцыі завіравала ўсё. Яна абаперлася на сцяну і хацела нешта сказаць, але страціла голас.
Друцкі, не здымаючы капелюша, замкнуў за сабой дзверы, моўчкі падышоў да яе, узяў яе бяссільную руку ў дзве далоні.
Яны глядзелі адно на аднаго: вочы з залатымі зрэнкамі ў вочы палымяна-чорныя, вочы палымяна-чорныя ў вочы з залатымі зрэнкамі.
Аліцыя павольна вызваліла сваю далонь з яго рукі і пачала адступаць. Паціху, крок за крокам.
—		Пані, — прамовіў Друцкі ціха.
Яна стала, дрыжучы ўсім целам.
—		Пані!..
—		Чаго вы хочаце, навошта вы прыйшлі? — усклікнула яна з роспаччу ў голасе.
—		Навошта вы гэта зрабілі?.. Чаму вы ахвяравалі сабой дзеля мяне?.. Для чаго вы падвергалі сябе небяспецы?
Аліцыя прыціснула рукі да грудзей і маўчала.
—		Навошта? — гаварыў ён. — Я маю права спытаць, навошта?
Аліцыя апусціла галаву і прашаптала:
—		Бо я кахаю. Я вас кахаю.
Ён абняў яе і моцна прытуліў да сябе.
Яна не абаранялася, а калі яго вусны ўпіліся ў яе вусны, яна закінула яму рукі на шыю.
Якое ж вялікае шчасце забыцца пра тое, што кожны дзень тысячы простых, наіўных жанчын таксама закідваюць рукі на шыі тысяч мужчын, забыцца, што ў гэтых абдымках тулілася ўжо столькі іншых.
Аліцыя прагнула яго, прагнула наперакор самой сабе, насуперак забытым зараз клятвам. Насуперак усяму, на чым грунтавала сваё жыццё.
—		Нарэшце. нарэшце.
Друцкі абхапіў яе і ледзь не нёс праз адчыненыя дзверы на шырокую пакрытую дываном канапу. Кроў хуткімі хвалямі, хвалямі ўсё больш моцнымі стукала яму ў мозг.
Вось нарэшце яна ў яго руках, гарачая, як жарынка, млявая, бяссільная, цудоўная.
Раптам, неспадзявана для самой сябе, Аліцыя вырвалася з рук Друцкага, адштурхнула яго і, паваліўшы крэсла, якое з шумам перавярнулася, пачала ўцякаць.
Друцкі кінуўся за ёй і схапіў яе за руку, але падсвядомы панічны страх дадаў ёй сіл.
Адным рыўком Аліцыя вызваліла далонь і адскочыла ўбок.
Але Друцкі ўжо быў не ў сабе. Яго лёгкія ліхаманкава хапалі паветра. Ён не разумеў, чаму яна ўцякае, як і ўвогуле нічога зараз не разумеў. Ведаў адно, што хацеў яе, што няма на свеце сілы, якая здолела б яго стрымаць.
Абое не чулі звону разбітага фарфору, які ўпаў разам са столікам, не заўважылі перавернутых рэчаў.
Яны бачылі толькі адно аднаго, чулі толькі сваё паскоранае дыханне.
Друцкі злавіў Аліцыю.
Цяпер яна жорстка супраціўлялася, аж да сыку ад болю з-за выкручаных рук, з вуснамі, поўнымі крыві з яго далоні, у якую яна ўпілася зубамі, у падранай на шматкі сукенцы, аказалася ў палоне яго дзікіх абдымкаў.
У прыніжальным, п’яным, жывёльным, шалёным, пажадлівым гвалце.
Два целы зліліся ў моцны вузел, звіліся ў іерогліф, якім прырода пазначае свой адвечны закон жыцця.

* * *
…Пакой, што патанае ў змроку, бясформенныя абрысы перавернутай мэблі і тут жа над яе вачыма залацістыя зрэнкі… і прама над яе вуснамі — вусны… і гэты авал твару… Галюцынацыя?.. Гэта галюцынацыя?.. Нейкі кашмарны рэф-лекс успамінаў?..
Не… не…
Пакрысе яна прыходзіла ў сябе, а карціна не мянялася…
Аліцыя адсунула яго ад сябе і шырока адкрытымі вачыма ўглядалася ў блед-ны разадраны твар.
—		Гэта ты, — прыглушана сказала яна.
Ён не разумеў.
Яна абаперлася на локаць і паказала яму перавернутыя рэчы.
—		Ты памятаеш?
—		Што? — здзівіўся ён.
—		Не пазнаеш?
—		Даруй, я быў не ў сабе, — ён прытуліў яе, — але чаму ты супраціўлялася?
—		Чакай, — перарвала яна, — ты хіба не памятаеш летні вечар, пакой, які тоне ў змроку, перавернутую мэблю?
Друцкі сарваўся з месца і выцер лоб.
—		Не памятаеш рванай сукенкі маладой дзяўчыны, якой ты завалодаў сілай?..
—		Божа! — крыкнуў ён і засланіў твар рукамі.
—		Цяпер я цябе пазнала. Так, гэта ты.
Аліцыя адарвала яго рукі ад твару.
—		Гэта ты. Цябе завуць Багдан Друцкі.
—		Божа, Божа, — стагнаў ён, — як жа я мог цябе не пазнаць, як жа я мог.
Аліцыя абаперлася галавой на далоні і паўтарала:
—		Гэта ты. гэта ты.
У галаве яе мітусіліся неспакойныя думкі. Гэта ж нейкі неспасцігальны фатум. Дзікая фантазія лёсу, капрыз ці сіла, якой кіруе свядомая рука.
—		Ты мяне ненавідзіш, — глуха сказаў Друцкі.
—		Я цябе кахаю.
—		Ты павінна мяне ненавідзець. Я быў плямай на тваёй маладосці.
—		Ты памыляешся. Ты быў пракляццем усяго майго жыцця. Ты яго зламаў. Ты быў аўтарам не толькі маёй трагедыі. О, ты ўчыніў мне страшную, страшную крыўду. Ты не ўяўляеш, наколькі вялікую крыўду.
Друцкі прыкусіў вусны і ўстаў:
—		Я магу заплаціць табе за гэта толькі мізэрную цану. Забі мяне.
Ён выняў з кішэні рэвальвер і выцягнуў руку.
Аліцыя ўзяла зброю і ўзважыла яе ў руцэ.
—		Я заб’ю цябе, — сказала яна сур’ёзна, — заб’ю, калі. ты перастанеш быць. маім.
—		Дык. ты сапраўды мяне кахаеш?.. Сапраўды, нягледзячы на тое?
Ён прытуліў яе да сябе.
Аліцыя прыхінулася галавой да грудзей Друцкага. Абое яны ў гэтых абдымках шукалі абароны ад страху, які затрымцеў у іх, калі яны ўбачылі таямнічую маску лёсу. Абое, спаткаўшыся на незразумелым зігзагу паўторнага скрыжавання дарог свайго жыцця, адчулі вакол прорву, галавакружную прорву неспасцігальнага, перад якім адзінай апорай і адзінай надзеяй на выратаванне для кожнага з іх дваіх быў гэты другі. А яны ж ведалі, што яны пагроза адно для аднаго і memento пра няшчасце, што не дае вырваць сябе з грудзей, ведалі, што звязала іх пятля трагічнай фантазіі лёсу, як двух смяротных ворагаў, скаваных ланцугом на злавеснай пустцы вялікіх вод, двух выжыўшых на рэштках разбітай лодкі. Хто ж з іх звар’яцее і штурхне таварыша ў бездань, ведаючы, што непазбежна пойдзе за ім?..
За вокнамі гусцеў змрок. Цяжкія пухлыя хмары зацягнулі неба.
Праз адчыненае акно ўляцеў парыў ветру, па жалезных падаконніках забарабанілі першыя буйныя кроплі. Яны ўдаралі ўсё часцей, усё нецярплівей, усё хутчэй. лівень.
Аліцыя гаварыла.
Друцкі не разумеў яе слоў. Ён адчуваў на шчацэ яе цёплае дыханне і дотык вуснаў. І ведаў. Ведаў, што гэтыя словы звязваюцца ў стужку балючых прызнанняў, што аплятаюць яго, як яе рукі, дрыжачыя рукі пакрыўджанай дзяўчынкі, поўныя нераздадзенай пяшчоты, рукі жаночыя, хцівыя рукі чалавека, якія адчайным намаганнем здабылі сваё дзікае, неспадзяванае, вымучанае шчасце і не аддадуць яго, хіба толькі разам з уласным жыццём.
Аліцыя гаварыла:
—		.кожнай думкай, кожным нервам, кожнай кропляй крыві. Колькі ж ганьбы, колькі прыніжэння, колькі нянавісці раз’ядала маё жыццё.
За вокнамі шумеў лівень.
—		...і кахаю цябе, і вар’яцею ад думкі, што ты мяне не кахаеш.
Друцкі прытуліў яе да грудзей мацней.
—		Скажы. — шаптала яна, — скажы.
—		Кахаю, як бы я мог не кахаць, — сказаў ён сур’ёзна.
Аліцыя маўчала, услухоўваючыся ў рэха яго голасу, і спыталася з трывогай, якая сціскала яе гартань:
—		Колькім жанчынам. ты гэта паўтараў?..
Друцкі адсунуў яе твар ад свайго:
—		Паглядзі мне ў вочы — і ты даведаешся, што я не хлушу: ніводнай, разумееш, ніводнай я не казаў гэтага ніколі.
—		Чаму?
—		Таму што ніводнай не кахаў. Канечне, іх было шмат. Некаторых я вельмі любіў. Не кахаў жа ніводнай.
Друцкі гаварыў праўду. Ён лічыў агідным такога роду падман. Ён не аналізаваў прычын гэтай агіды, але задавольваўся тым, што ведаў: хлусіць яму не патрэбна. Аднак раптам яго сталі непакоіць уласныя запэўніванні: ці па-сапраўднаму ён кахае Аліцыю? Ці каханне гэта?
Дзеля супакаення самога сябе ён пачаў гаварыць:
—		Ведаеш, я ніколі яшчэ не сустракаў такой жанчыны, як ты. Ужо тады. шмат гадоў таму. Уяві, у той момант я не задумваўся, што ламаю сабе жыццё, ды і свядомасць мяне не стрымала, не падказала, што я ўчыняю подласць, што і табе, якраз табе, сам вобраз якой агортваў мяне полымем, прыношу страшную крыўду. Я тады быў, як п’яны, але нават. Праўда, я шмат меў у жыцці страсцей. але ніводная не авалодала мной так моцна. А цяпер, калі я цябе ўбачыў у кавярні, я, шчыра кажучы, цябе не пазнаў, столькі гадоў прайшло, аднак мяне адразу агарнула гэта дзіўнае пачуцце. і пазней. Як жа я чакаў кожны твой візіт. Якое шаленства завалодвала мной, калі ты не прыходзіла. Мне здавалася, што і ты не можаш застацца абыякавай.
Друцкі змоўк на хвіліну.
—		Гавары, гавары, — тулілася да яго Аліцыя.
—		А калі ты мяне адштурхнула. я не разумеў, у чым справа. Я сабе гэта тлумачыў як жаданне пажартаваць з мяне. І. гэта вельмі мяне абражала. Толькі сёння. я даведаўся, што ты мяне кахаеш, што мяне кахае найпрыгажэйшая, найцудоўнейшая жанчына, якая калі-небудзь жыла на свеце. І як жа я мог бы не кахаць цябе?
—		Я веру табе, толькі баюся, што ты памыляешся.
—		Калі я памыляюся, якое ж тады каханне? Як жа яно праяўляецца? Калі я памыляюся, то кахання ўвогуле няма. Значыць, і ты мяне не кахаеш, хоць не стала сёння вагацца і ўчыніла злачынства дзеля выратавання злачынца.
—		Дык ты ж не быў вінаваты, — усміхнулася яна, і ён хутчэй адчуў яе ўсмешку, чым мог яе разгледзець у цемры.
—		Гэта праўда, я невінаваты. Аднак ты пра гэта не ведала.
—		Ведала.
—		Адкуль? — здзівіўся Друцкі.
—		Калі б ты сапраўды быў вінаваты, ты б ведаў, што ў цябе ў стале гэты пакет з морфіем. А ты атрымаў ліст, які засцерагаў цябе ад рэвізіі?
—		Ах. — стукнуў ён сябе ў лоб, — дык гэта ты?..
—		Я, — кіўнула галавой Аліцыя.
Друцкі задумаўся і праз хвіліну загаварыў.
—		Аднак, такім чынам. аднак ты мяне папярэдзіла. Значыць, ты верыла абвінавачванню, была пераканана, што ў мяне ёсць гэты морфій. Аднак.
—		Ты памыляешся. Я была ўпэўнена, што ты ў пастцы, што. ты б не зрабіў гэтага.
—		Можа, ты мяне надта высока ацэньваеш, — рассмяяўся ён ціха.
—		Што ж ты хочаш, інтуіцыя. Інтуіцыя.
Яны зліліся ў доўгім пацалунку.
—		Я, відаць, страшна выглядаю, — апамяталася Аліцыя. — Колькі часу?
Друцкі дастаў гадзіннік, нафасфарызаваныя стрэлкі набліжаліся да дзясятай.
—		Я павінна прывесці сябе ў парадак, — устала Аліцыя, зараз могуць вярнуцца.
—		Хто? — спытаўся Друцкі.
—		Прыслуга і мая выхаванка. Толькі дзякуючы ліўню мы засталіся адны, — няшчыра засмяялася яна.
Абое адчувалі сябе няёмка. Аліцыя выняла з шафы сукенку і пайшла ў суседні пакой пераапрануцца.
Друцкі ў гэты час апусціў ралеты, адшукаў выключальнік, запаліў святло і актыўна ўзяўся расстаўляць перавернутую мэблю. Праходзячы каля люстэрка, ён паправіў гальштук і прыгладзіў валасы.
Толькі цяпер ён заўважыў, што ў яго акрываўленая рука. Ён выцер засохлую кроў хусцінкай, змочанай у туалетнай вадзе, і, да свайго задавальнення, канстатаваў, што дождж не перастае.
Увайшла Аліцыя. У чорнай шаўковай сукенцы яна здавалася яшчэ прыгажэйшай, яшчэ больш гнуткай і такой цудоўна жаноцкай. Хоць зараз яна выглядала ледзь не малалетняй, у ёй не было нічога ад дзяўчынкі, а ўсё ад жанчыны, ад яе проста струменіла жаноцкасць, свядомая, сталая, што прываблівала сілай праяўлення, закончанасцю ліній.
У вачах яе Друцкі заўважыў той самы, так добра яму вядомы бляск, які незлічоную колькасць разоў выклікаў на яго вуснах бесклапотныя пераможныя словы «мая малышка!»
Цяпер, аднак, відавочнай стала абсурднасць ужывання гэтых слоў. А іншых ён не ведаў.
Відаць, і яна не магла знайсці патрэбных, бо няўпэўнена агледзела пакой і спыталася:
—		Напрацаваліся?..
—		Так, здаецца, усё ў парадку.
Паміж імі завісла нейкая збянтэжанасць, нейкая ўзаемная скаванасць, невыносная для абаіх, амаль саромная.
Друцкі ўзбунтаваўся супраць гэтага небывалага гвалту і першы рассмяяўся:
—		Мы сябе адчуваем, як дарослыя, — сказаў ён, — якіх заспелі за дзіцячай гульнёй.
Канстатацыя дрэннага настрою заўсёды раўназначная яго ліквідацыі. Ён аказаўся нібыта выкрыты, і яму нічога не застаецца, як знікнуць. Пасля апошняй фразы Друцкага абое адчулі сябе свабадней. Аліцыя наблізілася да яго і пацалавала ў вусны.
Друцкі абняў яе, у абдымках падняў, прытрымаў левай рукой, правую падсунуў пад яе калені — і вось трымаў яе на руках.
Калі ён гаварыў, іх вусны амаль судакраналіся:
—		Ведаеш, калі я цябе так трымаю, то адчуваю надта вялікае багацце, якое маю ў руках. І мне здаецца, што калі я цябе выпушчу, то страчу нешта неверагодна каштоўнае, нешта, чаго я прагнуў усё жыццё.
Яе рукі абхапілі яго шыю, вусны зліліся з вуснамі. Г арачая хваля праплыла па яго хрыбце, сківіцы сутаргава сціскаліся.
Аліцыя адарвалася ад яго вуснаў:
—		Скажы, скажы, ты мяне кахаеш?..
—		Кахаю, кахаю да шаленства, — захрыпела ў яго лёгкіх.
Аліцыя апамяталася.
—		Не, не, позна ўжо .
—		Найдаражэйшая, адзіная.
Ён зноў быў напаўпрытомны і нёс яе на канапу.
—		Зараз прыйдуць!.. — абаранялася яна.
—		Не прыйдуць, не, дождж ідзе.
У гэты момант пачуўся скрыгат адчыненых уваходных дзвярэй. Аліцыя вырвалася з абдымкаў Друцкага.
—		Халера! — пстрыкнуў ён пальцамі і ўпаў на крэсла.
Аліцыя ўвайшла ў вітальню:
—		Гэта Юзэфова?
—		Так, пані. Лье як з вядра. Я не магла выйсці з касцёла.
—		Вы прамоклі?
—		Да ніткі, пані. А паненка вярнулася?
—		Якраз не. Вазьміце, Юзэфова, парасон, сядзьце ў таксі і прывязіце паненку. Зараз я дам вам грошы.
Друцкі пачуў, як адкрывалі сумачку, звон манет, цяжкія ўздыхі Юзэфовай і зноў скрыгат дзвярэй.
Аліцыя вярнулася да яго і стала на парозе.
—		Пайшла? — шэптам спытаўся Друцкі.
—		Так, — засмяялася Аліцыя, — але не болей як праз дзесяць хвілін яна вернецца. Таксі стаяць тут перад домам, а мая Юлька ў сяброўкі, якая блізка жыве.
—		Гэта жахліва, — сумна сказаў ён.
—		Жахліва, — пацвердзіла Аліцыя, — але ж сёння. наша жыццё не скончыцца. Маё. сёння пачынаецца.
—		Жыццё цудоўнае, праўда? — спытаўся Друцкі, прытуляючы яе да сябе.
—		Магутнае, магутнае, як ты.
—		Каханая.
—		І светлае, і стыхійнае, як ты. Калі б ты сышоў, і яно б скончылася.
—		Я не сыду. Не хачу, не змагу.
Аліцыя ўзяла яго галаву ў абедзве рукі і ўперылася яму ў вочы.
—		У жыцця залатыя вочы, як у цябе.
Іх вусны зноў зліліся ў доўгім, вельмі доўгім пацалунку.
—		Табе трэба ісці, — адарвалася ад яго Аліцыя.
—		Абавязкова?
—		Абавязкова.
—		Тады. да заўтра?
—		Да заўтра!
І зноў абдымкі, зноў спатканне вуснаў, потым момант пошуку капелюша — і ён ужо збег з лесвіцы.
Друцкі спыніўся на першай лесвічнай пляцоўцы. Аліцыя стаяла, абапіраючыся на дзверы.
Яна ўсміхнулася і прамовіла гучным шэптам:
—		Я сентыментальная!..
—		Да заўтра! — памахаў ёй Друцкі капелюшом.
Дождж не спыняўся. З паднятым каўняром пінжака Друцкі дабег да шэрагу аўтамабіляў і ўскочыў у першы.
—		«Аргенціна», — крыкнуў ён шафёру.
З-пад колаў пырскала вада, мільгалі вулічныя ліхтары.
Друцкі закурыў. Толькі цяпер ён усвядоміў, што ўжо некалькі гадзін не трымаў у вуснах папяросы.
Ён не быў схільны да рэфлексіі. Ён проста грэбаваў капацца ў мінулым. Раманы, у якіх героі заглыбляліся ў лабірынты самааналізу, даводзілі яго да шаленства. Калі ён думаў пра «ўчора», то толькі і выключна ў сувязі з перспектывамі на «заўтра». Факт, які ўжо адбыўся, станавіўся для яго важнай пазіцыяй, з якой неабходна лічыцца, незалежна ад яе станоўчых ці адмоўных бакоў. Мозг проста фіксаваў гэты факт, упісваў у рэестр рэчаіснасці і рабіў высновы на будучае. Гэтым завяршалася функцыя мозга.
Безумоўна, у поўнай незалежнасці ад гэтага рацыянальнага працэсу развіваўся працэс эмацыянальны. Гэта значыць, Друцкі быў вясёлы, быў злы, быў сумны або шалёны. Быў — і ўсё. Чаму? Ён ніколі пра гэта не думаў.
Цяпер, аднак, ён заўважыў дзіўныя парушэнні ў сваіх думках і псіхічным стане.
З’яўляліся нейкія недарэчныя пытанні: што, уласна кажучы, адбылося? Чаму адбылося? Якія ёсць тайны прызначэння? І ці варта радавацца, турбавацца, адчайвацца, выць ад радасці?..
«Халера яго бяры, а што мне?» — сціснуў ён кулакі.
І адказаў пытаннем на сваё пытанне:
«А можа, гэта і ёсць каханне?»
У любым выпадку, яму было не па сабе, і ён ад гэтага адчуваў сябе нязносна, пакуль таксі не спынілася перад «Аргенцінай».
—		Даражэнькі, — спытаўся Друцкі ў шафёра, чакаючы рэшту, — што б вы зрабілі, калі б не маглі зразумець, добра вам ці дрэнна?
Шафёр, малады хлопец з выцягнутым тварам, зірнуў на яго спадылба і сказаў з прыветнай усмешкай:
—		Ну, зрабіў бы тое ж, што і вы.
—		Гэта значыць?..
—		Ну, пайшоў бы ў клуб.
—		Маеш, браце, рацыю.
Публікі яшчэ не было, і служба магла зладзіць свайму шэфу авацыю. Усе зноў сабраліся ў вестыбюлі і пасля кароткай прамовы Юстэка пад аглушальныя віваты пачалі падкідваць Друцкага ўгору. Служба шчыра радавалася паспяховаму заканчэнню справы, а паколькі то адзін, то другі намякнуў на «абмыванне», Друцкі заявіў, што пасля таго як разыдуцца госці, ён праставіцца.
Тэця, якая не брала ўдзелу ў агульнай авацыі, павітала яго ў кабінеце самай радаснай з усмешак.
—		Ну, малышка, — усклікнуў Друцкі, — усё ў парадку!
—		Я такая шчаслівая! — дзяўчына злажыла рукі, як для малітвы.
Яна чакала, што Друцкі, як звычайна, прытуліць яе і пацалуе, але не дачакалася. Ён і сапраўды зрабіў такі рух, нібыта хацеў яе абняць, але адразу схаваў рукі ў кішэні і крыху нахмурыўся.
—		Дай мне, малышка, каньяку, — сказаў ён, — і загадай прынесці з кухні што-небудзь на закуску.
—		Што-небудзь гарачае? — здзіўлена спытала яна, таму што Друцкі ніколі тут нічога не еў.
—		Не, якія-небудзь бутэрброды, абы хутка і шмат. Я галодны.
Тэця паставіла на стол бутэльку каньяку і чарачку, зіркнула на шэфа, які абаперся на аконную раму, і хутка выбегла.
Праз некалькі хвілін яна вярнулася з падносам, поўным закусак.
—		Дзе мне гэта паставіць? — спыталася яна.
—		Пастаў на стол.
Тэця заўважыла, што за яе адсутнасць у бутэльцы значна паменела, і зараз Друцкі напаўняў чарку, выпіў яе залпам і сеў за стол.
Дзяўчына засмяялася.
—		Што такое? — зацікавіўся дырэктар яе весялосцю.
—		Э-э-э... нічога. толькі ты сеў за стол, — збянтэжана пачала яна, — я яшчэ ніколі не бачыла, каб ты сядзеў за сталом.
У гэты момант ён скеміў, што яна сама прыносіла яму закускі. Пэўна ж, сама іх выбірала і так старанна раскладвала. А ў судзе яе вочы былі поўныя слёз.
«Якая яна добрая і прыгожая», — падумаў Друцкі, і раптам яму стала шкада і яе, і сябе.
—		Малышка, — сказаў ён, — дзякуй табе вялікі. Малышка!..
—		За што?..
—		За тваё сэрцайка.
—		О-о-о-ох, — усміхнулася Тэця, нібы прысаромленая.
Ён зноў нахмурыўся, і, невядома чаму, але ёй падалося, што павінна было адбыцца нешта важнае, штосьці, што выкліча сумныя для яе змены.
Друцкі піў і еў. Шмат піў і шмат еў. І Тэці гэта падалося ненармальным, прыкрым, ледзь не хваравітым. Пры гэтым дырэктар не кранаўся з месца.
Нават калі зайграў аркестр, ён не падняў галавы, а калі ўвайшоў касір Юстэк, ён загадаў яму прыслаць яшчэ бутэльку каньяку.
Зазваніў тэлефон.
—		Хай сабе звоніць, — буркнуў Друцкі.
—		Але, можа, нешта важнае?
—		Ну, тады здымі, малышка, а калі папросяць мяне, скажы, што я не прыйшоў і што сёння мяне не будзе. Хіба.
Тэлефонны званок настойліва трашчаў.
—		Зрэшты, — Друцкі ўзяў трубку, — алё?
—		Як ты, капітане?
Друцкі пазнаў голас Залкінда.
—		А, прывітанне, — адказаў ён, — не надта добра. не, нічога надзвычайнага, галава баліць. Што?..
Залкінд гаварыў, што Люба настойвае ехаць у «Аргенціну», а паколькі ён сам нікуды не ходзіць, дык ён толькі адвязе Любу і аддасць яе пад апеку Друцкага.
Дырэктар скрывіўся.
—		Ой не, можа, іншым разам. У мяне баліць галава, і я зараз выходжу.
—		Дык Люба пакрыўдзіцца, але што ж паробіш. Будзь здаровы, капітан.
Друцкі паклаў трубку і зноў выпіў чарку каньяку.
Тэця хацела яго папрасіць, каб не піў, бо ў яго баліць галава, хацела спытацца, ці сапраўды ён выходзіць, ці возьме яе з сабой, але ў яго была такая непрыступная міна, што яна не прамовіла ні слова.
«Што з ім, — думала яна, — што з ім?»
Ён ужо быў добра нападпітку, аднак загадаў падаць сабе бутэльку шампанскага і бутэльку піва. Змяшаў палова напалову і выпіў усё.
У дванаццаць Друцкі выклікаў Юстэка, аддаў яму агульныя распараджэнні, а ў прыватнасці, якія датычыліся «прастаўлення», што ён абяцаў персаналу, кіўнуў галавой Тэці і выйшаў.
У атэлі ён даручыў парцье даставіць у нумар яшчэ адну бутэльку шампанскага, адчыніў вокны і няўпэўненым крокам хадзіў па пакоі, папіваючы пеністую вадкасць і ўслухоўваючыся ў манатонны шум дажджу.
Калі ў бутэльцы не засталося ні кроплі, Друцкі распрануўся і заснуў мёртвым сном.
Прачнуўся ён рана. Пакой быў заліты сонцам і поўны свежага, бадзёрачага паветра.
Друцкі ўстаў з ложка выспаны і вясёлы. Голячыся, ён бесперапынку свісцеў, з-за чаго ледзь не парэзаўся брытвай, прыняў халодную ванну, апрануўся.
«Жыццё — цудоўнае! — зрабіў ён выснову і, раптам узгадаўшы ўчарашні вечар, схапіў тэлефонную кнігу, адшукаў нумар, паглядзеў на гадзіннік: — Палова на восьмую, відаць, ужо не спіць».
Пазваніў.
Адказаў выразны металічны голас.
—		Алё!
—		Жыццё — цудоўнае, як ты! — сказаў Друцкі.
Момант цішыні, нейкай цёплай, поўнай невымаўленых слоў цішыні і кароткі вокрык:
—		Я ведала!..
—		Мая дама дазволіць, каб я па яе прыехаў?
—		Не, не. І гэта, чаму «мая дама»?
—		А як?
—		Трэба прыдумаць, — засмяялася яна, — я прыдумала. Усю ноч думала — і прыдумала.
—		Ну і як?
—		Бох!
—		Я недачуў.
—		Бох! «Б» як байка, «о» як вокліч здзіўлення, «х» як. трэцяя літара ў слове «кахаю». Бох!
—		Мяне так называлі, калі я быў маленькім хлопчыкам.
—		А ты?
—		Я буду казаць «мая Аль».
—		Мая?.. Я гэтага не разумею, мне заўсёды здавалася, што я магу быць толькі. сваёй.
—		А цяпер будзеш чыёй-небудзь, мая Аль.
—		Тым лепей для мяне, калі ты здолееш мяне гэтаму навучыць.
—		Тым лепей для нас, мая Аль. Я буду ўзорным педагогам.
—		Аль, гучыць па-ўсходняму.
—		Не. На востраве Вайгу ёсць легенда, што некалі там правіла каралева, прыгожая, як полымя. Яе звалі Аль.
—		Я невук, — засмяялася Аліцыя, — і не ведаю, дзе востраў Вайгу. А капітана не заносіла з флатыліяй да яго партоў?
—		З флатыліяй не заносіла. Былі іншыя абставіны, але на гэтым востраве я правёў крыху менш, чым паўгода. Гэта адна з найпрыгажэйшых клумбаў у старым Ціхім акіяне. На поўдзень, аж да полюса, ужо няма ніякай сушы. На ўсход трэба тыдзень веславаць на старым судне, каб дасягнуць скалістага ўзбярэжжа Чылі.
—		Так, — уздыхнула Аліцыя, — свет велізарны. А чаму ты сказаў, што была каралева прыгожая, як полымя?
—		Так распавядае легенда старых палінезійцаў яшчэ з тых часоў, калі яны пакланяліся агню.
—		Раскажы мне як-небудзь пра каралеву Аль, востраў Вайгу і многія іншыя астравы.
—		Раскажу, мая Аль.
—		А сёння ты прыйдзеш на абед да. тваёй Аль.
—		А мы. будзем адны?
—		Не. Ты пазнаёмішся з маёй выхаванкай і старой Юзэфовай, голас якой ужо ведаеш. Прыходзь у чатыры.
—		Добра, мая Аль.
—		Да пабачэння, мой Бох.
—		Мой? — рассмяяўся Друцкі. — Гэта рэванш?
—		Гарачая прага рэваншу. Можа, нават болей: неабходнасць. Спадзяюся. спадзяюся, ты разумееш? — у яе голасе прагучала цвёрдая, стальная нота.
—		Больш чым разумею, мая Аль. Я гэтага хачу, — сказаў ён сур’ёзна.
—		Жыццё моцнае, як ты.
—		Яно багатае, як ты, мая Аль.
—		Так. Багатае, на прыгажосць, на асалоду, на небяспеку, на тысячы магчымасцей і немагчымасцей, на прамяністасць сонца і на буры, ураганы.
—		Тваё жыццё такое?
—		Такое, як ты.
—		Бачыш, — засмяялася Аліцыя, — мне ўжо трэба ісці, а так цяжка пакласці трубку. Ну, да пабачэння!
—		Да пабачэння, мая Аль.
Ён падышоў да акна і пацягнуўся ў промнях сонца:
—		Так, — падумаў Друцкі, — яна, як маё жыццё. Буйная, радасная і небяспечная. А ці радасная? Ах! Якая розніца!
Трэба было падумаць пра кватэру. Бо варта ўлічваць факт, што яна не можа прыходзіць у атэль. І зноў, у яе нейкая выхаванка і служка. Аліцыя павінна лічыцца з іх меркаваннем, і гэта важна. Яна пракурор.
Друцкі ўсміхнуўся сам сабе: доўгую галерэю яго жанчын папаўняе і такая, пракурор.
«Не, — запярэчыў ён сам сабе, — гэта не тое, што астатнія. Гэта нешта цалкам іншае».
Друцкі ўзяўся за справу.
Ён знайшоў аб’яву пасрэдніцкага бюро па найме кватэр, пагаварыў па тэлефоне, загадаў падаць яму яго аўтамабіль, пад’ехаў да бюро, забраў агента, які павінен быў яму паказаць некалькі кватэр для найму.
—		Я вам коратка раскажу, чаго я хачу, — пачаў Друцкі, рушыўшы з месца ў бок Бельведэра, — мне патрэбна два або тры пакоі з ваннай.
—		І з кухняй.
—		Не. Кухня мне непатрэбная.
—		Разумею, невялікая кватэрка для карыстання час ад часу.
—		Нічога ты, пан, не разумееш. Я там буду жыць. Паслухай жа, чорт цябе бяры: кватэра павінна быць прыстойна абстаўленая, утульная, светлая, у вялікім прыгожым доме.
—		Вам патрэбна цалкам абсталяваная?
—		О, так. Я амерыканец. У нас можна зняць кватэру так, каб, засяляючыся, мець пры сабе толькі зубную шчотку.
—		О?! — здзівіўся агент.
—		Мне трэба штосьці непадалёк.
—		Зразумела, у мяне ёсць некалькі такіх аб’ектаў, але там, на Горнаслёнскай, куды якраз мы едзем, на жаль, не цалкам абсталявана. Мэбля там толькі ў сталовай. Нешта сапсавалася?
Друцкі спыніў машыну.
—		Тысяча чарцей! Нічога не сапсавалася, толькі ў мяне няма лішняга часу. Якога ліха я буду глядзець гэтую на Горнаслёнскай, калі яна мне не падыходзіць?!
—		Але гэта вельмі прыгожая кватэра.
—		Ты, пан, альбо выходзь, альбо выцягвай свой нататнік і давай адрас такой, якая мне патрэбна!..
—		Шаноўны, — настойваў агент, — можа, туды купіць вельмі танную мэблю, у растэрміноўку. Зараз-зараз, — спыніўся ён, бачачы, што Друцкі адчыняе дзверцы, — паехалі на праспект Шуха.
—		Не разумею, — пачаў агент, калі машына рушыла, — чаму вы, шаноўны, не хочаце самі абсталяваць кватэру, згодна з вашым густам. Гэта было б танней.
—		А вы ведаеце Евангелле? — неспадзявана запытаўся Друцкі.
—		Ведаю, — здзівіўся агент.
—		Дык вось там сказана: «Не збірайце скарбаў на гэтай зямлі!» Разумееце?.. Я якраз усё рэзервую на Неба. Гэта тут?
—		Так.
Яны выйшлі. Гэта была светлая двухпакаёвая кватэра на першым паверсе, абстаўленая па вышэйшым разрадзе.
Іх прыняў сам уладальнік, худы, кволы бландзін, які не вымаўляў «р». У яго была ружовая шаўковая піжама, завітыя валасы і падфарбаваныя вейкі і бровы.
«Дзіўны хлопец», — падумаў Друцкі.
—		Гэта шыкоўная кватэрка, ідэальная гарсаньера, — млявым голасам тлумачыў бландзін. — А паглядзіце, якая ванная. Я люблю прыгожыя ванныя пакоі, і гэты абставіў дакладна як у лорда Кентберы. Праўда, цудоўная?..
Сапраўды, Друцкі павінен быў прызнаць, што нічога падобнага ён у жыцці не бачыў.
Прасторны пакой са сценамі з мазаікі, вытрыманай у пастэльных тонах, з выявамі розных сюжэтаў грэчаскай міфалогіі, з падлогай, па-майстэрску выкладзенай паркетам з жоўта-ружовага корку, мяккай і эластычнай. У глыбіні — ніша, захінутая светлай каляровай занавескай, з душамі, кранамі, незлічонымі трубкамі, якія ззялі нікелем. Насупраць — другая, з шырокай белай тахтой.
У цэнтры — цудоўная мармуровая ванна, а хутчэй басейн, уладкаваны ў падлозе, у чатырох вуглах якога — чатыры мармуровыя статуі, якія адначасова выконвалі функцыю кранаў такім чынам, як служыць для гэтага славутая статуя ў Бруселі.
—		Чорт пабяры! — вылаяўся Друцкі. — Вы на гэта павінны былі ўбухаць кучу грошай!
—		І густу, — захіхікаў бландзінчык, — статуі Адоніса і Апалона работы Певеры, а Нептуна і гладыятара выйшлі з майстэрні ван Рэцка.
Яны прайшлі далей. Кватэрка сапраўды была абстаўлена раскошна, хоць насцярожвала ў ёй Друцкага дзіўная любоў гаспадара да мяккасці ліній і паўтонавасці фарбаў. Прасторная спальня з каласальным нізкім ложам была завешана каштоўнымі карцінамі эратычнага зместу, а хол пры ўваходзе ў яе быў выкананы ва ўсходнім стылі.
Службовы пакой агледзець не было магчымасці, таму што на тактоўнае пытанне гаспадара служка адказаў, што ён яшчэ ў ложку і нікога прыняць не можа.
У малой куханьцы стаялі важкія куфры, ужо запакаваныя.
—		Я выязджаю ў Лісабон, — патлумачыў бландзін, — і вельмі хацеў бы, каб мая кватэра на гэты год знаходзілася ў руках цывілізаванага і культурнага чалавека.
—		Што? Вы толькі на год з’язджаеце?
—		Думаю, так, — прапанаваў гасцям крэслы бландзін. — Я працую ў дыпламатычнай службе, і мяне перавялі ў тамтэйшае пасольства.
Далей сталі агаворваць умовы. Малады чалавек відавочна не разбіраўся ў справе ці быў надта багаты, каб клапаціцца пра дадатковы даход ад найму кватэры, таму што выставіў адносна невысокую для такой раскошы суму: сто долараў за месяц. Для яго галоўным было пытанне захавання абстаноўкі і, прыгледзеўшыся да Друцкага, ён заявіў, што яму давярае.
Уладжваннем усіх фармальнасцей заняўся агент, таму што бландзін са служкам ад’язджаў заўтра ўвечары, Друцкі ж збіраўся засяліцца паслязаўтра ранкам. Заставалася яшчэ знайсці прыслугу. Паколькі бландзін адрэкамендаваў вартаўніка як цалкам прыстойнага чалавека, у якога вялікая сям’я, Друцкі паслаў па яго агента.
Вартаўнік паведаміў, што мае двух сыноў і дзве дачкі, і да паслуг шаноўнага пана заўсёды нехта будзе, і ён абавязкова будзе задаволены, таму што яны і так рабілі тут генеральную ўборку і ўсё тут ведаюць. Перад тым, як пан заселіцца, кватэру прывядуць у парадак, і ўсё будзе ззяць, «як лялька».
Лепшае Друцкаму цяжка было ўявіць, і ён быў цалкам задаволены. Ён яшчэ прысвяціў некалькі гадзін пакупцы неабходных дапаўненняў, як пасцель і падобнае, пасля чаго вярнуўся ў атэль, загадаў падаць рахунак і пераапрануўся.
«А, дарэчы, гэта забаўна, — падумаў Друцкі, — ужо колькі гадоў у мяне не было сваёй кватэры!»
Раздзел 14
Аліцыя, ужо апранутая на выхад, аддавала Юзэфовай распараджэнні, калі ў кухню зазірнула таксама гатовая Юлька:
—		Мы выходзім, Аля?..
—		Зараз, — кіўнула ёй галавой Аліцыя і хутка скончыла інструктаж.
—		Чаму гэта сёння такі шыкоўны абед? — спыталася Юлька, калі яны былі ўжо на лесвіцы.
—		У нас сёння госць.
—		Доктарчык, — выпаліла Юлька.
Аліцыя засмяялася:
—		Не, не пан Чухноўскі. Мой стары знаёмы, пан Вінклер.
—		Стары! — з ноткай расчаравання скрывілася Юлька. — Вельмі стары?
—		Не вельмі.
—		Але, напэўна, надта сур’ёзны і нудны, як флякі з алеем.
—		О, не. Убачыш.
Аліцыя прамовіла гэта не раздумваючы і толькі зараз заўважыла, што ў яе словах гучаў нібыта гонар. Таму яна дадала:
—		Вельмі прыемны чалавек.
Аліцыя праводзіла Юльку да школы і паехала на Мядовую.
У варотах яна сустрэлася са стажорам Мадронем, які няўклюдна ёй пакланіўся і, акінуўшы яе постаць захопленым позіркам, уздыхнуў.
Раптам Аліцыя адчула жаданне какетнічаць, неадольнае жаданне ўздзейнічаць на пачуцці Мадроня. Мадроня, Мартыновіча, Пяшкоўскага, кожнага мужчыны, кожнага без выключэння. Яна цяпер хацела адчуваць сябе жаданай, чароўнай, акружанай прагнымі позіркамі. Ёй гэта было патрэбна як выпрабаванне пачуццяў Друцкага, а можа, — думала яна, — таму, каб менавіта для яго стаць больш каштоўнай.
—		Якая вы сёння цудоўная, — клыпаў ля яе Мадронь, спатыкаючыся на круглыя камяні двара. — Я яшчэ ніколі не бачыў вас такой.
—		Прыгожай? — спыталася яна, раскрываючы вусны.
—		О, не! — задрыжэў ён. — Гэта нельга называць так банальна! Што значыць прыгажосць у параўнанні з вамі! Калі б я мог знайсці словы, — усклікнуў ён, — якімі можна вас апісаць, я стаў бы аўтарам найлепшых. эратычных твораў, якія вядомы паэзіі свету!
Яны міналі цемнаваты ўваход, і Аліцыя затрымалася перад лесвіцай:
—		Г эта значыць, — нахілілася яна да Мадроня, — што я ўздзейнічаю на вашы пачуцці?..
З-пад доўгіх веек яго агарнуў гарачы, як лава, позірк, напаўраскрытыя вусны, здавалася, прагнулі пацалункаў.
Малады чалавек захістаўся, пабляднеў і схапіўся за парэнчы. Ён не здольны быў прамовіць ні слова і вылупленымі зрэнкамі глядзеў на яе, як яна лёгка паднімалася па лесвіцы.
Ідучы па доўгім калідоры, яна не абмінула ніводнага мужчыны, каб не выпрабаваць на ім сваю сілу.
Яна прагна лавіла іх погляды і шчодра раздавала свае. Яна адчувала плаўныя рухі сваіх сцёгнаў, уздрыгванне сваіх грудзей пад дотыкам гэтых вачэй, адчувала спружыністасць свайго цела, агорнутага пажадлівымі поглядамі мужчын.
Праз расчыненыя вокны плыло паветра вясны, вясны, якую яна сама выпраменьвала.
«Ах, — падумала Аліцыя, — можна так па-рознаму ўсё інтэрпрэтаваць: я самка падчас цечкі або Фрына, якая па волі багоў ахвяруе сваю прыгажосць вачам смертных, каб абудзіць у іх падсвядомую прагу дапоўніць сваё жыццё жыццём новым?.. Гэта, зрэшты, ці не тое самае?..»
Такое супастаўленне навяло яе на іншую думку:
«Забаўна: кожны раз, калі мы хочам выказаць нешта, што нам, людзям дваццатага стагоддзя, здаецца брыдотай і брудам, мы пазычаем параўнанні з антычнага свету, дзе гэта самае лічылася прыгажосцю, але ні за якія скарбы мы не асмельваемся сказаць уголас, што па сваёй сутнасці мы малыя, крывадушныя і смешныя з гэтым багажом маральнасці, складзенай не з патрабаванняў, а хутчэй з забарон, забарон, скіраваных супраць таго, што з’яўляецца нашай прыродай.»
—		Добры дзень, пані, — затрымаў Аліцыю старшыня Турчыньскі, — можна мне даведацца, якія думкі, як тыя арлы, лунаюць пад скляпеннямі вашага лба?
—		Не арлы, пан старшыня, — засмяялася яна, — звычайныя вераб’і.
—		О-о-о!
—		Звычайныя веснавыя шчабятлівыя вераб’і.
—		Не веру, — сказаў ён з гэткай забаўнай павагай, а хутчэй з сур’ёзнай жартаўлівасцю, якая заўсёды гучала ў іх размовах.
—		Хіба ж я не выглядаю па-веснавому? — гулліва нахіліла галаву Аліцыя.
—		Вы лепей спытайцеся, ці выглядае вясна так, як вы. Тады я скажу: амаль! І гэта будзе кампліментам.
—		Для мяне?
—		Для вясны.
Аліцыя засмяялася і, перакінуўшыся яшчэ некалькімі фразамі з Турчыньскім, пайшла ў свой кабінет.
За працу яна ўзялася з запалам. Розум яе працаваў удвая спраўней, што здзіўляла яе саму. Бо ў апошні час яна адчувала сябе такой стомленай, знерваванай, такой знясіленай. Яна нават хацела папрасіць водпуск, каб паправіць здароўе. О, яна ведала, што здольная зрабіць найвялікшае намаганне. Не ведала толькі, што будзе яно столькі каштаваць, бо ці магла яна дапусціць, што будзе блізкая да непрытомнасці ў момант, калі яе план, абдуманы з жалезнай логікай, завісне на павуціне сумніўнай кемлівасці адваката. А калі гэты не зарыентуецца ў сітуацыі, калі не схопіцца за падсунуты яму сродак ратавання, калі не пажадае аддаць на аналіз так званы морфій?..
Тады яна перажыла страшную хвіліну чакання. Яна бачыла кожны рух мышцаў на твары абаронцы, бачыла неспадзяваную іскру ў яго вачах і ўрэшце размову з абвінавачаным, а пазней. ужо ўсё добра. Калі б не гэта, яна б засталася без сіл. Таму што яна не магла сама прапанаваць экспертызу. Гэта было б роўнае скіраванню падазрэнняў на сябе, раўнялася б аспрэчванню сумленнага захавання рэчавага доказу і двайному паражэнню.
Ах, з якім жа задавальненнем яна абняла б гэтага наіўнага адваката за яго міну пераможцы! І гэты прысуд: з падсуднага Яна Вінклера знята абвінавачванне, і ён вольны.
Ян Вінклер.
Аліцыя адклала пяро і прыжмурылася.
А калі б яна ведала, хто гэты абвінавачаны Ян Вінклер?! Калі б ведала, што гэты чалавек, які ў яе руках, — вінаваты ў яе ганьбе, крыўдзе, якая атруціла яе жыццё ядам нянавісці?.. Калі б у літарах, з якіх складаецца імя і прозвішча падсуднага Яна Вінклера, яна здолела прачытаць слова «помста», калі б азарэнне адкрыла ёй, што перад ёй стаіць Багдан Друцкі, дзякуючы якому яна ўпершыню спазнала фізічную асалоду і якому яна абавязана доўгім пеклам растаптанага жыцця, што перад ёю той, на месцы якога іншыя плацяць доўгімі гадамі пакут у цёмных камерах.
Калі б?!.
Не, яна не жадала пра гэта думаць. Зрабіла б нешта страшнае, незваротнае. Не. не. Яна ж ведала, што ён невінаваты!.. О. ці магло б гэта стрымаць удар, якім бы і сябе яна зноў забіла?..
—		Не! Я не хачу шукаць у сабе адказы на гэтае пытанне!
Аліцыя пацерла кончыкамі пальцаў скроні і схілілася над актамі. «Анэля Куркоўска бачыла, як яе мачаха выходзіла з падвала каля адзінаццаці гадзін.» Так, гэта ясна, яна павінна была там на нейкі час схаваць гэта срэбра.
А калі б ён не прыйшоў?..
Відаць, не магло быць іначай, відаць, ёсць, аднак, нейкая вышэйшая сіла, якая гуляе з намі ў шахматы. Чаму яна не магла сцерці яго з памяці?.. Не таму ж, што да яго цягнуцца рукі ўсіх іншых самак, наадварот, якраз гэта яе адштурхоўвала ад яго. А з морфіем. у яе не было ніякіх сумненняў, што ў гульню замяшаная жанчына! Аднак. аднак Аліцыя жыць без яго не змагла б.
Калі тады, у змроку адкрыліся яе вочы, калі яна ўбачыла над сабой гэтыя самыя залацістыя зрэнкі. І за што ж яна павінна была яго ненавідзець? Таму што гэта не ён, а злачынныя каноны грамадскай маралі, якія пужаюць бязмернасцю крывадушнай дурноты, зруйнавалі яе жыццё. Не, частку яе жыцця — мінулае. Калі б не гэтыя каноны, калі б не гэтыя крукі параграфаў, якімі народ раніць сваё жывое цела, што б перашкодзіла, калі б ужо тады людзі засталіся сам-насам з сабой?
Ох, як жа яна ненавідзела грамадства! Як жа яна пагарджала гэтым бажком, якому служыла з ключамі ад вязніцы ў руцэ, гэтым балванам, вылепленым з экскрэментаў пакаленняў і са сліны, выплюнутай несмяротным крывадушшам традыцый!
Аліцыя стаяла ў першым шэрагу жрацоў, якія б’юць чалом перад гэтым бажаством, і першая кінула б у яго камень, калі б не ведала, што шчарбіна тут жа будзе ліквідавана руплівымі рукамі вернікаў, а святататніца загіне, закіданая камянямі.
Аліцыя Горн, кандыдат правазнаўства, падпракурор Акруговага Суда, ведала, што барацьба з балванам права, грамадскага парадку і грамадскай маралі, што змаганне з гэтым калосам бессэнсоўнае. Нават тады, калі пачвара будзе разбітая, як гліняны гаршчок, на дробныя чарапкі ўзбунтаванымі вернікамі, яны адразу ж кінуцца ляпіць другога, таксама пустога і напоўненага толькі іх жаласным нявольніцкім скавытаннем.
У тысячах рэвалюцый ад пачатку свету знішчаны тысячы ідалаў, каб ляпіць новых, усё больш грозных, злых, усё больш помслівых, якія ўсё мацней прыгнятаюць сваімі пачварнымі тушамі жыццё чалавека, усё больш засланяюць яму сонца і зоры.
У нейкім асуджальным вар’яцтве чалавецтва ўсё тужэй заціскае пятлю забарон на сваёй шыі, усё ніжэй б’е чалом Малоху, выдуманаму імі ж сабе на пакуты.
Так думала Аліцыя Горн, пільны вартавы культу, няўмольны інквізітар, які штодзень прыносіць вогненныя ахвяры ўсемагутнай Фікцыі, якой яна таемна помсціла, як і памяці мужа, фанатыка-вар’ята, які сам скончыў у пашчы Малоха.
Якім жа вялікім задавальненнем было зараз для яе адшуканне Багдана, якім жа трыумфам над ненавісным зверам!
Яна кіне яго ў вялікае вогнішча, у цудоўны касцёр, на якім будзе пераплаўляць ланцуг сваіх кайданаў у залатыя кроплі незлічоных дзён кахання.
Залатых, як яго зрэнкі.
Яна здабыла яго, і цяпер у яе ўяўленні не ўкладвалася, што магла існаваць такая вялікая сіла, якая здолела б вырваць яго з яе рук.
Ох, яна ведала, што і ён у іх знойдзе шчасце ў сто разоў большае, чым могуць яму даць любыя іншыя рукі на зямлі.
Аліцыя не задумвалася пра тое, як складзецца іх жыццё. Яна ведала яго сутнасць, а форма яе не цікавіла. Яна не сумнявалася, што і ў гэты момант, калі яна сядзіць тут над актамі, Багдан думае пра яе. Бох.
Аліцыя склала паперы, узяла дзве папкі і пайшла да Мартыновіча.
Стары пракурор, прагледзеўшы акт, спытаўся:
—		А чаму гэта вы сёння такая вясёлая?
—		З чаго вы ўзялі, што я вясёлая? — засмяялася Аліцыя.
—		Ну, дык. хм, можа, я няўдала выразіўся: не вясёлая, а хм. чалавечая мова часта бяссільная, у ёй часам не знайсці многіх азначэнняў. Праўда?
—		Цалкам з вамі згодная.
—		А ведаеце, я добры дыягност, але дрэнны майстар вызначаць гэтыя розныя дробязі. Ва ўсякім выпадку, вы не станеце спрачацца, што ў вас сёння нейкі асаблівы настрой?
—		Вы добры псіхолаг, — прызнала Аліцыя з усмешкай.
Мартыновіч зняў акуляры і пацёр рукі:
—		Хе.хе.хе. Як бы гэта сказаць. А вы не будзеце злавацца?
—		За што?
—		От, за жарт.
—		Ніколі ў жыцці.
—		Ведаеце, я з Віленшчыны, а ў нас там такі настрой апісваюць, хм. толькі, калі вы пакрыўдзіцеся.
—		Смялей, пан пракурор!
—		Вы самі захацелі. Дык кажуць так: «Ідзе вясна, кахаць пара, а кахадла так далёка!»
Аліцыя рассмяялася, а Мартыновіч, задаволены сваёй дасціпнасцю, ляпнуў сябе па каленях.
—		Я аднаго не разумею, — сказала Аліцыя, — чаму «кахадла» павінна быць далёка. Можа, яно якраз бліжэй, значна бліжэй, чым вы думаеце.
Яна пры гэтым спакусліва зіркнула на яго і ледзь стрымалася, каб не рассмяяцца з раптоўнай засаромленасці гэтага паважанага мужчыны, які стаў спешна надзяваць акуляры і без патрэбы перакладваць паперы.
На развітанне Мартыновіч пацалаваў Аліцыі руку, чаго ён ніколі не рабіў.
Было яшчэ рана, аднак Аліцыя хацела сёе-тое купіць і таму пакінула працу. У тры яна была ўжо дома.
Шчабятаннем і смехам сустрэла яе Юлька.
—		Што за баль Сарданапала! — радасна ўсклікнула яна, распакоўваючы набыткі. — Гэты пан Вінклер такі гурман?
—		Думаю, такі ж, як і твой Сарданапал, — весела адказала Аліцыя. — Ну, што там у школе?
Далей была чарада справаздач, як заўсёды дэталёвых, пра заняткі, пра выкладчыкаў, пра сябровак. Аліцыя з Юлькай разам накрывалі на стол.
—		У нас так даўно нікога не было на абедзе. Я вельмі рада, — гаварыла Юлька, — а ты, Аля, сёння цудоўна выглядаеш! Цудоўна! Ты пераапранешся?
—		А як жа. Надзень і ты сваю крэмавую сукенку.
Юльцы перадаўся настрой Аліцыі. Яна адчувала, што гэты госць — болей, чым проста знаёмы, і ёй было настолькі цікава, што яна аж заружавелася.
Усё было гатова без дзесяці чатыры, і Юлька пастаянна выглядвала ў акно. Аліцыя вельмі хацела зрабіць тое самае, але стрымалася.
Як толькі прабіў гадзіннік, загучаў кароткі званок у вітальні.
—		Дакладнасць — рыса каралёў, — ухваліла Юлька.
Аліцыя выйшла ў вітальню і ў прысутнасці Юзэфовай толькі падала Друцкаму руку. Ён моўчкі пацалаваў яе далонь, але погляд, якім ён акінуў Аліцыю, утрымліваў столькі захаплення, што па ёй пракацілася гарачая хваля.
Яна хутка адступіла ў сталовую:
—		Будзьце ласкавыя. Вы дазволіце — мая кузіна Юлька, пан Вінклер.
—		Я не ведала, што вы манарх, — выпаліла Юлька, але, убачыўшы, што госць не разумее яе прэтэнзій да Аліцыі, дадала: — Ну, таму што я была прадстаўлена вам, а толькі манархам прадстаўляюць жанчын.
Друцкі паглядзеў на яе з усмешкай.
—		Ці добра так адразу ставіць ні ў чым не вінаватага чалавека ў няёмкую сітуацыю?
—		Дарагая, ты недаацэньваеш перавагі сваёй маладосці, — засмяялася Аліцыя, радуючыся запалу Юлькі.
—		І сівізну маіх валасоў, — зрабіў паважную міну Друцкі.
Юлька акінула вокам на яго сівеючыя скроні, сустрэла ўсмешлівы позірк і крыху збянтэжылася:
—		Ну, на патрыярха вы не падобны.
—		Сядайма за стол, — перарвала Аліцыя. — Звані, Юлька.
—		Выдатна, бо я страшэнна галодны.
—		І я таксама, — дадала Аліцыя.
—		Сядайце ж, — звярнулася Юлька да Друцкага.
—		Я не магу, прабачце. Толькі манархі дазваляюць сабе заняць месца раней за дам.
Юлька засмяялася і села.
Друцкі пачаў гаварыць пра этыкет і ўвогуле аб правілах паводзін, прынятых у розных экзатычных краінах. З гумарам ён расказваў пра сенсацыю, якую ён выклікаў некалі ў Нікарагуа, цалуючы даме руку. Гэта мода была адразу ж там перанята і набыла агульнае прызнанне.
Друцкі гаварыў свабодна і весела, дасціпна адказваючы на рэдкія пытанні, якія падкідвала Аліцыя.
Юлька прыглядалася да яго з усё большай цікавасцю. Ён не быў прыгожы, не быў нават надта сімпатычны, але меў у сабе штосьці дзіўна прыцягальнае. Юлька не ведала, чаму, але менавіта так яна ўяўляла сабе Алена Жэрбо. Яго нізкі, глыбою голас валодаў нейкай магіяй. Юлька паглядзела на Аліцыю — о! Ёй пэўна таксама падабаецца гэты пан Вінклер. Яму давялося шмат падарожнічаць.
Відавочна, іх думкі супадалі, таму што Аліцыя сказала:
—		Дык вы аб’ехалі ўвесь свет!
—		Ну, не ўвесь, — засмяяўся Друцкі, — я, напрыклад, ніколі не быў у Турцыі, у Сібіры, а Швецыю і Нарвегію ведаю толькі з партоў.
—		Ах, дык вы марак! — усклікнула Юлька.
—		Так, у асноўным марак.
—		Ах, — уздыхнула Юлька, — калі б я была мужчынам, то пэўна стала б мараком. Я проста абажаю мора!
—		Гэта, — жартам пачала каментаваць Аліцыя, — самая ідэальная любоў.
—		Чаму? — спытаўся Друцкі.
—		Ды таму, што я ніколі не бачыла мора. Але ў гэтым годзе мы паедзем з Аляй на Хель і будзем рабіць далёкія прагулкі ў адкрытае мора. Шкада, што вас з намі не будзе.
—		О, гэтага я яшчэ не гаварыў, — запярэчыў Друцкі, магчыма, і я выберуся на Хель.
Пасля абеду Юлька заявіла, што яна ідзе да сяброўкі рабіць дамашняе заданне.
—		Пойдзем у мой пакой, — прапанавала Аліцыя.
Юзэфова прынесла каву і, бразгаючы посудам, пачала прыбіраць са стала. Калі яны засталіся адны, Друцкі абняў Аліцыю і прыцягнуў яе да сябе.
—		Не, не, — стрымала яна яго, — Юлька прыйдзе развітацца.
Аліцыя дакранулася вуснамі да яго губ і дадала:
—		Скажы мне цяпер, калі ласка, што Бох рабіў сёння зранку?
—		Усё па плане.
—		Што за планы?
—		Я да гэтага часу жыў у атэлі. Цяпер адшукаў добрую і ціхую кватэру на праспекце Шуха. Заўтра раніцай засяляюся. Пабачыш, мая Аль, што я не дарэмна хвалюся.
—		О, я ўбачу? — нібыта здзівілася Аліцыя.
Друцкі збянтэжыўся:
—		Дык. дык толькі для гэтага я яе і зняў.
Аліцыя засмяялася і хацела нешта сказаць, але якраз увайшла Юлька.
—		Да пабачэння вам, — зрабіла яна какетлівы рэверанс. — Аля, будзь ласкавая, калі патэлефануе Янка, скажы ёй, што я ў Зоські. Добра?
—		Добра, дарагая, толькі вярніся да дзевяці.
—		Вярнуся. Да пабачэння!
Праз некалькі хвілін выйшла і Юзэфова.
Яны засталіся адны.
У цішыні пасляабедзеннага часу і блізкага змяркання, калі вусны дваіх так блізка, яны ўмеюць забыцца пра існаванне слоў і адшукаць значна больш важкія, вельмі красамоўныя сродкі выражэння.
Гадзіннік у сталовай адбіваў восьмую, калі яны рассталіся.
Аліцыя сапраўды пачала сваё жыццё наноў.
Раздзел 15
Прафесар Караль Бруніцкі паклаў трубку і сказаў:
—		Будзе тут праз некалькі хвілін.
Доктар Кунокі буркнуў нешта ў адказ, не адрываючы вачэй ад кнігі, якую чытаў.
—		Тэмпература ў сёмым пакоі знізілася?
—		Трыццаць восем і шэсць.
—		Вось як. Такое адчуванне, што ўкол быў занадта моцны.
Доктар Кунокі адклаў кнігу і з усмешкай паглядзеў на Бруніцкага.
—		Вы сёння нервуецеся, сказаў ён спагадліва.
—		Магчыма.
—		Вы вельмі любіце пана Вінклера?
Прафесар не адказаў, і японец дадаў:
—		Не дзіўна. У гэтым чалавеку ёсць прывабная жыццёвая сіла.
—		Вы памыляецеся, доктар, я яго не люблю. Мне. не патрэбна яго жыццёвая энергія. Зрэшты, гэта вельмі складана.
Кунокі тактоўна змоўк. Але Бруніцкі праз хвіліну сам пачаў:
—		Павінен ужо быць.
—		Вы думаеце, — змяніў плынь размовы Кунокі, — адразу праз некалькі дзён пасля яго працэсу рызыкоўна даверыць яму гэтую справу? За ім могуць сачыць.
—		Сумняваюся, — паціснуў плячыма Бруніцкі, — зрэшты, ён сам вырашыць.
Доктар выглянуў у акно якраз у момант, калі да варот пад’ехала таксі. З машыны выйшаў Друцкі.
Праз хвіліну ён быў ужо ў холе і, моцна трасучы руку прафесара, смяяўся:
—		Бачыш, Караль, ніякія мяне чэрці не бяруць! Вітаю доктара! Як там вашыя. трусікі?
—		Усё ў парадку.
—		А гэтая малышка, за якую я буду высланы ў пекла?
—		Можаце быць за яе спакойныя. Яна палюбіла раманы пра чарнаскурых.
—		Чаму, чорт пабяры, пра чарнаскурых? — здзівіўся Друцкі.
Кунокі пытальна зірнуў на Бруніцкага і прадоўжыў за яго:
—		Калі мы не памыляемся, яна хоча нарадзіць маленькае негрыцянятка альбо ў найгоршым выпадку мулата.
—		Дык гэты яе кавалер не быў чарнаскурым?!
—		Зразумела, і тым лепей. Мы робім першы эксперымент па пігментацыі. Таму гарантый не даём. Дакладна толькі, што будзе сын, мяркуючы па ўсім, здаровы і незвычайна моцны, які вырасце вельмі высокім і будзе вызначацца музычным талентам.
Друцкі з падазрэннем глядзеў на іх:
—		Доктар, вы з мяне кпіце? — звярнуўся ён да прафесара.
—		Не, — запярэчыў Бруніцкі, — доктар — аптыміст.
—		Але якім чынам? На якой падставе можна гэта прадказаць?
—		О, гэта не мае нічога агульнага з прароцтвамі, — усміхнуўся японец. — Проста справа ў дасягненні жаданага эфекту праз адпаведнае ўздзеянне на арганізм і псіхіку маці.
Прафесар перарваў:
—		Давайце не будзем. Я не люблю гаварыць пра пачатыя даследаванні.
—		Боязь няўдачы.
—		Не.
—		Боязь несур’ёзных адносін пабочных.
—		Прафана? — падказаў Друцкі.
—		Прафана ці спецыяліста, усё роўна. Павер, што з Калумба, які адплываў на Захад з мэтай адшукаць найбліжэйшую дарогу на Усход, смяяліся таксама як прафаны, так і прафесійныя маракі. А доктар Кунокі так стаміўся ад маёй кампаніі, што забываецца пра легендарную японскую стрыманасць.
—		Я атрымаў гэта ў спадчыну ад маці, — засмяяўся Кунокі і паглядзеў на гадзіннік. — Ужо, відаць, час зняць бандажы?
—		Відаць, — пацвердзіў прафесар, кінуўшы вокам на ўласны гадзіннік, — толькі не забывайце пра масаж.
—		Вы гэтую маю небарачку так мучыце?
—		Не, — запярэчыў японец, — у вашай выдатна развітая шчытападобная залоза ў пярэдняй частцы, а тут якраз.
—		Вось балбатун! — з пагрозай усклікнуў Бруніцкі, і доктар, камічна развёўшы рукамі, выйшаў, не скончыўшы фразы.
—		Ну?.. — спытаўся Друцкі пасля хвіліны маўчання.
—		Я тэлефанаваў табе па дзвюх прычынах, — пачаў прафесар, — па-першае, хацеў цябе павіншаваць з удалым заканчэннем працэсу.
—		Інакш і быць не магло, бо я не вінаваты.
—		Калі гаворка пра морфій, то так.
—		А ў чым яшчэ справа?
Прафесар барабаніў пальцамі аб падлакотнікі крэсла і ўважліва прыглядаўся да Друцкага.
—		Справа, — працадзіў ён, — у дэфларацыі, учыненай Багданам Друцкім у дачыненні да пансіянеркі Марыі Аліцыі Жэраньскай.
Друцкі зачырванеўся. Ён падумаў, што ўжо Бруніцкі ведаць не можа! Тут ён паціснуў плячыма:
—		Караль, дарагі, мяне ніхто не мог пазнаць, з таго часу мінула столькі гадоў.
—		Канечне, — не спускаў з яго вачэй Бруніцкі, — ніхто. Ніхто, за выключэннем Марыі Аліцыі з Жэраньскіх, цяпер пракурора Аліцыі Горн.
Ён быў упэўнены ў каласальным эфекце і не расчараваўся. Друцкі пабляднеў. Адкуль, якім шляхам прафесар мог да гэтага дайсці? Якую выгаду ён захоча ад гэтага мець? Друцкі ўпіўся поглядам у нерухомыя вочы Бруніцкага.
Усталявалася маўчанне.
Раздзел 16
Друцкі ў думках узважваў цяжкасць сітуацыі. Калі прафесар Бруніцкі якім бы тое ні было чынам захоча капнуць мінулае, трэба найперш перасцерагчы Аліцыю, ну і дзейнічаць.
—		Дык ты яе не пазнаў? — ціха засмяяўся прафесар. — Блаславі свой лёс, што і яна цябе не пазнала. Кажу табе: пракурор Аліцыя Горн, твая абвінаваўца, — тая самая дзяўчына, з-за якой ты зламаў сабе жыццё і кар’еру.
—		Неверагодна! Як ты да гэтага прыйшоў?
—		Г эта няважна. Збег акалічнасцей. Я цябе нават хацеў папярэдзіць перад працэсам, але не стаў гэтага рабіць, баючыся за твой нервовы стан. Думаю, ты быў бы не такі спакойны падчас разбору, калі б ведаў, хто цябе абвінавачвае.
—		Дапусцім, — прамармытаў Друцкі і падумаў, што раз Бруніцкі ўсё ведаў раней і не перасцерагаў яго, то ў яго была нейкая мэта.
—		Дзіўна, праўда? — пытаўся прафесар.
—		Вельмі дзіўна. Нечувана дзіўна, ну. але зараз ужо ўсё роўна. Паколькі яна не пазнала мяне на судзе. Напэўна, я больш ніколі ў жыцці яе не ўбачу.
—		Значыць, яна больш не прыходзіць у «Аргенціну»?
—		Не. Даўно.
—		У любым выпадку, Багдане, асцерагайся яе.
Друцкі скрывіўся:
—		А цябе так хвалюе мая бяспека?
—		Хвалюе, і гэта ўжо іншая справа.
—		Я слухаю.
—		Тыдзень таму адна з маіх пацыентак.
—		Альбо адзін з тваіх трусікаў?
—		Не, пацыентка з псіхіятрычнай клінікі была выпісана. Гэта тып псіхастэнічкі, які па пэўнай прычыне мяне вельмі цікавіць.
—		І што? — панура спытаўся Друцкі. — Я павінен даставіць яе на тваю бойню?
—		Пачакай. Дык вось, гэта маладая і вельмі прыстойная жанчына. Па прафесіі оперная спявачка, якая цяпер у поўнай нястачы па той простай прычыне, што. анямела.
—		Як гэта, анямела?
—		Анямела. Псіхічнае расстройства на сексуальнай глебе. Паслухай, што я скажу, гэта будзе важна пры выбары тактыкі.
—		Можа, прымусіш мяне яе лячыць? — здзівіўся Друцкі.
—		Пра гэта я хацеў цябе папрасіць, — няпэўна ўсміхнуўся прафесар.
—		Ну дык я слухаю.
—		Карацей, гэта ўвогуле інтэлігентная дзяўчына. Скончыла гімназію, кансерваторыю і вучылася на юрыдычным. Была даволі паспяховай спявачкай, што дазваляла ёй забяспечваць сябе, яе старых бацькоў, якія жывуць недзе ў Сухачаве ці ў Пултуску, я ўжо не памятаю. Як я ўжо казаў, яна анямела. Адбылося гэта месяц таму, калі яна даведалася, што цяжарная.
—		Ага!
—		Не «ага». Пацвярджэнне цяжарнасці яе вельмі парадавала.
—		А яна не замужам?
—		Так. Яна была ўпэўнена, што паведамленне пра гэты стан яе каханаму ашчаслівіць яго і схіліць да жаніцьбы. Падкрэсліваю, што гэта экзальтаваная асоба, відаць, таму яна пераацэньвала высакароднасць партнёра.
—		А той змыўся? — здагадаўся Друцкі.
—		Так. І даволі брутальна. Гэты нечаканы ўдар так узрушыў маю пацыентку, што яна замкнулася ў сваім пакоі і тры дні не ела і ні з кім не гаварыла — гэта від чорнай меланхоліі. Калі прыехалі бацькі, выкліканыя знаёмымі, яна была ўжо нямая.
—		Можа, у дадатак і глухая?
—		Не. Параліч галасавых звязак, а хутчэй — на маю думку — часовае паражэнне нерва, які адказвае за складкі, што называюцца plicae ventriculares. але гэта ўжо табе не цікава. Дык вось, урач, якога выклікалі да гэтай дзяўчыны, накіраваў яе ў псіхіятрычную клініку. Пасля кароткага, але дэталёвага агляду, я прыйшоў да высновы, што гэта вылечны выпадак і.
—		І ты хочаш даверыць пацыентку мне.
—		Табе.
—		Як я яе павінен апякаць?
—		Вельмі проста. Гаворка пра тое, каб ты праводзіў з ёй па некалькі, няхай, па дзве гадзіны на дзень. Каб стараўся быць з ёю прыемным, сардэчным, далікатным.
—		Прыгожая гісторыя!
—		Каб пастараўся забяспечыць ёй шмат забаў. Напрыклад, можаш яе браць у тэатр, на прагулкі, у сваю «Аргенціну». Карацей, я б вельмі хацеў, каб у яе з’явілася адчуванне, што ты ставішся да яе вельмі прыязна, добразычліва і па-сяброўску. Усе звязаныя з гэтым выдаткі пакрыеш, зразумела, з сумы, якую я табе выдзяляю.
Друцкі моўчкі закурыў.
—		Ты згодны? — нецярпліва спытаўся Бруніцкі.
—		Але чаму ты з гэтым звяртаешся да мяне? Няўжо ты не можаш даверыць гэта каму-небудзь са сваіх асістэнтаў, слухачоў, каму-небудзь?
—		Не магу. Мне важна, каб гэта быў менавіта ты.
—		Чорт! — вылаяўся Друцкі. Яму зараз няёмка было займацца нейкай бабай, да таго ж, нямой.
Друцкі ўстаў, пачаў хадзіць па пакоі і раз’юшана штурхнуў тоўстага ката, які трапіў яму пад ногі.
Кот пранізліва мяўкнуў, а Друцкі ўскрыкнуў:
—		Даруй, Караль, але гэта патрабаванне не адносіцца да прынятых мной абавязкаў. Гэта не мае нічога агульнага са справай. са справай твайго. бацькоўства.
Прафесар падціснуў вусны, а Друцкі дадаў:
—		Ты не можаш ад мяне гэтага патрабаваць. Я ў тваім распараджэнні ва ўсім, што можа пераканаць цябе, што светлай памяці пані Ванда была табе вернай жонкай. Я разумею тут твае пакуты і, як мімавольны іх віноўнік, гатовы да любых ахвяр. Але я не збіраюся дзеля тваіх фантазій станавіцца медсястрой ці гувернанткай.
—		Пачакай, Багдане, — ціха перарваў Бруніцкі. — Мая просьба не фантазія, яна непасрэдна звязана са справай, пра якую ты гаворыш. Пачакай.
Прафесар адкрыў стол і дастаў адтуль фатаграфію.
—		Вось, Багдане, а ну прыгледзься да здымка жанчыны, якую я хачу даверыць табе пад апеку.
Друцкі заўважыў, што рука прафесара дрыжала.
Хвіліну Друцкі спакойна прыглядаўся да жанчыны, але раптам пабляднеў, а бровы яго падняліся ад здзіўлення. Ён паглядзеў на прафесара:
—		Караль?!.
—		Ты бачыш, — выдыхнуў Бруніцкі і зноў закусіў вусны.
—		Яна. яна ж так падобная на Ванду! — гаварыў Друцкі, углядаючыся ў фатаграфію. — Неверагодна! Гэта амаль яе партрэт!
—		Не зусім, — працадзіў прафесар, — але ў любым выпадку падабенства незвычайнае. Больш за тое, у яе падобны тэмперамент, захапленні, блізкі характар.
—		Слухай, Караль, а яна часам не якая-небудзь.
—		Сваячка памерлай? Не. Яна з ёю нават не пародненая праз самых далёкіх сваякоў. Я ўважліва гэта вывучыў. Разумееш, я сам быў шакіраваны гэтым падабенствам. Калі яе даставілі ў клініку, у мяне быў сардэчны прыступ.
Друцкі не мог адарваць вачэй ад фатаграфіі.
—		Не дзіўна. Колькі ёй гадоў?
—		Дваццаць шэсць.
—		Такім чынам.
—		Проста збег абставін.
—		І яна цяжарная?
—		Так. Заканчваецца другі месяц.
Друцкі паклаў фота, працёр скроні і плюхнуўся ў крэсла:
—		Цяпер разумею, — уздыхнуў ён.
Бруніцкі сутаргава схапіў яго за руку:
—		Разумееш? Разумееш?..
—		Так. Разумею, што ты патрабуеш ад мяне подласці.
—		Чаму подласці? Ты ж выцягнеш гэтую няшчасную з яе калецтва, выцягнеш яе з роспачы! Сам падумай!
—		Ты хочаш, — цэдзячы словы, сказаў Друцкі, — каб я пастараўся. закахаць яе ў сябе, каб, не кахаючы яе, я разыгрываў перад ёй камедыю.
—		Зусім не! Не трэба камедый! Ты спачувай і сімпатызуй ёй настолькі, колькі гэта беднае стварэнне заслугоўвае.
—		Беднае стварэнне, — горка засмяяўся Друцкі, — і ты хочаш гэтаму беднаму стварэнню даць новае расчараванне. Ты хочаш для гэтага беднага стварэння новай трагедыі.
—		Памыляешся.
—		Ну дык якога ліха, — узарваўся Друцкі, — ты, часам, не спадзяешся, што я з ёю ажанюся?!
—		Не. Я спадзяюся толькі, што яна, адшукаўшы ў табе суцяшальніка, забудзецца пра таго, а што найважней, верне голас, які яе корміць.
Друцкі моўчкі курыў.
—		Я ўпэўнены, — працягваў прафесар, — што нерв адновіцца.
—		Чаму ж яна анямела, а не аслепла або аглухла?
—		Яна спявачка. Уся яе ўвага, свядома ці падсвядома, заўсёды канцэнтравалася на галасавых звязках.
—		Як жа я з ёю пазнаёмлюся?
—		Вельмі проста. Зайдзі заўтра да гадзіны дня ў клініку. Я прыму яе ў тваёй прысутнасці.
—		І ты мяне прадставіш урачом?
—		Не, сваім сябрам. Думаю, што лепш за ўсё будзе для вашага збліжэння, калі ты прапануеш нам, гэта значыць, ёй і мне, праехацца на машыне.
—		Мая машына на дзве асобы, — заўважыў Друцкі.
—		Возьмем маю. Па дарозе вы высадзіце мяне на Дэмбовай, а самі паедзеце далей. Астатняе даручаю табе.
—		А калі яна ўвогуле не захоча са мной знацца?
—		О, гэта нават можна прадбачыць, улічваючы яе псіхічны стан. Я, са свайго боку, парэкамендую ёй тваю кампанію, ды і, думаю, ты як спрытны. спакушальнік дасі сабе рады. Такім чынам. Дамовіліся?
—		Дамовіліся, — апусціў галаву Друцкі.
Прафесар паціснуў яго руку і спешна дадаў:
—		Але доктару Кунокі пра гэта ні слова!
—		Добра.
Бруніцкі замкнуў фатаграфію ў стале, пачаставаў госця папяросай і сказаў:
—		Вось што яшчэ я хацеў у цябе спытаць: ты не баішся, што за табой сочаць?
—		О, гэта выключана. Дзеля чаго?
—		Тады мог бы ты заняцца дастаўкай нам новай пацыенткі?
—		Чорт, а не занадта для мяне! — вылаяўся Друцкі.
—		Як мне гэта разумець? Ты адмаўляешся?
—		Не адмаўляюся, ліха яго бяры, толькі табе не здаецца, што я вымушаны адразу закінуць усе свае ўласныя справы?!
Бруніцкі пакачаўся ў крэсле:
—		Ну канечне, я не настойваю, каб ты з гэтым спяшаўся, хоць доктар Кунокі тэрмінова патрабуе новай пацыенткі, таму што гаворка ідзе пра вельмі важную праверку пэўнага эксперымента. Я сказаў таксама, што ты б мог гэтым заняцца. Можа ж так здарыцца, што ты заўважыш патрэбны аб’ект.
—		Ну, можа, — неахвотна буркнуў Друцкі, давячы недакурак у попельніцы.
—		Справа яшчэ ў тым. Такім чынам, доктар, — звярнуўся прафесар да ўваходзячага японца, — пан Вінклер бярэцца знайсці нам маладую бландзінку.
—		Раз вы такі ласкавы, — дадаў доктар, — я б хацеў, каб яна не была худая.
Друцкі суха засмяяўся:
—		Можаце яе адкарміць, тысяча чарцей!
Друцкага хацелі затрымаць на абед, але ён быў настолькі сыты па горла абодвума, што падзякаваў і адмовіўся.
Зрэшты, толькі сёння ён перасяліўся на праспект Шуха і хацеў непасрэдна заняцца ўладкаваннем кватэры, таму што ў сем павінен быў першы раз прыняць у сябе Аліцыю.
Акрамя таго, трэба было хоць на чвэрць гадзіны зазірнуць да Залкіндаў, з якімі з дня пасяджэння ў судзе ён зусім не бачыўся.
Друцкі паехаў на Наваліп’е.
Любы не было дома. Яго сустрэў Барыс з кампрэсам на галаве.
—		Зноў да мяне вярнуліся гэтыя невыносныя мігрэні, капітане, — наракаў ён, — мяне хочуць выслаць на нейкі французскі курорт, але ж я нават марыць пра гэта не магу, бо каму б я даверыў свае справы? Сёння роднаму брату нельга давяраць.
—		Не трэба перабольшваць, Джэк, у цябе ёсць свае дырэктары, адвакаты.
—		Зразумела. Ёсць адзін чалавек, якому я цалкам давяраю, але.
—		Але я таксама з’язджаю на лета, — уратаваўся Друцкі.
—		Канечне, — уздыхнуў Залкінд. — Зрэшты, я б і так не асмеліўся вас прасіць пасля гэтага морфіевага жарту. Але. Ведаеце, Люба, відаць, мела рацыю, што там была замяшаная жанчына.
—		Так, была.
—		Дык вы ўжо ведаеце?
—		Ведаю.
Залкінд засвісцеў:
—		Бабы да дабра не давядуць, — рэзюмаваў ён сентэнцыяй.
—		Вы і Любу маеце на ўвазе? — пажартаваў Друцкі.
—		Ні ў якім разе, — жахнуўся Залкінд. — Люба — анёл. Як яна будзе шкадаваць, што яе не было дома ў гэты час, але, можа, зараз падыдзе.
Ён выглянуў у акно.
—		На жаль, — Друцкі ўстаў. — Мне трэба ісці. У мяне цяпер шмат важных спраў і часу ні секунды.
—		Работа, капітане? — зацікавіўся Залкінд.
—		Дзе там. Так, крыху. асабістыя гісторыі. Пакуль. Кланяйся пані Любе. Калі будзе вольная хвілінка, зазірну зноў. Ага. Я пераехаў. На праспект Шуха.
—		Навошта?
—		Хопіць з мяне атэльнага жыцця. Можа, старэю, Джэк, а?
—		Ну-ну! — недаверліва буркнуў гаспадар, замыкаючы за ім дзверы.
Па дарозе Друцкі зайшоў у магазін кветак і загадаў прыслаць шмат руж і гваздзікоў. Забег у найбліжэйшы бар на лёгкі перакус і паехаў дадому.
«Дадому, — засмяяўся ён, — я, відаць, да канца жыцця не буду ведаць, што значыць слова «дом», уласны дом, сапраўдны дом».
Аднак ён хацеў, каб яго кватэра нагадвала Аліцыі дом.
Дзверы ён заспеў адчыненымі, а ў кватэры знаходзілася ўся сям’я вартавога, якая заканчвала ўборку. Два здаровыя хлопцы расцягвалі дыван і ставілі на яго нізкую мяккую мэблю. Іх маці, высокая, мажная баба ў спадніцы, закасанай вышэй за калені, шаравала ванны пакой, нахіліўшыся так, што яе шырокі, як у кабылы, зад хістаўся ўправа і ўлева, у такт з рухамі шчоткі, на магутных мускулістых нагах.
—		Ну, як там, маці! — прыязна паклікаў Друцкі сярод шуму вады, якая цякла з душа.
Жанчына падняла на яго зачырванелы твар і выпрасталася. Друцкі акінуў поглядам яе купалападобныя грудзі, моцнае тулава, магутныя сцёгны і спіну, разважаючы: «Маці, менавіта так і павінна выглядаць маці. Што за непараўнальны экзэмпляр! Калі б людзі ладзілі для сябе такія выставы, як робяць для пародзістых жывёл, яна б атрымала залаты медаль, хоць ёй павінна быць ужо за сорак».
Баба выцерла лоб мокрай рукой, і яе пухлыя шчочкі расплыліся ва ўсмешцы, паказваючы моцныя шырокія зубы.
—		Ну, праз паўгадзіны будзе fertik, яснавяльможны пан.
—		Не трэба, маці, гэтага «яснага панства», — запратэставаў Друцкі. — Я не ліхтар, каб свяціцца.
—		Ну зразумела! — засмяялася яна. — Але такі звычай.
І, не звяртаючы на яго больш увагі, зноў узялася за работу.
Друцкі ўвайшоў у залу, дапамог хлопцам перасунуць дзве цяжкія тахты і, абтросшы рукі, зазірнуў у спальню. Тут усё ўжо было скончана, толькі перад акном стаяла складаная лесвічка, а на ёй сядзела стройная брунетка, старэйшая дачка вартаўніка.
—		Дзень добры паненцы. Ай-ай, як вы прыгожа ўлажылі гэтыя фіранкі!
Дзяўчына трымала ў вуснах іголку з ніткай і, паколькі абедзве яе рукі былі занятыя, яна толькі кіўнула галавой і сарамліва засмяялася.
Ён бачыў яе ўжо два разы і ведаў, што яна касірка ў бакалейнай краме на рагу.
—		Што ж гэта, — запытаўся Друцкі, — вы сёння не пайшлі на працу?
Дзяўчына выняла іголку і сказала:
—		Я адпрасілася, шаноўны пан. Тут столькі працы! Я павінна была дапамагчы.
Друцкі заўважыў, што сёння яна апранулася прыгажэй, у гранатавую сукенку з белым каўнерыкам. Сукенка была караткаватая і, стоячы ніжэй, ён бачыў яе зграбныя, хоць і вельмі худыя, лыткі, абцягнутыя — відавочна, дзеля сустрэчы з ім — шаўковымі панчохамі са стрэлкамі.
—		Я ўжо тут скончыла, — сказала яна, правяраючы сваю справу. — Я павінна яшчэ паправіць на другім акне.
Дзяўчына хацела злезці з лесвічкі, але ён яе затрымаў.
—		Пачакайце, я вас перанясу!
Не паспела яна запярэчыць, Друцкі ўвайшоў пад лесвіцу і пад акампанемент крыху пужлівых «ой-ёй!» перанёс яе да другога акна.
—		А вы, аднак, моцны! — усклікнула яна з нейкім неспакойным здзіўленнем.
Друцкі весела засмяяўся і спытаўся:
—		А дзе сястрычка?
—		Зоська? Прыбірае ў кухні, шаноўны пан.
—		Ну, і як вам падабаецца мая кватэра? А, прабачце, бо я ўсё яшчэ не ведаю, як вас завуць?
—		Францішка.
—		Панна Франя?
—		Не, Франка. А кватэра сапраўды вельмі прыгожая. толькі.
—		Толькі што?
—		Ну, гэтыя. Навошта гэтыя непрыстойнасці. Аж сорамна глядзець.
—		Гэта не мае, — апраўдваўся Друцкі, — гэта ж таго пана, які тут жыў.
—		Э-э-э. — паціснула плячыма дзяўчына, — той, дзякуй богу, з’ехаў.
—		Панна Францішка яго не любіла?
—		Паскудства, — сказала яна пасля хвіліны вагання, сыходзячы на падлогу. — Томэк! Забяры лесвіцу! — крыкнула яна брату. — Гэта ўсё, шаноўны пан.
—		Не, панна Франка, зараз сюды прынясуць кветкі, а я ў гэтым не разбіраюся. Можа, вы як-небудзь парасстаўляеце іх па вазах, добра?
—		Я таксама ў гэтым не разбіраюся, — састроіла яна сціплую мінку, — але калі вы гэтага жадаеце, я паспрабую.
—		Жадаю, — усміхнуўся ёй Друцкі і вельмі захацеў пагладзіць дзяўчыну па галаве, але стрымала яго пытанне «навошта?». Пытанне, якое да гэтай пары ён ніколі сабе не задаваў у падобных сітуацыях, аднак магчымасць якога цяпер яго здзівіла і занепакоіла.
Як гэта «навошта?», ну, мілая і сімпатычная дзяўчына, гэтага хіба не дастаткова?.. Заўсёды было дастаткова.
Друцкі хадзіў па пакоях, перастаўляючы то адно, то другое, раскладваючы сувеніры і ацэньваючы ўсё ўвогуле.
«Ну, так, — думаў ён, — усё зводзіцца да таго ж. Які д’ябал загадаў бы мне раней займацца гэтай лухтой!»
Якраз прынеслі кветкі, і Друцкі прыглядаўся да далікатных рук Франкі, якія вымалі іх з каробак. Друцкі ўспомніў, што ён яшчэ не бачыў кухню, ну. і гэтую малую, Зоську.
Кухня ззяла чысцінёй, а Зоська — ёмкая, здаровая дзяўчына, босая і ў закасанай паркалёвай спадніцы — завіхалася ля паліц з посудам.
Яна была падобная да маці як дзве кроплі вады. Ёй не споўнілася яшчэ і шаснаццаці, а яна ўжо была не па гадах развітая. У яе рухах, у поглядзе карых, амаль круглых вачэй і малых мясістых вуснах, у свабодзе ўсмешкі, у лініі кожнага жэсту была гэта самая плоднасць, жыццёвая сіла і багацце жыцця.
Гэта нельга было назваць какетлівасцю, нават гуллівасцю, аднак жа з моманту, калі ён увайшоў сюды і калі яна яго павітала смелым кіўком галавы і простым «добры дзень», ён адчуў нібыта магнетычны ток, якім яна яго ўдарыла.
Друцкі цалкам усведамляў, што гэта падсвядомае, і вырашыў падчас бліжэйшай сустрэчы з доктарам Кунокі спытацца, чым можна патлумачыць існаванне гэтых флюідаў. Гэта незалежны ад нас парыў замкнутай у чалавеку сілы прыроды, якая пастаянна прагне прадаўжэння жыцця, ці толькі самаўнушэнне закончанага бабніка?
—		У момант будзе гатова, — вышчарыла дзяўчына на Друцкага роўныя белыя зубы і, агледзеўшыся, узялася ўбокі. — Аж блішчыць!
—		Сапраўды, — згадзіўся Друцкі. — Панна Зоська, відаць, добра папрацавала.
—		Ну дык для сябе і не шкада.
—		Як гэта, для сябе? — не зразумеў ён.
—		Дык матуля казала, што я буду вам гатаваць, як што спатрэбіцца. Што нібы я павінна асвоіцца, — захіхікала дзяўчына, — з уласнай гаспадаркай.
Раптам яна спалохана паглядзела на Друцкага.
—		Хіба, хіба, можа, вы не хочаце?..
—		З чаго б, — запярэчыў ён, — чаму б гэта мне не хацець?
—		А я ведаю?.. Можа, у вас будзе служка.
—		Вось гэта не. Не будзе ў мяне ніякага служкі, і я рады, што панна Зося будзе мне гатаваць.
—		Рады ці не, не заракайцеся, бо, можа, якраз не спадабаецца.
Зоська рассмяялася і пачала паласкаць анучы над злівам.
—		Маё шанаванне пану, — пачуў Друцкі за сабой голас вартаўніка.
—		А, як вашы справы?
—		Дзякуй вяльможнаму пану. Я прыйшоў паглядзець, ці навялі тут мае парадак.
—		Дык я вам дзякую, — падаў яму руку Друцкі, — кватэра выглядае як лялька. Ужо ж на сваю сям’ю вы не павінны скардзіцца.
—		Нібыта? — падрапаў ён сябе па цемені. — Ну, так, яны спраўныя, я не скарджуся.
Вартаўнік сказаў гэта з наколькі было магчыма абыякавай мінай, але было відаць, што пахвала вельмі парадавала яго, нават узрушыла, бо кашлянуў ён амаль панура.
Друцкі ўзгадаў тое, што некалі, яшчэ маладым хлопцам, ён пачуў ад дзядзькі: «Польскія мужчыны і англійскія джэнтльмены маюць адну агульную рысу: і адны, і другія лічаць выказванне сваіх пачуццяў найвялікшай непрыстойнасцю».
Праз пятнаццаць хвілін Друцкі застаўся адзін. Ён стаяў ля акна і чакаў, пакуль не ўбачыў Аліцыю, якая ішла плаўным, пругкім крокам.
Вітаючыся, яна падала яму абедзве рукі і сказала:
—		Гэта так банальна, што я прыходжу да цябе, і ўсё ж, як любая жанчына, якая прыходзіць па абдымкі да мужчыны, я хачу ў гэтым бачыць нешта незвычайнае. Скажы, гэта не смешна?
—		Гэта цудоўна, — сказаў Друцкі, моцна прытуляючы Аліцыю.
Яна падумала: заўсёды тое, што акцёры лічаць прыгожым, у глядзельнай зале, аднак, успрымаецца як наіўнае і банальнае, але, нягледзячы на гэта, яно менш важнае за факт валодання ім, адчування непарыўнай моцы яго рук, прагнасці яго пацалункаў.
—		Паглядзі, Аль, як табе падабаецца мая пячора, — Друцкі пацягнуў госцю наперад.
—		Столькі кветак! — усміхнулася яна.
—		Для цябе, Аль.
Аліцыя стала і ўперылася ў яго вочы.
—		Ты ўвесь для мяне. Толькі для мяне. — сказала яна ціха.
—		Для цябе, — прызнаў ён з усмешкай.
—		Для мяне і ні для каго больш.
Яе пальцы ахапілі твар Друцкага захопніцкім рухам.
—		Ні для каго больш, — запэўніў ён.
—		Я ведаю, — пачала Аліцыя пасля паўзы, — што ты не разумееш, якое гэта вялікае шчасце. Нічога больш я не прагну. Хачу толькі верыць, што ты мой, што. ніколі мяне не пакінеш. Ніколі! Скажы, ці не зашмат я жадаю ад жыцця?
—		Замала, — сур’ёзна прамовіў Друцкі. — Ты магла б, мая Аль, пажадаць яшчэ келіх добрага віна і, калі б гэта зрабіла, я як упаўнаважаны жыцця адкаркаваў бы бутэльку і.
Аліцыя закрыла яму вусны пацалункам.
Ёй падабалася «пячора», хоць яна заявіла, што жыллё не ў стылі Друцкага.
—		Ты б па-іншаму ўладкаваў сваю кватэру.
—		А ці ўвогуле ўладкаваў бы? — засмяяўся Друцкі. — Можа, гэта ўплыў качавога ладу жыцця, а можа, проста мая прырода, але я не адчуваю патрэбы ў кватэры ці пэўным месцы жыхарства.
—		Дзіўна, што мы так мала ведаем адно пра аднаго. Амаль нічога, а між тым. добра знаёмыя. Праўда?
—		Відаць, можна кагосьці ведаць без вялікай колькасці звестак пра яго.
—		Не, мне не патрэбна біяграфія, важныя дэталі настрою, погляды, звычкі. Дык вось, гледзячы на цябе ці думаючы пра цябе, я ўяўляю цябе цалкам, поўны вобраз, і калі задумваюся пра якую-небудзь частку, ведаю, што яна павінна быць такая і не можа быць іншая.
—		Дэдукцыя?
—		Не зусім. Хутчэй інтуіцыя.
—		І што ж яна табе падказвае?
—		Як і раней, не шкадуе для цябе кампліментаў.
Абое засмяяліся.
Аліцыя хацела вярнуцца дадому ў дзесяць, але так атрымалася, што яны не звярнулі ўвагі на гадзіннік. Набліжалася поўнач, калі Друцкі адвёз яе на машыне і паехаў у «Аргенціну».
—		У кабінеце пана дырэктара чакае адна жанчына! — далажыў яму парцье.
—		Якая жанчына?
—		З выгляду яўрэйка, але ўвогуле — вышэйшы клас!
«Гэта Люба!» — падумаў Друцкі.
Ён не памыліўся. Зразумела, яна сядзела за сталом і ад няма чаго рабіць назірала за спінай нахіленай над машынкай Тэці.
—		Ну, нарэшце, — устала яна, убачыўшы Друцкага. — Я думала, што ўжо не дачакаюся капітана.
—		Што здарылася?
—		Нічога не здарылася. Добра ж вы мяне прымаеце! Калі я прыходжу, трэба радавацца і скакаць ад задавальнення.
—		Ужо скачу, — засмяяўся Друцкі. — Што, Люба, табе хочацца «шалець»?
—		Так. Я захопліваю капітана на ўвесь вечар. Я павінна натанцавацца і напіцца.
—		Добра! Будзем шалець, — сыпаў Друцкі гумарам, хоць на самай справе ён быў незадаволены.
Ён папрасіў у Любы прабачэння, уладзіў некалькі спраў, выбраў столік ля сцэны і праводзіў яе туды.
Люба сапраўды хацела «вытанцавацца» і не прапускала ніводнага танца, так, што Друцкі ўрэшце пачаў прасіць аб памілаванні:
—		Я ўжо ледзь ногі перасоўваю! Люба, злітуйся над замучаным старэнькім!
—		О? А што ж гэта капітана так замучыла? — спыталася яна з падазрэннем.
—		Сёння я ўладкоўваў сваю кватэру. Я ўжо ледзь дыхаю.
Люба шмат піла і, калі Друцкі адвёз яе ў чатыры гадзіны на Наваліп’е, яна была на добрым падпітку.
На шчасце, яму не трэба было ставіць машыну ў гараж, таму што ў яго быў дазвол пакідаць аўто ў двары дома, у якім ён цяпер жыў.
Вартаўніку, які яму адчыніў браму, Друцкі даручыў разбудзіць яго ў адзінаццаць і лёг спаць.
Ён быў добра-такі змораны, таму спаў мёртвым сном, і толькі яркае святло сонца яго разбудзіла.
Друцкі расплюшчыў вочы і ўбачыў Зоську, якая раскрывала шторы на вокнах.
—		Ну вы і спіцё! — весела ўсклікнула яна.
—		Добры дзень, малышка, як ты сюды ўвайшла? — здзівіўся ён.
—		Дык вы ж пакінулі дзверы адчыненымі. Калі б якія злодзеі хацелі, то маглі б вас вынесці з ложкам.
—		А колькі ўжо?
—		Адзінаццаць. Вам чаго: гарбаты ці кавы?
—		Зрабі, малышка, што хочаш, абы хутка, бо ў дванаццаць я павінен — ф’юіць!
—		Ф’юіць?
—		Ну, быць у горадзе.
—		А. А што падаць да гарбаты?
—		Што табе падабаецца, а зараз дуй адсюль, бо я вылажу з ложка.
Пакуль ён выкупаўся і апрануўся, Зоська ў зале паставіла посуд і падала гарбату, булкі, масла, вяндліну.
—		А сыру я не купіла, бо не ведаю, ці любіце вы яго.
—		Люблю, я ўсё люблю, — заявіў Друцкі, беручыся за ежу, — са мной у цябе не будзе клопатаў.
—		А абедаць вы дома не будзеце?
—		Не буду.
—		Шкада. Вас кожны дзень будзіць у адзінаццаць?
—		Кожны дзень.
—		Лепш за ўсё, калі вы мне пакінеце ключ. У вас жа два.
—		Добра, малая, вось табе ключ і рабі, што хочаш, абы толькі мяне не чапала.
Дзяўчына засмяялася:
—		Вы любіце, каб вамі так кіравалі?
Друцкі паглядзеў на яе з усмешкай:
—		А ты гэта любіш?
—		Адкуль я ведаю? Пабачу. Дык калі вы пойдзеце, я тут прыбяру, праветру. А калі вы вернецеся?
—		Яшчэ не ведаю.
—		Але не хутка?
—		Не хутка.
Друцкі ўзяў капялюш і хацеў выйсці, але Зоська яго затрымала:
—		А як будзе з грашыма, шаноўны пан?
—		Не хочаш мяне мець на ўтрыманні, — пажартаваў ён, — ну, тады бяры на выдаткі.
Бруніцкага ён заспеў яшчэ аднаго:
—		Я не спазніўся?
—		Не. Якраз. Яна павінна тут быць з хвіліны на хвіліну.
—		Як яе завуць?
—		Панна Лэнска. Уршуля Лэнска. Ты мог пра яе чуць, яна вядомая спявачка, дакладней, была ёй.
—		Колькі жыву, не быў ні на водным канцэрце.
У дзвярах стаяў дворнік:
—		Прыйшла панна Лэнска, вы яе прымеце, пан прафесар?
—		А, калі ласка, калі ласка, — усклікнуў Бруніцкі і сам выбег ёй насустрач.
Панна Лэнска, худая, невысокая шатэнка з празрыстымі зялёнымі вачыма і
светлай матавай скурай, была сапраўды неверагодна падобная да памерлай жонкі Бруніцкага. Гэта ўражанне падмацоўвалі яе рухі і манера трымаць галаву. Друцкі не мог не заўважыць, што яе прысутнасць і на прафесара моцна ўздзейнічала. Ён быў сам не свой і нейкі ненатуральна рухавы.
—		Вы дазволіце, я прадстаўлю майго добрага сябра, пана Вінклера.
Жанчына падала яму руку, абцягнутую чорнай пальчаткай, і безгалоса паварушыла вуснамі.
Бруніцкі падсунуў ёй крэсла і не пераставаў гаварыць:
—		Я тут расказваў сябру пра гэты рэдкі выпадак часовага паражэння нерва пад уплывам псіхічнага перажывання. Пан Вінклер мяне яшчэ раз пераканаў, што гэта пройдзе. А менавіта, ён узгадаў, што падчас свайго жыцця ў Чыкага ён пазнаёміўся з адным інжынерам-гарняком, у якога было нешта падобнае, што адбылося з-за навіны пра выбух у шахце, дырэктарам якой ён з’яўляўся. Ён таксама страціў голас, але — паколькі быў паслухмяным пацыентам, — усміхнуўся Бруніцкі, — ён выконваў парады дактароў, ну, і праз тры тыдні да яго вярнуўся голас. А ведаеце, якое яму прызначылі лячэнне?
Панна Лэнска адмоўна паматала галавой.
—		Абсалютна прыемнае, шаноўная пані, — працягваў прафесар. — Яму якраз прапісалі як мага больш весяліцца. Прагулкі, гульні, танцы, вясёлая кампанія. Усё мінула бясследна, без найменшага следу.
Пацыентка слаба ўсміхнулася і, дастаўшы з сумачкі нататнік і аловак, напісала:
«Вельмі прыгожая казачка».
—		Ну, слухай, скажы пані, што гэта не казачка.
—		Паверце мне, — няўпэўнена сказаў Друцкі.
«У вашага сябра няма таленту “дыдактычнага падману”», — напісала жанчына.
Бруніцкі рассмяяўся і падаў нататнік Друцкаму. Гэты ж састроіў вельмі заклапочаную міну і прамовіў:
—		Што ж мы можам зрабіць з вашай праніклівасцю? Здаёмся. Хм. але, спадзяюся, гэта не падрывае вашай веры ў паспяховасць рэцэпта прафесара? Я свята веру, што ён у гэтых рэчах не памыляецца.
Жанчына кіўнула галавой і напісала:
«Я веру ў рэцэпт, але не веру, што мне гэта дапаможа».
—		Чаму?
«Таму што я не ўмею весяліцца», — напісала яна пасля хвіліны вагання.
—		Глупства, шаноўная пані, — абурыўся прафесар. — Будзеце весяліцца як міленькая. Гэта ўжо прашу пакінуць нам.
Яна здзіўлена паглядзела на абодвух.
—		Я кажу нам, — патлумачыў прафесар, — таму што баюся, што такі зануда, як я, не здолее нікога развесяліць. Таму я папрасіў пана Вінклера, каб ён мне дапамог. Вы, хіба, будзеце за гэта на мяне крыўдаваць?
Жанчына з усмешкай паціснула плячыма.
—		Вы мне павінны паабяцаць толькі адно: добрую волю і выкананне маіх указанняў. Згода?
Яна пацвердзіла кіўком галавы.
—		Ну, тады я спакойны. У сувязі з гэтым мы сёння пакінем даследаванні і вы адвезяце мяне дадому.
Пацыентка згадзілася.
Яны занялі месцы ў лімузіне Бруніцкага, і прафесар гаварыў бесперапынку. Ён расказваў пра апошнія навуковыя падзеі, пра новыя метады лячэння псіхастэніі, пра перавагі актыўнага жыцця:
—		Сённяшняя навука абвергла традыцыйныя навуковыя погляды, калі сцвярджалася, што найлепшыя лекі — гэта цішыня, спакой і пазбяганне моцных узрушэнняў. Цалкам наадварот. Для псіхічнага здароўя неабходна як мага больш уражанняў і, наколькі магчыма, разнастайных. Страх, гнеў, весялосць — лепшыя, чым сузіранне. Трэба шмат працаваць і шмат адпачываць.
—		Medice, cura te ipsum, — засмяяўся Друцкі. — Вы ведаеце, пані, што прафесар сам не прытрымліваецца сваіх рэкамендацый.
—		Бясспрэчна, я дакладна прытрымліваюся.
—		Ну, ты шмат працуеш, але цябе немагчыма ўгаварыць павесяліцца.
—		Няпраўда. Я адпачываю. Толькі мой адпачынак іншага роду. Мне, запэўніваю вас, мае дарагія, значна больш эмоцый прыносіць мікраскоп, чым іншым танцы. Але прызнаюся, што я павінен усё ж цікавіцца і танцамі. Калі я не магу сабе гэтага дазволіць, гэта даказвае маю. няздольнасць. І паглядзіце, наколькі відавочныя вынікі гэтага. Мы з Вінклерам аднагодкі, аднак я выглядаю, мякка скажам, на яго дзядзечку! Праўда?
Жанчына прыгледзелася да абодвух і запярэчыла рухам галавы.
—		Не? Але ў любым выпадку я з ім адчуваю сябе засушанай моллю побач са скакуном. А чаму? Таму што ён працуе, як вол, і весяліцца, як малады козлік, а я гэтага не ўмею. Таму з яго жыццё аж плешча, а я капчу сабе, як старая свечка.
Пацыентка зноў запярэчыла і напісала:
«Я зусім так не думаю. Вы проста належыце да розных тыпаў, і ўсё».
—		Так, — няшчыра засмяяўся прафесар, — толькі да такіх тыпаў, як ён, належыць жыццё. Няхай пані сама памяркуе. Калі б, напрыклад, вам прапанавалі выбраць аднаго з нас — толькі папрашу не саромецца — каго б вы абралі? Ну? Шчыра!
Жанчына акінула іх сумным позіркам і са слабай усмешкай указала на прафесара.
Друцкі не стрымаў смех:
—		Бачыш? Ты сябе недаацэньваеш!
—		Э... Вы з мяне жартуеце, — Бруніцкі раптам пабляднеў і змоўк.
Аўтамабіль спыніўся перад яго вілай. Выходзячы, прафесар выціснуў пару
вясёлых фраз на развітанне і папрасіў Друцкага, каб ён не саромеўся і карыстаўся машынай столькі, колькі будзе патрэбна.
Яны вярнуліся праз горад, потым пераехалі цераз мост на Вісле і Грохуў.
Друцкі апусціў шыбы і сказаў:
—		Я не люблю закрытых аўтамабіляў. Чалавек пазбаўляецца найвялікшага задавальнення ад язды: паветраны паток, ты нібыта перастаеш адчуваць хуткасць. Праўда, шаноўная пані?
Жанчына кіўнула галавой.
—		Некалі ў мяне быў сябар, думаю, яго прозвішча ў вас на слыху. Гэта Мак Вулд. Нейкі час ён лічыўся «самым хуткім чалавекам Злучаных Штатаў». Дык вось, я некалькі разоў меў прыемную магчымасць ездзіць з ім падчас трэніроўкі на спецыяльным гоначным цмоку, які разганяўся да чатырохсот кіламетраў за гадзіну. Я не памятаю, каб калі-небудзь перажываў такія ж незвычайныя эмоцыі.
«Страх таксама?» — напісала на лістку жанчына.
—		Не. А хутчэй, так, толькі не страх за жыццё, а страх за свае пачуцці. Пры такой хуткасці зрок і слых перастаюць дзейнічаць, аднак пры гэтым з’яўляецца пачуццё правальвання ў глыбіню. Гэта не надта прыемна, асабліва калі пасля пяці хвілін такой язды чалавек на паўгадзіны становіцца паўпрытомным. У мяне цяпер нядрэнная спартыўная машынка, з якой можна выціснуць сто — сто дваццаць кіламетраў за гадзіну. Калі вы хочаце, мы можам хоць заўтра апрабаваць. За Рашынам ёсць паўтара дзясятка кіламетраў цудоўнай шашы.
Пані Уршуля напісала, што добра, але зараз яна хоча вярнуцца дадому: вул. Мядовая, 18.
—		Мне здаецца, — сказаў Друцкі, развітваючыся з ёй перад варотамі, — што Караль вельмі пераацаніў прыемнасць маёй кампаніі.
Жанчына ўсміхнулася і запярэчыла рухам галавы.
—		У колькі вы дазволіце заўтра заехаць за вамі?
Яна пагадзілася на дванаццаць.
Друцкі адразу ж адаслаў аўто. Ён сёння зноў абедаў у Аліцыі, але перад тым павінен быў зайсці ў «Аргенціну», праверыць рахункі і падпісаць паперы, што ўчора яму перашкодзіла зрабіць Люба.
Пунктуальна ў чатыры ён ужо быў на Тапалёвай.
Яго прыняла Юлька, заяўляючы, што Аліцыя просіць прабачэння за спазненне, але яна яшчэ не можа пакінуць суд.
—		Прыгаворвае адначасова дваіх, — засмяялася дзяўчына, — кагосьці там да турмы, а вас да маёй кампаніі.
—		О, гэта, відаць, самы мяккі прыгавор, які калі-небудзь быў вынесены.
—		Вы б маглі падабраць і больш прыемны камплімент, — весела заўважыла Юлька.
—		А навошта вам кампліменты, — нібыта здзівіўся Друцкі, — ніводнае ж люстэрка не адмовіць вам у самых хвалебных.
—		Я не гляджу ў люстэркі, — сказала дзяўчына з яўным намерам гэта зрабіць, — тут усе люстэркі адбіваюць такую прыгожую істоту, што я проста не адважылася б.
Юлька скосу прыглядалася да Друцкага ў жаданні праверыць, якое ўражанне на яго зробяць гэтыя словы. Яна не сумнявалася, што ён павінен быў кахаць Аліцыю, а Аліцыя, зразумела, яго. Без сумненняў, бо як жа яна магла б застацца абыякавай да такога чалавека.
Яны размаўлялі каля пятнаццаці хвілін пра розныя рэчы, звязаныя з планамі на лета, калі ўрэшце вярнулася Аліцыя.
—		Якое шчасце, што ты ўжо прыйшла! — павітала яе Юлька.
—		А што здарылася?
—		Нічога. Я баялася толькі, што ўсыплю пана Вінклера сваімі размовамі.
—		Я падобны на соннага?! — запратэставаў Друцкі. — Самі памяркуйце?
—		Вы выглядаеце стомленым, — вынесла прысуд Аліцыя.
—		Менавіта! — узрадавалася Юлька.
—		Як гэта менавіта?
—		Ну, вам каштавала столькі намаганняў змаганне са сном, што вы аж стаміліся.
—		Прабачце мне. Пачакайце яшчэ хвілінку. Я пераапрануся, — сказала Аліцыя, знікаючы ў сваім пакоі.
—		Не, панна Юлька. Я працаваў да пяці раніцы, вельмі мала спаў. Вось прычына.
—		А што вы рабілі да пяці раніцы? — здзівілася дзяўчына.
—		Пільнаваў сваё прадпрыемства.
—		Ноччу?
—		Маё прадпрыемства адчынена менавіта ў гэтую пару сутак.
Бачачы, што ёй цяжка сфармуляваць пытанне, Друцкі сказаў:
—		Я ўладальнік клуба «Аргенціна».
—		А. а. ргенціна!
—		Здаецца, я вас напужаў.
—		О, не, не, — запярэчыла Юлька. — Толькі.
—		Толькі што?
—		Я столькі пра гэту «Аргенціну» чула, гэта вельмі, вельмі цікава. Нарэшце я даведаюся праўду. Бо ў нас, шаноўны пан, у школе расказваюць самае рознае.
—		Напрыклад?
—		О, я не скажу!
—		Дык як я змагу абвергнуць?
—		Можа, калі-небудзь, як я буду вас лепей ведаць. Цяпер скажыце мне, што там на самай справе робіцца?..
—		Нічога нязвыклага. Людзі танцуюць, п’юць, забаўляюцца.
—		Забаўляюцца? — стрымала Юлька Друцкага.
—		Натуральна. Каго гэта забаўляе, той забаўляецца.
Юлька пакруціла галоўкай.
—		Але ці ёсць там нешта неналежнае?
—		Належнае? О, гэта як для каго.
—		Ну, напрыклад, для маладых дзяўчат?
—		Так, — засмяяўся Друцкі. — Для маладых дзяўчат, такіх, як панна Юлька, там усё неналежнае.
—		Менавіта, але чаму?
—		Таму што маладыя паненкі павінны займацца.
—		Папярэджваю, — перарвала Юлька, — калі вы зараз заведзяце пра дыплом і школу, я пакрыўджуся на вас на ўсё жыццё.
Друцкі рассмяяўся:
—		Я ўвогуле не меў намеру, адкуль такое падазрэнне?
—		Ну, бо ўсе заўсёды.
—		Я ніколі не раблю таго, што ўсе і заўсёды, — жартаўліва сказаў ён.
Яна, аднак, успрыняла гэта ўсур’ёз і задумліва пацвердзіла:
—		Так. Гэта праўда. Вы не такі. Тады скажыце, чым павінны займацца, на вашу думку, маладыя паненкі?
—		Я думаю, сваёй маладосцю. Клуб — гэта карысна для разладжаных і вытрапаных нерваў, якія шукаюць штучнага хвалявання. А маладосць? О, у маладосці яшчэ багата рэчаў для пазнавання, трэба зрабіць столькі адкрыццяў, столькі сапраўдных радасцей і стымулаў.
Друцкі пацёр лоб і зрабіў шырокі, няпэўны жэст рукой.
—		Вы так прыгожа гэта сказалі.
—		Я не ўмею прыгожа гаварыць. Таму я кажу тое, што адчуваю.
—		А.
—		Што адчуваю, гэта, можа, нават не тое, што. думаю.
Друцкі зараз падаваўся яшчэ больш незвычайным, яшчэ больш цікавым.
—		А вы, — спыталася Юлька. — Вас забаўляе «клуб»?
—		Мяне? — задумаўся госць. — Мяне ўсё забаўляе. Можа, клуб менш за астатняе, але гэта таму, што пастаянна. што пастаянна ў маёй галаве зялёна. Скажу вам па сакрэце, што калі б я пераканаўся, што перастала быць зялёна, то не ведаў бы, навошта я жыву. Я так расфіласофстваваўся, відаць, для таго, каб даказаць вам, што розум не з’яўляецца разам з сівымі валасамі, мая малышка.
Юлька глядзела на яго залатыя з усмешкай вочы, на сівеючыя скроні і смуглыя шчокі. Як ён да яе звярнуўся: мая малышка. Цудоўна сказаў.
І раптам ёй прыйшло ў галаву, што яна ні ад каго б не пацярпела такой паблажлівай бесцырымоннасці. Не павінна гэтага цярпець, таму што яна амаль дарослая.
«Калі-небудзь я яму скажу», — вырашыла яна.
Увайшла Аліцыя, і падалі абед.
Раздзел 17
Міналі дні і тыдні.
Жыццё Аліцыі Горн увайшло ў сваю каляіну, глыбокую, трывалую і спакойную, адшукала свой поўны сэнс і найвышэйшую вартасць, у моц якой яна верыла без агаворак, так, як верыла ў моц і незнішчальнасць пачуцця, якое злучала іх дваіх.
—		Наша каханне, — гаварыла яна Друцкаму, — гэта тое для нашага існавання, што дух для цела. Яно напаўняе існаванне зместам, надае яму апраўданне і мэту. Гэта самамэта.
—		Я так не думаю, — адказваў Друцкі, — я заўсёды думаў, што каханне — гэта толькі сродак, дарога, якая вядзе да мэты.
Аліцыя ж абараняла свой пункт погляду, а яе спраўны розум не падводзіў у падборы аргументаў і ўменні аперыраваць імі.
Друцкі саступаў. Увогуле ён не любіў такія размовы. У абстрактнай сферы ён адчуваў сябе проста непатрэбным, лішнім, заблуканым. Зрэшты, дастаткова было фактаў: яны кахаюць адно аднаго, ці ж гэтага мала?
Аднак Аліцыі было мала. Яна хацела перажываць гэтае каханне цалкам, здабыць з яго не толькі эмацыянальныя скарбы, не толькі найпрыгажэйшую вясёлку і ўсю гаму асалоды, але і звышвартасці, якія дае інтэлектуальнае вывучэнне яго валакно за валакном, дэталёвы, ды такі захапляльны аналіз найдрабнейшых праяў, найменш даступных сувязей, прычын і вынікаў.
—		Ты ставішся да кахання, мая Аль, — смяяўся Друцкі, — як гурман да рыбы. Я ўпэўнены, што ад яго застануцца адны косці.
—		А ты яго глытаеш сырым? — падыгрывала яму Аліцыя.
Яны настолькі жылі сённяшнім днём, што іх размовы амаль ніколі не краналі мінулага. Зрэдку пры розных абставінах Друцкі згадваў пра тыя ці іншыя здарэнні падчас сваёй вандроўкі па свеце. Аднак Аліцыя, бачачы, як загараюцца яго вочы, як шмат цяпла тады набывае яго голас, не любіла гэтых момантаў і крыху баялася гэтай адзінай сваёй саперніцы, якую спазнала і адчула ў тузе Друцкага па бясконцых дарогах качэўніка.
Яна абажала ў ім гэты ўвабраны ягоны свет, але жадала трымаць скарбонку зачыненай.
Пра будучыню яны таксама не гаварылі. Толькі раз Друцкі пачаў:
—		Ведаеш, Аль, мы робім не зусім разумна.
—		Чаму?
—		Таму што абое вольныя. Мы б маглі, замест таго каб хавацца са сваім каханнем, пабрацца і ўсё.
—		Не, Бох, не, — паматала яна галавой.
—		Здаецца ж, няма ніякіх перашкод?
—		Так, Бох. Вельмі міла з твайго боку, што ты просіш маёй рукі, але, на жаль, я вымушана табе адмовіць.
Друцкі спахмурнеў і, адвярнуўшы галаву, сказаў:
—		Разумею.
—		Нічога ты не разумееш, — засмяялася Аліцыя.
—		Ты не можаш стаць жонкай чалавека, які перад законам. злачынец.
—		О!.. Бох! Як ты можаш мяне так крыўдзіць?!
—		Я толькі канстатую факты.
—		Ты мяне вельмі зачапіў гэтым падазрэннем.
—		Мне шкада. Даруй, і не будзем больш пра гэта.
—		Бох!
—		Не будзем. Усё зразумела.
—		Наадварот. Я павінна табе патлумачыць.
—		Аль, — перарваў Друцкі, — я цябе запэўніваю, што не крыўджуся на цябе. Я зрабіў гэтую прапанову не падумаўшы, але зараз бачу яе поўную недарэчнасць. Пракурорка становіцца жонкай злачынца. Ха. ха.
—		Бох, — схапіла Аліцыя яго за руку, — калі ты так ставіш пытанне, добра. Запэўніваю цябе, што ты памыляешся, што ты мяне крыўдзіш, недаацэньваеш майго кахання. Я сёння ж пераязджаю да цябе і застаюся. Гары яно ўсё гарам! Плёткі, закон, скандал. Гэтага табе даволі, каб даказаць, што твае падазрэнні няслушныя?
Друцкі ўстаў і пачаў хадзіць па пакоі.
—		У такім выпадку табе прыйдзецца адрачыся ад сваёй справы, — сказаў
Друцкі.
—		Я выдатна ўсё разумею. Калі не адракуся сама, то мяне выкінуць.
—		Ты не раз гаварыла, што любіш і цэніш сваю працу, — заўважыў Друцкі.
—		Так, гэта праўда. Але я кахаю цябе, і калі такой цаной я магу табе прынесці хоць самую маленькую радасць, гэта цана для мяне — нішто.
—		Паслухай, Аль, — стаў ён перад ёй, — я не хачу ад цябе ніякіх ахвяр і ніякіх прысвячэнняў. Не хачу я іх. Скажы мне толькі, чаму ў такім выпадку ты не пагаджаешся стаць маёй жонкай?
—		А навошта? — паглядзела яна яму ў вочы. — Навошта? Ты што, за сваё жыццё пранікся павагай і прызнаннем да інстытуту шлюбу?
—		Ну. Гэта залежыць ад асоб, якія ўваходзяць у ігру.
—		Не! — усклікнула Аліцыя. — Сто разоў не! Я паклялася сабе, што ніколі ніякай цаной я не здамся гэтаму найдурнейшаму, найагіднейшаму, найбрыдчэйшаму інстытуту, выдуманаму рабскай людской мараллю. Я б пагарджала сабой, калі б свядома і дабравольна выраклася свайго чалавечага імя, калі б сябе і цябе хацела звязаць самымі недарэчнымі з абавязкаў толькі таму, што мільёны іншых пакорліва сунуць свае пустыя галовы ў ярмо для таго, каб зненавідзець адно аднаго праз некалькі гадоў або гібець, задыхаючыся ад прымусу. І навошта нам гэта? Навошта? Ты ведаеш так жа добра, як і я, што наша каханне не згасне, а калі б і згасла, няма такой сілы, якая б здолела ўтрымаць нас разам. Дык я пытаюся, для чаго? Чаму мы не можам застацца вольнымі людзьмі? Навошта свядома лезці ў пятлю, навошта, каб на сцяне вісела пуга, як пастаянная перасцярога і напамін, што мы нявольнікі? Я зусім не разумею, як табе, істоце вольнай, нібы птушка, прыйшла ў галаву гэта дзікая думка?! Ты разумееш цяпер, чаму?
—		Я не разумею, чаму ты пракурор, — сказаў Друцкі пасля моманту вагання.
—		О, — іранічна засмяялася Аліцыя, — бо як пракурор я маю найвялікшыя магчымасці кантраляваць, каб быдла берагло ярмо, калі яго пажадала. Таму што ў маіх руках гэтая пуга, пад якую яны падставілі свае нявольніцкія спіны. Бо я магу даць ім як найвыразней адчуць іх тупое глупства.
—		Ты страшная, Аль, — сумным голасам сказаў Друцкі.
Яна засмяялася.
—		О, Бох! Цябе ж я кахаю, кахаю да шаленства, і калі. Я казала, што ні за што не пайду замуж. Гэта няпраўда. Калі б ты вельмі хацеў гэтага, калі б гэта была цана твайго кахання, тады, нават пагарджаючы сваёй слабасцю, я павінна была б згадзіцца, Бох!
—		Добра. Не гаворым больш пра гэта, Аль.
І сапраўды, яны больш не вярталіся да тэмы жаніцьбы. Зрэшты, Друцкі добра сябе адчуваў у любой сітуацыі, якую лічыў непазбежнай.
Іх асабістае жыццё запаўняла гадзіны, вольныя ад працы Аліцыі ў судзе і Друцкага ў «Аргенціне». Абедалі яны звычайна разам з Юлькай. Вечар праводзілі ў яго кватэры, пасля чаго расставаліся да заўтрашняга пасляпаўдня. Часам яны хадзілі ў кіно або тэатр, беручы з сабой Юльку.
Аліцыя не расказвала яму пра свае заняткі, звязаныя з работай, і не выпытвала Друцкага пра яго справы. Яна абсалютна яму давярала, ды і залішняя цікаўнасць не была для яе характэрна. Такім чынам, яны жылі толькі тым, што было для іх агульнае, і абодвух гэта цалкам задавальняла.
Друцкі не здраджваў Аліцыі. Не таму, што яму перасталі падабацца іншыя жанчыны, а таму, што ў Аліцыі ён знайшоў каханку, якая цалкам задавальняла ўсе яго фантазіі і ўсе жаданні. Яна была ўсё тая ж, аднак заўсёды розная, і таксама, як штодзень ён адкрываў новыя вабноты яе цела, ён нястомна адшукваў нечаканыя ўласцівасці гэтай такой цэльнай і адначасова складанай натуры. Яму здавалася, што з кожным днём ён усё больш жаданы і сам больш жадае.
Пацвярджэннем гэтага былі шалёныя гадзіны іх пяшчот, крывавых, бурных, напаўпрытомных, калі ў полымі аргазму два целы пераплаўляліся, як два металы, у адно, калі яны застывалі магутным сплавам бронзы і мармуру.
Друцкі не здраджваў Аліцыі.
На сумныя погляды Тэці ён адказваў крыху збянтэжанай усмешкай, з Любай ён бачыўся вельмі рэдка, таму што на лета яна пераехала ў Канстанцін, і ў Варшаву заязджала толькі раз на тыдзень. Тоня дарэмна яго штурмавала, а шматлікія прапановы жанчын, якія наведвалі «Аргенціну», ён пакідаў без увагі.
Абяцанне, якое Друцкі даў Бруніцкаму, ён сумленна трымаў. Штодзень ён бачыўся з паннай Лэнскай, катаў яе па гарадскіх ваколіцах, забіраў у «Аргенціну», стараўся зрабіць усё, каб яна забылася аб перажытай трагедыі. Ён яе вельмі палюбіў і бачыў, што сам выклікаў у яе сімпатыю. У гэтай сімпатыі, аднак, на сваю радасць, ён не мог разгледзець тых пачуццяў і жаданняў, якія так часта абуджаў у жанчынах. Наадварот, ён заўважыў, што панна Лэнска больш цікавіцца асобай Бруніцкага, што яна гадзінамі можа слухаць аповеды аб прафесару і не хавае радасці, калі яго сустрэне.
Сустрэчы гэтыя здараліся нярэдка, таму што Бруніцкі часам заходзіў у «Аргенціну» з намерам паназіраць, ці даюць вынікі яго метады лячэння.
Немата, праўда, не адступала, але ў настроі пацыенткі заўважаліся выразныя прыкметы паляпшэння.
У той жа час Друцкаму ўдалося даставіць яшчэ адну дзяўчыну ў «трусятнік» доктара Кунокі і Бруніцкага.
Гэта атрымалася цалкам выпадкова. Аднойчы Друцкаму патэлефанаваў Залкінд з пытаннем, ці не мог бы ён пазычыць яму аўто, таму што ён бы хацеў паехаць у Канстанцін, але апошні цягнік ужо адышоў. Друцкі выказаў гатоўнасць яго адвезці.
Было ўжо далёка за поўнач, калі, вяртаючыся ў горад, ён заехаў на найлепшы ўчастак шашы і даў поўны газ. Фары выдатна асвятлялі дарогу на вялікую адлегласць і таму ўжо здалёк ён заўважыў постаць, якая маячыла на краі шашы.
Яму прыйшло ў галаву, што гэта падстаўная жанчына, якая знаходзіцца ў змове з бандытамі, што схаваліся ў рове, альбо таксама магчыма, што гэта дзяўчына, якая хоча папрасіць падвезці яе ў Варшаву. У абодвух выпадках варта было б спыніцца, таму што будзе займальная прыгода ці ён знойдзе сабе кампанію на далейшую дарогу.
Друцкі вырашыў сцішыць ход аўтамабіля, і гэта ўратавала жыццё дзяўчыны. Менавіта ў момант, калі яна кінулася пад машыну, ён яшчэ здолеў рэзкім рыўком павярнуць руль убок і, нягледзячы на два моцныя штуршкі, выраўняць і затармазіць.
Ён у тую ж хвіліну выскачыў і падбег да дзяўчыны якраз тады, калі яна паднялася з зямлі і кінулася ўцякаць.
—		Стой! — схапіў ён яе за рукаў. — Што гэта значыць?!
—		Пусціце мяне, — спрабавала яна барукацца.
—		Што гэта? Кроў? — усклікнуў Друцкі, адчуўшы пад пальцамі ліпкую вадкасць.
—		Пусціце мяне, — маліла дзяўчына.
—		Не, анёлак, ты пойдзеш са мной.
Нягледзячы на яе супраціўленне, Друцкі падвёў яе да фар машыны. Гэта была маладая сціпла апранутая дзяўчына. Яе шырокі жакет на плячах быў парваны, а адтуль моцна цякла кроў.
Ён адразу скеміў, што зачапіў яе крылом машыны.
—		Дазвольце мне пайсці, — усім целам дрыжала дзяўчына.
—		У нас ёсць час, мая дарагая. Найперш трэба спыніць кроў.
Не цырымонячыся, Друцкі зняў з яе жакет і блузку. Блузку ён разарваў на палосы і моцна перавязаў руку.
—		Вельмі баліць? — спытаўся ён.
Дзяўчына маўчала, гледзячы ўніз. Яна бездапаможна стаяла перад ім, а яе голыя рукі дрыжалі, як у ліхаманцы.
Паколькі жакецік увесь быў у крыві і пыле, ён накінуў на плечы дзяўчыны свой пінжак, бо вечар быў даволі халодны. Яна не адпіралася, калі ён пасадзіў яе на прыступку аўтамабіля, і паслухмяна выпіла глыток каньяку.
—		Ну, а цяпер пагутарым, — сеў ён побач з ёй. — Навошта вы хацелі ўчыніць гэтае глупства?
—		Гэта было не глупства, — адказала яна шэптам.
—		Ну, а хіба было самым разумным? Я не збіраюся чытаць вам тут маралі, таму што не знаёмы з гэтай прыгожай і карыснай справай. Але трэба мець шмат вады ў галоўцы, каб самазабойства лічыць у якім бы ні было выпадку, у якой бы ні было сітуацыі разумным уладжваннем справы.
На яе твары з’явілася хваравітая ўсмешка.
—		Так, так, мая дарагая. Не трэба ўсміхацца са шкадаваннем, бо гэта цалкам перабольшаная саманадзейнасць. Што ж, вам, тысяча чарцей, здаецца, што вы разумнейшая за ўсіх на свеце, што сітуацыя, у якой вы апынуліся, цалкам выключная і ніколі ні з кім не здаралася? Мілая мая, калі б я расказаў вам гісторыю майго жыцця, вы б, напэўна, вырашылі, што я павінен быў бы разоў дваццаць скончыць жыццё самагубствам. Аднак я жыву і — тысяча чарцей — адчуваю сябе выдатна.
—		Вы мужчына, — ціха сказала яна.
—		Якая розніца? — не зразумеў ён.
—		Ах, гэта проста. Зрэшты, мне ўжо ўсё роўна. Я ўпэўнена, што калі б вы ведалі. то не памянялі б кірунку сваёй машыны.
—		Канечне! Калі б я ведаў, што ў вас няма грошай, — падхапіў ён з іроніяй, — што вы кахаеце без узаемнасці і што пасварыліся з цёткай, я пераехаў бы вас некалькі разоў туды і назад, а ў дадатак быў бы шчаслівы, што дапамог бліжняму пазбавіцца ад жыццёвай трагедыі.
—		Не, пане, — запярэчыла дзяўчына дрыжачым голасам, — але калі б вы ведалі, што пазбаўляеце ад цяжару жыцця дзяўчыну, якая здыхае ад голаду, цяжарную і заражаную венерычнай хваробай, якую выгналі з дому і якая не можа нікому паказацца на вочы. Што б вы зрабілі?
Друцкі анямеў ад гэтых слоў.
—		Набярыцеся смеласці і адкажыце мне шчыра, — настойвала дзяўчына, — што б вы зрабілі?
Друцкі ўсё яшчэ маўчаў.
—		Так, вы перашкодзілі майму самазабойству, а самі павінны прызнаць, што ў мяне няма іншага выйсця. Вы толькі прадоўжылі мае пакуты.
Дзяўчына засмяялася.
—		І самі недарэчна аказаліся ўцягнутым у клопатную сітуацыю.
Яна ўстала, скінула яго пінжак і збіралася сысці.
—		Пачакайце, — рашыўся Друцкі.
—		Чаго?
—		У мяне да вас прапанова.
—		Вы мне хочаце даць міласціну?
—		Не. Я ніколі не даю міласціну.
—		Такім чынам?
—		Я магу вас змясціць пад апеку дактароў, дзе вы знойдзеце цішыню, утульнасць і добразычлівасць.
—		Прытулак для распусных дзевак?! О, не, дзякуй пану.
—		Зусім не. Прыватная клініка.
—		Адкуль такая філантропія? — недаверліва спыталася дзяўчына.
—		Там праводзяць навуковыя эксперыменты. Клініка тайная і нелегальная. Але вас ніяк не пакрыўдзяць. Наадварот, вылечаць, будуць дбаць, каб дзіця з’явілася на свет у самых спрыяльных умовах і забяспечаць ваша далейшае існаванне. Гэтым, зрэшты, я і сам магу заняцца. Што вы ўмееце?
—		Я настаўніца.
—		Тут, у Варшаве?
—		Не, далёка адсюль, на Валыні.
—		І сям’я ваша жыве там?
—		Там. Сюды я прыехала ў надзеі, што знайду якую-небудзь установу або доктара, які бясплатна пазбавіў бы мяне ад цяжарнасці. Я чытала, што ўрачы робяць гэта задарма. Я наведала паўтара дзясятка ўрачоў, але ўсе з мяне пасмяяліся. Я думала таксама, што мне ўдасца якім-небудзь чынам зарабляць на жыццё.
—		Значыць, вы прымаеце маю прапанову? Я даю вам слова гонару, што да вас будуць адносіцца з поўнай павагай і добразычлівым клопатам. А ўрачы, у рукі якіх я аддаю вас, — гэта два вялікія вучоныя з сусветнай славай. Мне нельга агучваць іх імёны, але я прашу мне паверыць, што ніякай крыўды яны вам не ўчыняць.
—		Як жа мяне яшчэ можна пакрыўдзіць!
—		Дык вы згодныя?
—		Добра.
—		Ну, дык брава! Яшчэ глыток алкаголю, для куражу.
Друцкі падаў дзяўчыне дарожны кубачак з каньяком.
—		І сядайце.
Не прайшло і дваццаці хвілін як ён званіў у вароты вілы прафесара Бруніцкага.
—		Хутчэй адчыняй! — загадаў Друцкі барадачу, набліжаючы свой твар да штыкецін, каб той яго мог пазнаць.
Машына заехала ў двор.
Дзяўчына абыякава азіралася.
—		Нешта ёсць? — пачуўся прыглушаны голас прафесара, які выйшаў у халаце.
—		Так, — коратка адказаў Друцкі.
—		Антоні, — звярнуўся прафесар да служкі. — Разбудзі пана доктара. Мы самі перанясём.
—		Гэта лішняе, — сказаў Друцкі. — Яна прытомная.
—		Як гэта? — спужаўся Бруніцкі.
—		Праз хвіліну я табе ўсё раскажу. Калі ласка, пані.
—		Друцкі дапамог дзяўчыне выйсці з машыны, узяў яе пад руку і праводзіў цёмным калідорам прама ў ванную.
У гэты момант з’явіўся доктар Кунокі.
—		Доктар, — павітаўся з ім Друцкі, — пані трэба зрабіць новую перавязку.
—		Рана? Агнястрэльная?
—		Не, невялікая драпіна, але моцна крывавіцца.
—		Ну, дык доктар сам ужо дасць рады, — не цярпелася прафесару, — хадзем.
Яны перайшлі ў хол, і Друцкі падрабязна расказаў, як усё было.
—		Яна зусім не ведае Варшавы, — скончыў ён, — акрамя таго, з выгляду прыстойная.
—		Але я крыху ўстрывожыўся, — з палёгкай выдыхнуў Бруніцкі. — Табе не падаецца, што ты надта легкадумны.
—		Ты хочаш сказаць, што я дурань, Караль?
—		Не, але гэта магла быць, дапусцім, агент паліцыі.
—		Немагчыма. Паліцыю, дарагі мой, я адчуваю на адлегласці, як такса ліса. Я б хацеў яшчэ развітацца з гэтай малышкай, бо мне пара ехаць у клуб.
—		Што за сантыменты! — засмяяўся Бруніцкі, але праводзіў яго ў пакой, куды змясцілі новага «трусіка».
—		Да пабачэння, пані, — пацалаваў Друцкі яе ў руку, — і прашу пра мяне памятаць. Мяне завуць Вінклер, Ян Вінклер. Пасля выздараўлення завітайце, калі ласка, да мяне. Паны дактары ведаюць мой адрас.
Дзяўчына развіталася з ім поўным удзячнасці поглядам.
Прафесару і японцу, якія праводзілі яго да машыны, Друцкі сказаў:
—		Памятайце, шаноўныя, што я даў ёй слова гонару, гарантуючы вашу добразычлівасць і прыязнасць!
—		Не хвалюйся.
—		Доктар, а як з гэтай хваробай? А?
—		Хутка вылечым, дробязь.
—		Тады да пабачэння!
Друцкі выехаў з варот з выключанымі фарамі. Вуліца была пустая. Ён націснуў на газ і рушыў на значнай хуткасці ў бок «Аргенціны». Толькі праязджаючы цераз добра асветленую Тэатральную плошчу ён заўважыў на рукаве пінжака вялікую пляму крыві.
—		Халера, трэба пераапрануцца! — канстатаваў ён і звярнуў на праспект Шуха.
Ужо пры пад’ездзе ён заўважыў святло ў вокнах сваёй кватэры. Яго гэта здзівіла, але вартавы растлумачыў, што гэта Зоська засцілае ложак.
—		Так позна? — спытаўся Друцкі.
—		Дык жа ж вы ніколі рана не вяртаецеся, а яна да гэтага часу адчыняла вароты, а зараз разбудзіла мяне і пайшла ў вас прыбіраць.
Зоська павітала яго з характэрнымі для яе бестурботнасцю і свабодай, што было так незвычайна для вясковай дзяўчыны, і не спыніла сваёй працы.
—		Вы ўжо будзеце спаць? Сёння рана!
—		Не, мне трэба пераапрануцца, — заявіў ён.
Дзяўчына акінула яго поглядам і ўсклікнула:
—		О, Божа! Вы ўвесь у крыві!
Друцкі зняў пінжак. Сапраўды, у многіх месцах віднеліся вялікія плямы.
—		Што з вамі? Вы параніліся?
—		Не, — коратка адказаў ён.
Дзяўчына ўзяла пінжак у руку і спыталася:
—		А адкуль столькі крыві?
—		Дождж такі чырвоны ішоў, — пажартаваў Друцкі.
Раптам Зоська зрабілася вельмі сур’ёзная і моўчкі стала да яго прыглядацца.
—		Ну, і што ты ўперылася, малая? — смяяўся ён. — Дастань з шафы чорны касцюм і ідзі спаць.
Дзяўчына выканала яго даручэнне, але затрымалася ў дзвярах:
—		Скажыце, — спыталася яна нейкім таямнічым голасам, — а можа, лепей зараз замыць?
—		А ці атрымаецца?
—		Пакуль свежае, атрымаецца. І следу не будзе. А ці не бачыў толькі бацька?
Друцкі адвярнуўся ад яе. Дзяўчына стаяла з пінжаком у руцэ, а засяроджаная таямнічасць на твары была надзвычай забаўная.
—		Ты што, Зоська, думаеш, я некага забіў?
Яна нават не паварушыла вуснамі, але было зразумела, што яна ў гэтым не сумнявалася.
—		Не бойся! Усе жывыя і здаровыя. А пінжак можна памыць і праз два дні.
—		А можа, лепей зараз, — не паверыла дзяўчына, — хто сябе сцеражэ, таго й Бог беражэ!
—		Эх, ты! Што ж ты, малая, думаеш, што Бог беражэ забойцаў? — засмяяўся ён.
—		Я не ведаю. Але я лепей памыю. Заўсёды лепей, каб не засталося следу.
—		Якая табе розніца? — пацікавіўся Друцкі.
—		Ну, бо вас могуць накрыць, — сказала яна проста.
—		А ты ведаеш, што калі дазнаюцца, што мыла мне гэты пінжак ты, то і цябе пасадзяць?
—		За што гэта?
—		За тое, што дапамагала схаваць злачынства.
Дзяўчына хвіліну павагалася і нарэшце паціснула плячыма:
—		Ну і няхай!
Друцкага гэта ўзрушыла, і ён адчуваў непераадольнае жаданне выказаць сваю сімпатыю і ўдзячнасць, але ж такога роду пачуцці ён не ўмеў выражаць іначай, як прыціснуць яе да сябе, падняць яе падбародак і пацалаваць у вусны.
Вусны былі гарачыя і сакавітыя, а скура пахла малаком.
Дзяўчына стаяла нерухома. Яна ні аддалася пацалунку, ні супраціўлялася. Толькі апусціла вочы і дыхала крыху хутчэй, а яе вялікія, пукатыя грудзі паднімаліся ў хуткім рытме пад ружовым паркалем блузкі.
Друцкі скрыгатнуў зубамі і няшчыра засмяяўся:
—		Ну, Зоська, ты да мяне вельмі добрая. Дзякуй табе, а гэта на цукеркі.
Ён працягнуў ёй банкнот, але яна паматала галавой.
—		Не хачу.
—		Бяры, бяры, не строй з сябе графіню.
—		А калі я не люблю цукеркі. І не думайце, што я да вас добразычлівая, бо вы мне плаціце!.. Я так. па дружбе.
—		Ну і я табе даю па дружбе.
—		Я і так нікому не скажу.
Друцкі сеў на тахту, закурыў і загадаў ёй падысці.
—		Слухай, малая. Не забівай сабе галаву глупствамі. Кроў ад таго, што я пераехаў аднаго чалавека. Ты мне верыш?
—		Веру.
—		Ну дык не трэба мыць, а пінжак варта аддаць у хімічную чыстку. Разумееш?
—		Разумею.
—		Мне тут няма чаго хаваць. А раз ты мне адкрыла сваё добрае сэрца, то дазволь і я табе адкрыю, і вазьмі гэта на цукеркі.
Дзяўчына секунду павагалася і паматала галавой:
—		Не.
—		Чаму не? — раздражніўся Друцкі.
—		Бо і вы мне таксама адкрылі добрае сэрца, — зачырванелася Зоська, — вось мы і квіты.
Яна павярнулася на абцасах і выбегла.
Друцкі сядзеў і курыў. У скронях ён адчуваў моцныя ўдары пульсу, а ў ноздрах пах скуры, свежай, гладкай скуры з водарам малака.
—		Можа, яшчэ не спіць, — сказаў ён уголас.
Устаў, узяў тэлефонную трубку і назваў нумар Аліцыі, але, кінуўшы погляд на гадзіннік, усклікнуў:
—		Не, шаноўная, не! Калі ласка, не злучайце! Я памыліўся!
—		А які нумар вам трэба? — спыталася тэлефаністка.
—		Я памыліўся не з нумарам, а з часам! — засмяяўся ён.
—		Ага, што так позна?
—		Менавіта. Я вельмі позна падумаў.
Тэлефаністка гулліва засмяялася:
—		А вы жанчыне званілі?
—		Так, мая дарагая. Аднак ужо чацвёртая гадзіна, яна, напэўна, спіць і будзе злавацца, што я яе буджу.
—		Не бойцеся. Не будзе злавацца. Ніводная жанчына за такое не раззлуецца. Хіба.
—		Хіба калі той, хто звоніць, — стары і брыдкі? — падхапіў Друцкі.
—		Ну, так, — засмяялася тэлефаністка.
—		Вось бачыце! Я якраз вельмі брыдкі, і ў мяне вялікая сівая барада.
—		Ну дык пагаліцеся! — весела адказала жанчына і выключыла апарат.
—		Шэльма, — уздыхнуў Друцкі і пачаў пераапранацца.
Раздзел 18
Юлька атрымала атэстат сталасці. Яна чакала большага шчасця, якое павінен быў прынесці ёй гэты пераломны момант, і была крыху расчараваная сваёй абыякавасцю.
Яна, уласна, радавалася толькі таму, што ўсе цяпер павінны лічыць яе дарослай паннай і што не трэба будзе кожны дзень усхоплівацца ў школу.
Аліцыя ў гэты вялікі для Юлькі дзень не магла раздзяліць з ёю радасць, таму што ў судзе разглядалі нейкую надта важную справу, у якой Аліцыя выступала абвінаваўцам. Хутчэй за ўсё, яна нават не прыйдзе на абед, і гэтую важную ўрачыстасць Юлька адсвяткуе ўдваіх з панам Вінклерам, з панам Янкам, як яна яго называла.
Яна, зрэшты, пра гэта надта не турбавалася. Ёй так рэдка здаралася заставацца з ім сам-насам, калі ён павінен быў — нікуды не дзенешся — звяртаць увагу на яе.
Да таго ж, у прысутнасці Аліцыі ён не гаварыў пра свае падарожжы, што можна было слухаць гадзінамі, затаіўшы дыханне. Юлька любіла тыя хвіліны, калі ёй удавалася з дапамогай вельмі хітрай дыпламатыі павярнуць размову на тэму якой-небудзь экзатычнай краіны, якіх-небудзь плямёнаў, майстэрства лоўлі кітоў ці жэмчугу, працы шукальнікаў золата ці палявання на змей.
Тады паступова твар пана Янка траціў свой бестурботны дружалюбны выраз, яго рысы завастраліся, як маланкі, вочы блішчалі, а ноздры расшыраліся, нібыта ў іх ён уцягваў пах джунгляў ці рэзкі водар мора. Ох, ён тады станавіўся такі прыгожы! Такі цудоўны, такі гераічны! Мышцы, здавалася, ігралі пад смуглай скурай твару, бровы счэпліваліся ў востры лук, а голас зыходзіў з шырокіх лёгкіх, якія грукаталі самымі дзіўнымі водгаласамі, водгаласамі, якія асацыяваліся ў жывым уяўленні Юлькі з ровам хваль далёкіх мораў, з выццём віхру ў парусах, з топатам капытоў каўбойскіх коней, з салодкімі мелодыямі гавайскіх песень, з шумам некранутых пушчаў, поўных гукаў дзікіх звяроў, з грукатам гармат браняносцаў і трэскам страляніны ў партовых тавернах.
Ах, яго голас быў тады магутнай рапсодыяй, у якой адчувалася ўся веліч, буянне і прыгажосць свету!
Калі ён пачынаў гаварыць так проста, ясна і зразумела, яна нібыта ўпадала ў транс, быццам п’янела. Яна адчувала ў спіне незнаёмыя раней дрыжыкі, на вуснах смак салёнай вады, а ў маладых, яшчэ не развітых грудзях надакучлівае, дзіўнае пацягванне.
Друцкі вымаў папяросу з вуснаў, пазіраў у акно і пачынаў:
—		На Філіпінах Ціхі акіян вясной спакойны і лагодны. Дробныя хвалі амаль бясшумна ліжуць плоскі бераг.
Альбо таксама:
—		Пасля дня дарогі ад Форбс пачынаецца краіна кенгуру.
Юлька нерухома, падцягнуўшы пад сябе ногі, сядзела ў куце канапы, уся ператварыўшыся ў слых.
Калі падчас аповеду Друцкі часам пазіраў на яе, ён дадаваў словы «мая малышка», і былі яны прыгажэйшыя за ўсе словы, якія ўвогуле прыдумаў чалавек.
Якая ж шчаслівая Аліцыя, што будзе жонкай пана Янка! Што ён яе кахае! О, бо Юлька была ўпэўнена, што ён кахае і дабіваецца рукі Аліцыі. Зрэшты, Аліцыя цалкам заслугоўвае яго кахання. Цалкам. Можа, ніводная іншая ў цэлым свеце не вартая была б і мезенца пана Янка, аднак Аліцыя сама настолькі прыгожая, разумная, такая вартая! Юлька за сваё жыццё не сустракала жанчыны, якой — абстрагуючыся ад асабістых пачуццяў — яна б настолькі захаплялася.
Яна ёй ні ў чым не зайздросціла, не раўнавала нават да яе пана Янка. Наадварот! Усім сэрцам яна зычыла ёй гэтага шчасця, пра якое сама, дурнічка, простая
і	звычайная прыгожая дзяўчына, ні марыць, ні сніць не магла.
Можа, лёс так распарадзіцца, што і яна калі-небудзь, у далёкай будучыні спаткае мужчыну, які хоць нечым будзе падобны да пана Янка, і можа, ён захоча ажаніцца з ёю. І можа, таксама будзе гаварыць ёй «мая малышка».
Насамрэч пан Янэк ніколі так да Аліцыі не звяртаецца. Ён кажа «пані Аль», але пасля шлюбу, натуральна, ён будзе ёй казаць «мая малышка».
Юлька два разы пыталася ў Аліцыі пра пана Вінклера.
Яна сама, не маючы ад Аліцыі ніякіх тайн, сказала ёй, што яна шчаслівая, што пан Янэк і Аліцыя кахаюць адно аднаго, бо пан Янэк цудоўны.
—		Ён табе падабаецца? — з усмешкай запыталася Аліцыя.
—		Вельмі! Вельмі! Я так рада, што вы кахаеце адно аднаго. Праўда, кахаеце, Аля?
—		Праўда, Юлечка, кахаем.
—		А ён табе ўжо зрабіў прапанову? Прасіў тваёй рукі?
—		Яшчэ не, не зусім, — ухіліста сказала Аліцыя.
—		Але вы нібыта неафіцыйна заручоныя?
—		Нібыта, — пацвердзіла Аліцыя і перавяла размову на іншую тэму.
З таго часу Юльку разбірала цікаўнасць: ці цалуюцца яны, калі застаюцца адны. На самай справе нічога б не было надзвычайнага ў тым, калі б яны цалаваліся. Усе нарачоныя цалуюцца — пераконвала яна сябе — а яны ж сапраўды заручоныя.
Але яна не магла з гэтым змірыцца! Самае простае, зрэшты, спытацца ў Аліцыі пра тое, хоць яно і нетактоўна. Толькі праз пару дзён, носячыся з гэтым намерам, яна рашылася і спыталася, цалуючы Аліцыю на ноч:
—		Аля, а вы з панам Янкам цалуецеся?
Аліцыя акінула яе здзіўленым позіркам.
—		Я пытаюся, Аля, таму што ведаю, што нарачоныя заўсёды цалуюцца, — дадала Юлька ў сваё апраўданне.
—		Пра што ты думаеш, Юлечка! — дакорлівым тонам адказала Аліцыя. — У цябе экзамены на носе, а ты задаеш недарэчныя пытанні. Дабранач, дарагая, ідзі спаць.
«Ну, натуральна, не цалуюцца», — думала Юлька, засынаючы, і невядома чаму была гэтаму рада. Калі б яны цалаваліся, рабілі б вельмі брыдка! Яна не магла гэтага даказаць, але ёй здавалася, што тады яны падманулі б яе чаканні.
З таго часу яна задавольвалася ўласнымі назіраннямі, якія яшчэ больш заспакоілі яе несвоечасовыя падазрэнні.
Зараз яна развітвалася з сяброўкамі. З большасцю расставалася не без жалю. Яны абяцалі адна адной пісаць і пасля канікулаў зладзіць у школе з’езд.
Юлька выбегла на вуліцу са слёзкамі ў куточках вачэй і хутка ішла да трамвая, як раптам пачула за сабой голас:
—		Панна Юлька!
Яна азірнулася і аж ускрыкнула ад нечаканасці: перад ёй стаяў доктар Чухноўскі.
—		Доктарчык! — усклікнула яна. — Добры дзень! Я так даўно вас не бачыла! Чым вы займаецеся?
Доктар паціснуў ёй руку. Бачна было, што ён узрушаны.
—		Я, панна Юлька, працую.
—		Які шчаслівы збег абставін, што я вас сустрэла!
—		О, гэта не збег абставін, — усміхнуўся Чухноўскі. — Я наўмысна вас чакаю.
—		Наўмысна?
—		Так. Вы ж сёння атрымалі атэстат. Я хацеў павіншаваць.
—		Доктарчык памятаў! — расчулілася дзяўчына. — Які вы добры!
Чухноўскі выглядаў змарнелым і яшчэ больш бездапаможным, чым раней.
На яго адзенні былі сляды занядбаласці. Ён быў непаголены, у старым, дрэнна завязаным гальштуку.
—		Як жа я мог забыцца пра такі ўрачысты дзень, — гаварыў ён, — гэта ж доўгачаканая дата.
—		А вы не падумалі, што я магла зрэзацца? — весела спытала Юлька.
—		Вы? Мне гэта нават у галаву не прыйшло, — запратэставаў доктар.
—		Доктар, вы ў які бок? Можа, вы мяне праведзяце?
—		О, не, не, — спужаўся Чухноўскі. — Толькі крышку. Вам, напэўна, непрыемна ісці па вуліцы ў такой прыгожай сукенцы ў кампаніі такой нязграбнай асобы, як я.
Юлька пашкадавала яго, вельмі-вельмі. Яна не сумнявалася, што ён яе любіць, але ведала, была ўпэўнена, што ён месяцамі чакаў гэтага выпадку, каб што-небудзь даведацца пра Аліцыю. Юлька б з задавальненнем яму расказала вельмі шмат, калі б не той факт, што ўсё, пра што яна магла яму распавесці, было б для яго балюча. Таму яна вырашыла лепш гаварыць пра школу і планы на лета.
На наступным прыпынку трамвая доктар з ёй развітаўся.
«Нейкі ён няшчасны, — думала Юлька, вяртаючыся дадому, — нейкі сумны. Але, відаць, ён сам разумее, што можа шкадаваць толькі сябе. Я б здзівілася, калі б ужо не Аліцыя, а якая-небудзь іншая жанчына змагла яго пакахаць. Такі яго лёс. Лёс, у сваю чаргу, несправядлівы, такому вось пану Янку даў усё, а доктарчыку нічога».
Ужо ў вітальні Юлька ўпэўнілася, што пан Янэк тут. На адным з бра тырчаў яго светлы, амаль белы капялюш з шырокімі палямі. Ён жа ніколі па-людску не павесіць свой капялюш!
Юлька ўбегла ў сталовую і стала як укапаная: перад ёй на падлозе ляжала велізарная гумовая чарапаха, а на яе спіне сядзеў пан Янэк у адпаведным капелюшы, зробленым з газеты, і апяразаны вялікай чырвонай аўтамабільнай камерай.
Калі яна ўвайшла, ён выказаў ёй пашану і адрапартаваў:
—		Адмірал Балтыйскага флоту Ян Вінклер, начальнік эскадры вашай каралеўскай вялікасці, з’явіўся па вашы загады!
—		Ах! — крыкнула Юлька. — Гэта мая эскадра?
—		Так. Гэта «чарапаха» — падводная лодка.
—		Падводная? Чаму?
—		Таму што, сеўшы на яе, няма нічога лягчэй, чым апынуцца пад вадой.
—		Цудоўная! Божа, якая велізарная!
—		А гэта, — Друцкі зняў з сябе шыну, — плывучы док. Сядаюць у яго так і вяслуюць ручкамі.
—		Ах, і гэта для мяне?
—		Паколькі вы Юлія Першая, каралева Балтыйскага мора і галоўная сірэна гэтага мора, то так.
—		Вялікі-вялікі дзякуй!
Друцкі нечакана схапіў яе пад пахі і, некалькі разоў падкінуўшы пад столь і злавіўшы ў паветры, ускрыкнуў:
—		Гіп-гіп, ура! Ура!
—		Ой, я ўпаду, — папісквала Юлька, а калі ён яе, пачырванелую, нарэшце паставіў на падлогу, яна зрабіла абражаную мінку:
—		Гэта так абыходзяцца з дарослымі людзьмі?
Друцкі прыжмурыў вочы і сказаў:
—		Эх!.. Можна і па-іншаму.
—		О! Напрыклад?
Друцкі хвіліну ўглядаўся ў яе іскрыстыя вочы, у раскрытыя вусны, у стройную фігурку, застылую ў якімсьці чаканні.
—		Ты прыгожая, мая малышка, — сказаў ён нечакана для самога сябе.
Юлька пабляднела і закрыла вочы. Друцкі апамятаўся і ненатуральна разня-
воленым тонам усклікнуў:
—		А можа, мы б што-небудзь з’елі?
—		Так, так, — спалохана ўскочыла Юлька, — вы, відаць, галодны.
Яна націснула кнопку званка.
—		Я галодны, як сам касавокі Білі.
—		Тады сядайма. Зараз будуць піражкі з мазжачком.
—		Ну, і сёння, відаць, вы, панна Юлька, вып’еце дзеля ўшанавання гістарычнага моманту кілішак каньяку? А?
—		Вып’ю!
Юзэфова пачала падаваць. Друцкі напоўніў кілішкі:
—		За здароўе дарослага чалавека! — падняў ён тост.
—		О, як нясмачна, — скрывілася дзяўчына, — бр-р-р. адчуваю, што ніколі не буду п’яніцай. Калі ласка, пан Янэк. А чаму вы сказалі, што галодныя, як касавокі?..
—		Білі?.. Ах, гэта такая гісторыя пра аднаго абжору, якую ведае кожны марак.
—		Што за Білі?
—		Відаць, быў такі! Магчыма, усё гэта анекдот, выдуманы для рэкламы бараноў з вострава Хартог, што ў Заліве Акул.
—		Чаму бараноў?
—		Таму што гэты востраў вядомы памерамі гадаваных там бараноў. Дык вось, аднойчы падчас штогадовага кірмашу ў Адэлаідзе адзін з фермераў выхваляўся, што ў яго статку такія бараны, якіх не здолее зрушыць самы моцны чалавек. Паколькі гэта ўсё адбывалася ў партовым бары, выхвалянні гэтыя раззлавалі шкіпера шхуны «Альбатрос». Ужо быўшы трохі на падпітку, ён ударыў кулаком аб стол і заявіў, што няма на свеце такога барана, якога б ён не падняў. І дадаў, што ведае чалавека, які лёгка можа з’есці зараз цэлага барана любой велічыні.
—		Няўжо гэта магчыма? — здзівілася Юлька.
—		Дык вось, — працягваў Друцкі, — і фермер у гэта не паверыў. Тады пайшлі ў вялікі заклад. Фермер сцвярджаў, што выбера такога барана, якога ніводзін шкіпер не ўнясе ды ніякі абжора не зможа з’есці. Шкіпер настойваў на сваім, у выніку вырашана было адразу, як толькі «Альбатрос» загрузіць сваю воўну, плыць у Заліў Акул. Акрамя фермера, на борт падняліся яшчэ паўтара дзясятка разявак і валацугаў, якіх у Адэлаідзе, як, зрэшты, у любым порце, нямала. Яны паміж сабой таксама пайшлі ў заклад. Тыя, хто бачыў бараноў з вострава Хартог, ставілі на фермера, а тыя, хто ведаў апетыт боцмана з «Альбатроса», касавокага Білі, на шкіпера.
—		Ну, і хто выйграў?
—		Ні адны, ні другія. Пасля прыбыцця на месца фермер сапраўды выбраў велізарнага барана. Яго звязалі і паклалі на зямлю. Шкіпер, мажны мужык, гадзіну марна пацеў, намагаючыся яго падняць, і ўрэшце адступіўся.
—		А гэты касавокі?
—		Білі. Касавокі Білі якраз не.
—		А бачыў ён барана?
—		Не бачыў. Ён увогуле не пакідаў палубу. Настойваў толькі, што з’есць. Урэшце пад наглядам абодвух бакоў барана зарэзалі, растрыбушылі і абадралі шкуру, пасля з галавы, ног і вантробаў зрабілі рагу, а ўсё мяса запяклі. Толькі тады прывялі боцмана. На стол паставілі два велізарныя блюды з рагу і бутэльку віскі, а фермер, упэўнены ў сабе, пажартаваў: «Ну, Білі, спачатку невялікая закуска!» Боцман узяўся есці, але, праглынуўшы паўтара блюда, адклаў лыжку і заявіў: «Ну, хопіць гэтых закусак. Загадайце зараз падаць барана, бо потым у мяне можа знікнуць апетыт».
—		Як гэта? — не зразумела Юлька. — Значыць, ён думаў, што гэта была толькі закуска?
—		Канечне.
—		Ну, і што сталася з рэштай?
—		Ён з’еў усё. Так, па меншай меры, у анекдоце, які ўсхваляе бараноў з вострава Хартог і абжор з Белфаста. Касавокі Білі ж быў ірландцам.
Юлька смяялася і засыпала пана Янка незлічонымі пытаннямі, на якія ён весела адказваў.
—		Дзіўна, — прамовіла Юлька, — нас жа ў школе вучаць і геаграфіі, і батаніцы, і заалогіі, і эканоміцы, але ніхто з нас пасля ўсяго гэтага не мае ніякага паняцця пра свет. Калі б я валодала гімназіяй, не, універсітэтам, то заснавала б там кафедру. светалогіі, а вас бы прызначыла прафесарам.
—		Я б лепей працаваў на кафедры жыццялогіі. прыкладной, — пажартаваў Друцкі.
—		Значыць, вы вучылі б людзей жыць? О, я была б вашай самай стараннай слухачкай.
Зазваніў тэлефон. Аліцыя паведаміла, што пасяджэнне скончыцца вельмі позна вечарам, таму яна параіла ім схадзіць у кіно, калі ў пана Вінклера ёсць час.
У пана Вінклера быў не толькі час, але і ахвота, таму яны паехалі ў кіно, дзе паказвалі фільм Клера «Наша свабода». Друцкі ўжо глядзеў яго з Аліцыяй, а цяпер хацеў паказаць Юльцы.
—		Ведаеце, — казаў ён, — калі б я стаў прафесарам жыццялогіі, то рэкамендаваў бы гэты фільм усім слухачам і бязлітасна зразаў бы тых, хто б ім не захапляўся.
—		О, значыць, і я вымушана ім захапляцца?
—		Тут гаворка не аб прымусе, — сур’ёзна адказаў Друцкі, — а аб вывучэнні жыццёвага вопыту, так сказаць, псіхатэхнічны экзамен. Каму не падабаецца «Наша свабода», павінен адразу ж пераходзіць на факультэт права.
—		Чаму менавіта права?..
—		Хм. Таму што права вучыць, як ашчаслівіць сябе і іншых насуперак прыродзе, а мая кафедра культывуе іншую філасофію. Гэта зусім не значыць, што я лічыў бы маё найлепшым! Проста адной катэгорыі людзей падыходзіць гэта, а другой тое.
—		Значыць, гэты фільм?..
—		Гэта, як мне здаецца, надзейны крытэрый пры вызначэнні катэгорыі, да якой належыць чалавек.
Друцкі задумаўся і сказаў:
—		Найгорш знаходзіцца не ў сваёй катэгорыі.
—		Чаму?
—		Таму што чалавек змагаецца з самім сабой і ніколі не будзе жыць напоўніцу. Ён не зможа дасягнуць сапраўднага шчасця.
Сказаў гэта Друцкі, думаючы пра Аліцыю. Калі ён быў з ёю ў кіно, яна так яго апісала: «Гэта найпрыгажэйшы і найразумнейшы фільм, які я калі-небудзь бачыла. Я не кажу пра тэхнічны бок, а пра яго філасофію. За гэтую філасофію я як пракурор павінна паклапаціцца, каб гэты фільм забаранілі для паказу».
Тады Друцкі ёй на гэта нічога не адказаў, таму што дыскусіі з Аліцыяй аддалялі яго ад яе, а ён гэтага не хацеў. У поглядах Аліцыі было штосьці садысцкае і мазахісцкае, яны абуралі бязлітаснасцю, выклікалі непрыязнасць злым шаленствам.
Неяк ён звярнуў на гэта яе ўвагу, дадаючы, што гэта не адпавядае яе грамадскай пазіцыі абаронцы маралі.
На што яна яму адказала: «Усе абаронцы маралі набіраюцца з людзей у аснове сваёй найбольш амаральных. Гэта індывідуумы, так перапужаныя лішкам бруду, які пакрывае дно іх свядомасці, што ўсюды бачаць бруд і аж выюць пра забароны і анафемы. У глеі, што запаўняе дно іх падсвядомасці, знаходзіцца рассаднік пратэсту супраць уласнай натуры гэтых ідэйных маралістаў. Таму яны не ведаюць, хто яны, і гэтыя погляды яны лічаць сваёй натурай. Найбольш заўзята выкараняе зладзейства той, каму якраз наканавана быць злодзеем. Парнаграфію ўсюды бачыць той, хто па сваёй натуры самы бессаромны эратаман. Уся яго ўвага канцэнтруецца на плоцкіх пытаннях, і ў гэтым ён бачыць найвялікшае злачынства. Ён пераважна звычайны мурза і пошлы крывадушнік, які, аднак, часам свята верыць у сваю агіду да сексуальных спраў. Тады гэта эратаман з псіхічнай траўмай, якая з’явілася на фоне рэзкага зніжэння эратычнай цягі і ўбівання яе ў падсвядомасць, адкуль яна падсілкоўвае дыяметральна супрацьлеглыя погляды. Вось якія абаронцы маралі. Я ад іх адрозніваюся толькі тым, што ведаю сябе і не цешуся марамі, ну і тым, што я магу дазволіць сабе адэкватную ацэнку маралі наогул».
Друцкі не згаджаўся з Аліцыяй, не разумеў яе і не хацеў разумець.
Зараз ён паглядзеў на Юльку і паўтарыў:
—		Найгорш знаходзіцца не ў сваёй катэгорыі.
—		Цікава, да якой катэгорыі я сябе аднясу пасля гэтага фільма, — прамовіла Юлька. — Аля гаварыла мне, што фільм амаральны і шкодны для грамадства.
Папярэдні сеанс якраз скончыўся, і яны ўвайшлі ў глядзельную залу.
Фільм Юльку вельмі ўразіў. Яна была дастаткова разумнай, каб хутка разабрацца ў яго ідэі. Стваральнік далікатна высмейваў усё, што абмяжоўвае свабоду чалавека, што стварае забароны, што ўзвышаецца турэмнымі сценамі: дзяржаву, грамадства, сям’ю, працу, валоданне. Высмейваў, выкрываў, з усмешкай пабразгваў усім тым, што лічыў бескарыснымі манетамі і жэтонамі, за якія нельга купіць сабе сапраўднае шчасце. Бо шчасце — гэта толькі свабода. Бесклапотная свабода валацугі, які ідзе ў свет з вясёлай песенькай на вуснах, з песенькай «наша свабода», свабода і нічога больш, і нічога нам больш не трэба.
Калі яны выйшлі з кінатэатра, Юлька сказала:
—		Гэта цудоўна, але.
—		Што але?
—		Я не магу сказаць, да якой катэгорыі я павінна сябе аднесці. Наша настаўніца нямецкай мовы паўтарыла б пасля гэтага фільма сваё любімае «die Gedanken sind zollfrei».
—		Канечне, і была б яе праўда, — сказаў Друцкі.
—		Гэты вясёлы анархізм захапляе. Аднак мне здаецца, што я здолела б прымірыць асабістую свабоду з тым, што прапануе нам жыццё.
Друцкі нічога не адказаў. Ён зноў пасля сеанса гэтага фільма адчуў незразумелы неспакой, нейкую раптоўную тугу, прагу прасторы. Яму здавалася, што ён марнуе, праседжвае жыццё.
—		Пра што вы задумаліся? — спыталася Юлька.
—		Я старэю, панна Юлька, старэю.
—		О! — усклікнула дзяўчына з сумненнем.
—		Так, думкі аб сабе — першая прыкмета гэтага.
—		Значыць, лепей не думаць.
—		Натуральна, лепей не думаць.
Калі Друцкі адвёз Юльку дадому, Аліцыі яшчэ не было. Юлька пачала завіхацца, рыхтуючы стол да вячэры.
Паколькі ён сядзеў моўчкі і быў нібыта сумны, Юлька падышла да яго і лёгенька пагладзіла па руках:
—		Не хвалюйцеся, калі ласка, вельмі вас прашу. Я не хачу, каб вы былі сумным.
Друцкі рассмяяўся:
—		Дык буду вясёлы! Запусцім факстрот і патанцуем!
—		Я хачу вальс.
—		Добра, танцуйма вальс!
Яны якраз танцавалі, калі вярнулася Аліцыя.
—		Што я бачу, — усклікнула яна, — тут сапраўдны баль!
—		Так, зладжаны ў гонар панны Юліі Горн з выпадку атрымання атэстата, — адказаў Друцкі.
—		Аля! Глядзі, што я атрымала ад пана Янка! — радавалася Юлька, цягнучы гумовую чарапаху і шыну — усю марскую экіпіроўку!
—		Цудоўна, — пагадзілася Аліцыя. — Такім чынам, паслязаўтра едзем на Хель.
—		Віват! Віват! — пачала падскокваць Юлька
—		Дарослы чалавек! — нібыта абурыўся Друцкі.
Рэшту вечара яны правялі ўтраіх за абмеркаваннем дэталей ад’езду. Жанчыны збіраліся ехаць на цягніку, а Друцкі назаўтра на машыне. Ён таксама ўзяў на сябе замову па тэлефоне трох пакояў у пансіянаце «Гадзіва», з якім яны ўжо загадзя перапісваліся.
—		Навошта нам тры пакоі, — заўважыла Юлька, — пану хопіць аднаго, а нам з Аляй другога.
—		Лепей узяць для кожнай з нас асобны, — патлумачыла Аліцыя. — На мора мы едзем адпачываць, а калі разам жывуць два чалавекі, нават самыя блізкія, — гэта заўсёды абмежаванні для абодвух. Ага, калі ласка, зрабі раніцай спіс рэчаў, якія ты хацела б купіць. Заўтрашні дзень мы прысвецім пакупкам.
Калі Юлька пайшла ў свой пакой, Аліцыя напаўголасу сказала:
—		Ведаеш, Бох, яна пераканана, што мы не цалуемся!?
—		Тым лепей.
—		Для яе, зразумела. Мы павінны клапаціцца, каб не парушыць яе перакананняў.
—		Гэта залатая дзяўчына з крыштальным характарам, — адказаў Друцкі, — шмат бы я аддаў за тое, каб мог бачыць яе заўсёды шчаслівай.
—		Будзе. Гэта ж мэта майго жыцця.
Да поўначы Друцкі развітаўся і паехаў у «Аргенціну», а да трэцяй гадзіны быў ужо дома. Як звычайна, усё было ў ідэальным парадку, усё падрыхтавана не толькі добрасумленна, а нават з любоўю.
«Як гэта малышка клапоціцца пра мяне», — падумаў ён.
Добра выспаўшыся, Друцкі прачнуўся ад гучнага голасу Зоські.
Яна паступова пазнаёмілася з яго перавагамі і густамі і ўжо не засыпала яго пастаяннымі пытаннямі. Наадварот, яна, відаць, стала лічыць сваім абавязкам забаўляць Друцкага аповедамі пра дом і яго насельнікаў. А паколькі ў яе быў прыемны голас ды забаўны і адметны спосаб выказвання, ён з радасцю з ёй балбатаў. Друцкі заўважыў у ёй яшчэ адну арыгінальную рысу: яна не мела фальшывага сораму. Пра справы, якія звычайна выклікаюць у жанчын неадназначную ўсмешку і збянтэжанасць, гаварыла абсалютна проста і свабодна. Тое самае з вуснаў іншых гучала б непрыстойна, а гэта маладзенькая дзяўчына магла, напрыклад, сказаць: «Канечне, я б хацела хлопца, але ў мяне ёсць час. Хто даўжэй чакае, той болей мае».
І ў гэтым не было нічога не толькі брыдкага або пошлага, а наадварот — шмат прывабнай абаяльнасці.
Яе погляд на спецыфічнае аздабленне ваннай таксама быў дыяметральна супрацьлеглы погляду яе старэйшай сястры.
—		Франя кажа, што гэта непрыстойна і што на гэта сорамна глядзець, а я ёй кажу, што ў гэтым такога? Вядома, кожны мужчына такі, як яго стварыў Бог. А яна кажа, чаму людзі не ходзяць голыя, я ж кажу, не ходзяць, бо холадна, а яна кажа, што летам горача, а людзі ўсё роўна не ходзяць голыя, бо гэта грэх, а я ёй гавару, што людзі і крадуць, і забіваюць, і абгаворваюць, а гэта грэх, але яны ўсё роўна гэта робяць, а баранэса з другога паверха выгнала гувернантку, бо тая рыбу нажом ела, і гаварыла, што гэта сорам, а самой не сорам такога шчанюка, як наш Валек, да сябе заманьваць. Карацей, адным штосьці сорам, а другім не сорам.
Зоська круцілася па кватэры, напаўняючы яе сваім маладым голасам і пахам свежавымытага паркалю. Здавалася, яна напаўняла сабой паветра, з’яўлялася сэнсам і зместам таго, што Друцкі называў сваім домам. Ён сачыў за ёй вачыма, а калі іх позіркі сустракаліся, яны ўсміхаліся адно аднаму.
Калі Зоська ставіла перад ім кубак, падавала піжаму ці які-небудзь іншы прадмет, яна не пазбягала міжвольнага дакранання яго рукі, чапляння за яго плячом ці бядром.
Тады Друцкі сціскаў зубы, але не рабіў нічога, што магло б выпадковасць і ненаўмыснасць гэтых дакрананняў так ці інакш змяніць. Ён ведаў, што гэта малая яго вельмі любіць, але таксама быў упэўнены, што яна не ўсведамляе сваёй гуллівасці, якая была хутчэй натуральнай рысай яе сталення, чым прагай звярнуць на сябе ўвагу.
—		У вас зусім не бывае гасцей, — некалі сказала яна, — толькі гэта прыгожая дама.
—		Ты яе бачыла?
—		Ды ці раз? Прыгожая, бо прыгожая, але.
—		Яна табе не спадабалася?
—		Ці мала што мне падабаецца? Так.
Друцкі падумаў, што яна раўнуе, і спытаўся:
—		Ну, скажы, малышка, што ты там у ёй убачыла?
Зоська моўчкі сцерла са стала, занесла паднос на кухню і, вярнуўшыся, прамармытала:
—		Яна, відаць, вельмі злая.
—		Чаму ты думаеш, што злая?
—		Не ведаю. У яе вочы такія. Калі я на днях адчыняла вам вароты, то яна на мяне так паглядзела, быццам я ў яе штосьці ўкрала.
—		Табе здалося.
—		Можа. Добры чалавек на кожнага пазірае добра. А яна і на вас добра не глядзіць.
Друцкі рассмяяўся.
—		Вы не смейцеся. Упервае ў вас зенкі, бо кахае вас, а гэта ж нешта іншае.
—		Чаму табе, мая малышка, прыйшло ў галаву, што гэта жанчына мяне кахае?
—		А што я, дурніца? Я ж бачу. Яшчэ б яна вас не кахала!
Зоська наліла свежай вады ў вазу і сказала:
—		Вы ўсіх прыцягваеце. З усяго дома. Кожны выпытвае і гэта, і тое. А я кажу: спытайцеся ў яго самога. І ўсё.
Друцкі вырашыў перад ад’ездам зрабіць Зосьцы які-небудзь падарунак. Паколькі яна ўпіралася, не брала ў яго на чай, а ён хацеў ёй аддзячыць, то, дыктуючы панне Тэці тэлеграму ў пансіянат «Гадзіва», ён спытаўся:
—		Што б гэта ўручыць падлетку, дачцэ вартаўніка, якая ў мяне на гаспадарцы?
Друцкі ў некалькіх фразах апісаў, што яна з сябе ўяўляе, і Тэця параіла, каб у адной з ашчадных кас ён палажыў грошы, а малой даў ашчадную кніжачку.
Друцкі прыслухаўся да яе парады і ўжо назаўтра зранку прамовіў:
—		Слухай, Зоська, ты збіраешся замуж?
—		А чаму вы пытаецеся?
—		Ну, бо хацеў бы даведацца, ці маеш пасаг.
—		Маю, — засмяялася дзяўчына, выцягваючы перад сабой рукі, — вось мой пасаг!
—		Ну, дык я табе да яго яшчэ нешта дадам. Вазьмі гэтую кніжачку, а калі ў цябе будуць зберажэнні, занясі туды і пакладзі.
Зоська недаверліва ўзяла кніжачку, агледзела яе і, не ведаючы, што гэта, сказала:
—		Дзякуй!
У той дзень у Друцкага было шмат работы. Найперш ён купіў чыгуначныя білеты для Аліцыі і Юлькі, потым ён павінен быў заехаць па пані Лэнску і забраць яе на абяцаную прагулку.
Да бедалажкі ўсё не вяртаўся голас, але настрой яе значна палепшыўся.
З	вясёлым тварам яна слухала пацешныя жарты Друцкага. Ён якраз быў вымушаны прыпыніць аўто на скрыжаванні Брацкай з Алеямі Іерусалімскімі. Друцкі расказваў пра новыя пасяленні ў Бразіліі, дзе, нягледзячы на неразвіты рух транспарту, паставілі паліцэйскіх, каб яго кантраляваць, як на тратуары ўбачыў Аліцыю, якая праходзіла міма.
Яна не магла іх не заўважыць, аднак зрабіла выгляд, што не бачыць яго. Так яму, па меншай меры, падалося.
І ён не памыліўся. Калі гадзінай пазней ён прыехаў на Тапалёвую, то заспеў Аліцыю за пакаваннем чамаданаў. Юлькі не было, яна пайшла развітвацца з сяброўкамі. Друцкі павітаўся і прапанаваў сваю дапамогу. Аліцыя ветліва падзякавала яму, але з непрыхаваным холадам. Праз момант, калі ён у маўчанні курыў, яна загаварыла:
—		Што ты сёння рабіў?
—		Я? Ну, купіў для вас білеты, уладзіў некалькі спраў, крыху праехаўся на аўто — і вось я тут.
Ён наўмысна не ўспамінаў пра іх сустрэчу. Хацеў ведаць, ці спытаецца яна ў яго пра гэта і як.
—		Цалкам прыстойная жанчына, — пачала Аліцыя праз хвіліну.
—		Што за жанчына?
—		Ну, ты ж, мабыць, лепей за мяне ведаеш, што за яна.
—		Магчыма, Аль, не ведаю толькі, пра каго ты гаворыш.
—		Пра жанчыну, якая. дапамагала табе ўладзіць некалькі спраў і разнастаіць паездку.
—		А, сапраўды, нябрыдкая, — спакойна расказваў ён. — Гэта пацыентка Бруніцкага, панна Лэнска.
Аліцыя ўперылася ў яго праніклівым позіркам і адазвалася прыцішаным голасам:
—		Слухай, Бох. Я магу табе верыць?
Друцкі ўстаў, абняў яе і пацалаваў у вусны:
—		А ты мне верыш? — спытаўся ён сур’ёзна.
—		Веру, Бох, — кіўнула яна галавой, — але ты мяне не шкадуй. Я кахаю цябе больш за ўсё. Я бачыла вас разам. Бачыла, што яна табе ўсміхалася.
—		Не трымай на яе зла за гэта, Аль, гэта вельмі няшчасная істота, а ўсмешка для яе адзіны спосаб, якім яна можа кантактаваць з людзьмі.
—		Чаму адзіны спосаб?
—		Яна нямая. Перажыла нейкі нервовы шок і анямела.
—		А Бруніцкі яе лечыць?
—		Магчыма, нават больш. магчыма, адчувае да яе асаблівую сімпатыю.
Больш яны пра гэта не гаварылі, але Друцкі ведаў, наколькі моцным і бурным перажываннем былі напоўнены ў Аліцыі гэтыя гадзіны падазрэнняў. Ён не задумваўся пра гэта, але быў крыху раздражнёны. Паняцце вернасці заўсёды было для яго нечым смешным і прыніжальным. У гэтым слове ўтрымлівалася недарэчная для яго забарона. Ён не здраджваў, але і не быў верны.
Жанчыны ад’язджалі ў сем. Друцкі праводзіў іх на вакзал і пасадзіў у купэ. Пасля кароткіх развітанняў і запэўніванняў, што выедзе заўтра зранку, ён стаяў на пероне і махаў капелюшом. Пакуль здаля яму адказвала хустачка Юлькі, ён думаў пра яе і Аліцыю. Калі, аднак, на прасторы, парэзанай незлічонымі разгалінаваннямі рэек, засталася толькі кропка поезда, якая ўсё змяншалася і аддалялася, з воблачкам рванага дыму, ён забыўся пра ўсё. Ён чуў толькі гук рэек, бачыў толькі іх бясконцасць.
Яго агарнуў дзіўны неспакой, незразумелае адчуванне, што ён нешта ўпусціў, пра нешта забыўся, што спазніўся і трэба спяшацца.
Ён пацёр лоб і павольна павярнуўся.
Перад ім ляжаў нерухомы горад, які пульсаваў сваім штодзённым рытмам.
Друцкі ледзь не спатыкнуўся на худога падлетка, які тырчаў на краі платформы. Ён стаяў, засунуўшы рукі ў кішэні зацыраваных штаноў, з-пад насунутай на лоб кепкі чорныя вочы пазіралі на пуці, што раставалі ў тумане.
—		Настальгія, — сумна ўсміхнуўся Друцкі. — Што, прыяцель, — спытаўся ён, — хацелася б у свет?
Хлопец акінуў яго рассеяным поглядам, падцягнуў порткі і далёка цыркнуў тонкім струменем сліны.
Друцкі засмяяўся. Ён адчуў неадольнае жаданне дапамагчы гэтаму падлетку з худымі загарэлымі шчокамі ў спраўджванні яго мар.
—		Слухай, прыяцель, а калі б табе падфарціла з грашыма, куды б ты паехаў?
—		Адчапіся, пан, што табе да гэтага?
—		Дурань, братка, бяры!
Хлопец не адразу працягнуў руку па скрутак дробных банкнотаў, неахвотна прыгледзеўся да іх і абыякава сунуў у кішэнь.
Друцкі кіўнуў яму галавой і пачаў праціскацца скрозь натоўп, што запаўняў памяшканне вакзала.
Ён ужо садзіўся ў машыну, калі адчуў, што нехта яго лёгка пацягнуў за край пінжака. За ім стаяў той падлетак:
—		Дзякуй вам! — ціха сказаў ён.
—		Дурань, — кінуў яму Друцкі і са злосцю націснуў на стартар.
Ён паставіў машыну ў гараж, даручыў падрыхтаваць яе ў далёкую дарогу, потым патэлефанаваў Бруніцкаму.
—		Я, Караль, еду на мора.
—		Надоўга?
—		Можа, на месяц, можа, на два. Але ў гэты перыяд я з’яўлюся ў Варшаве.
—		А што будзе з паннай Лэнскай?
—		Цяжка сказаць, мне трэба ехаць. Думаю, цяпер ты знойдзеш для яе больш часу.
—		Ты, па меншай меры, пішы ёй, — прасіў прафесар.
—		Добра. А як там. усе здаровыя?
—		У поўным парадку. Значыць, да пабачэння.
—		Да пабачэння, Караль.
Яшчэ да вечара ён быў у Залкінда. Паведаміў яму пра свой ад’езд і пра тое, што кіраўніцтва «Аргенцінай» ён даверыў на гэты час касіру Юстэку і бармену Грабоўскаму. Калі яны не справяцца, то напішуць на Хель. У надзвычайных выпадках ён даручыў Юстэку звяртацца да Залкінда.
Друцкі забег яшчэ на гадзінку ў «Аргенціну», каб даць апошнія распараджэнні і вярнуўся дадому. Вартавы, адчыняючы вароты, пачаў яму дзякаваць за ашчадную кніжачку для Зоські, але Друцкі перарваў яго:
—		Гэта дробязь. Глядзіце, каб тут усё было ў парадку. Я на досвітку ад’язджаю.
Было яшчэ цемнавата, калі Друцкага абудзіў гук клаксона пад вокнамі. Прыкладна ў той жа час прыйшла Зоська і жвава прынялася гатаваць сняданак.
Шафёр, які прыгнаў машыну з гаража, забраў чамаданы, каб пакласці іх у багажнік.
—		Ну, Зоська, бывай здарова, — сказаў Друцкі, хаваючы ў кішэнь карту трасы.
—		Вяртайцеся здаровым, — адказала яна сваім сакавітым голасам. Ён пагладзіў яе па шчочцы і паляпаў па плячы.
Праз пятнаццаць хвілін ён быў ужо далёка за гарадской мяжой.
Віла «Гадзіва», трохпавярховы белы асабняк сярод маладых соснаў, выстрэльвала над іх цёмнай зелянінай сваёй светла-зялёнай вежачкай, як малады парастак.
Аліцыя і Юлька атрымалі два маленькія прыгожыя пакоі на трэцім паверсе. Адзіным іх недахопам было тое, што яны не былі звязаны паміж сабой.
Аднак несумненнай іх перавагай перад пакоямі другога паверха, куды засяліўся пан Янэк, трэба было прызнаць, як заўважыла Аліцыя, выдатны від на бязмежнае мора.
Першы паверх займалі: гасціная, сталовая і пакоі ўладальніцы вілы пані Чэрвеньскай, сімпатычнай пажылой дамы, удавы знакамітага піяніста.
Нягледзячы на тое, што быў канец чэрвеня, купальны сезон пачаўся, таму што лета было надзвычай спякотнае. Начамі, праўда, панаваў пранізлівы холад, а вечарамі вільготны туман праганяў людзей па дамах, але ўжо з паўдня пляжы стракацелі рознакаляровымі касцюмамі, піжамамі і парасонамі.
У «Гадзіве» толькі частка пакояў была да той пары занятая. На трэцім паверсе жыла жонка нейкага прамыслоўца з Катавіц і адвакат з Львова, пажылы ўжо джэнтльмен, на другім — балбатлівая землеўладальніца з-пад Каліша з дзвюма нябрыдкімі дочкамі, оперны спявак з Познані і два браты Тэрлінгі, маладыя яхтсмены, сыны амерыканскага консула ў Варшаве.
Гэтыя два лічылі сваім абавязкам прадставіцца ўсім, астатнія ж абмяжоўваліся абменам нейтральнымі паклонамі пры сустрэчы. А сустрэчы адбываліся даволі рэдка, таму што ў кожнай кампаніі быў свой распарадак дня.
Калі Аліцыя і Юлька ў восем раніцы спускаліся ў сталовую, яны заставалі там Друцкага, а бывала і Тэрлінгаў, якія хутка даядалі сняданак і спяшаліся на мора. Астатнія пансіянатаўцы часта спалі да адзінаццаці, значыць, да часу, калі Аліцыя, Юлька і Друцкі ўжо вярталіся з прагулкі і пераапраналіся на пляж. Абедалі ў чатыры. Пасля абеду Юлька павінна была, паводле прадпісання доктара, гадзінку паляжаць. Тады яна сумавала, ёй нават не хацелася чытаць.
Надвячоркам яны рабілі кароткія экскурсіі на лодцы, арандаванай маторцы або, калі былі надта высокія хвалі, на машыне. Аднак паколькі ў аўто было месца, акрамя Друцкага, толькі для аднаго чалавека, Аліцыя саступала яго Юльцы. Сама ж заглыблялася ў кнігі, якіх яна набрала з сабой шмат.
Юлька больш за ўсё любіла гэтыя хвіліны. Так, яна гадамі марыла пра марскія экскурсіі, і цяпер у яе іх было досыць. Сапраўды, яны атрымліваліся цудоўныя, але колькі ж хараства было ў гэтым фыркаючым руху машыны, гэтыя яго плаўныя, але рэзкія павароты пры нязначных рухах руля, на якім так свабодна, аднак упэўнена ляжала бронзавая, жылістая рука пана Янка.
Ён заўсёды так вёў машыну, адной рукой. Пры гэтым ён размаўляў, адварочваў галаву, смяяўся. Здавалася, што ён кіруе жывой істотай, якой цалкам давярае і ў майстэрства якой верыць. Спачатку Юльку часам агортваў страх, калі пан Янэк, апярэджваючы які-небудзь аўтамабіль, што валокся з рэкамендаванай хуткасцю, цудам праскокваў паміж ім і машынай, якая ехала па сустрэчнай паласе, калі, не тармозячы, нейкім незразумелым чынам ён вёў аўто цераз статак кароў, якіх гналі па цэнтры шашы.
Аднак пасля некалькіх такіх прагулак Юлька настолькі стала давяраць майстэрству пана Янка, што ні здрыганулася нават у самай крытычнай сітуацыі.
А здарылася яна наступным чынам.
На паўвостраве Хель чыгуначныя пераезды не забяспечаны шлагбаўмамі. Вадзіцеляў аўтамабіляў пра небяспеку засцерагаюць толькі дарожнымі знакамі і звонам лакаматыва.
Аднойчы на вялікай хуткасці яны з Друцкім убачылі, што справа набліжаецца поезд. Да пераезда было больш як дзвесце метраў, і лёгка можна было затармазіць, але пан Янэк зрабіў цалкам наадварот: ён дадаў газу і крыкнуў:
—		Трымайся, малая!
Машыніст свісцеў і рэзка званіў, з адчыненых вокнаў поезда пачуўся гучны віск спалоханых падарожнікаў.
Аўто мчала на шалёнай хуткасці ў пункт, дзе павінна было сустрэцца з паравозам.
Юлька ні на момант не адчула страху: яна бачыла, што нічога дрэннага з ёй не будзе. Праўда, яна заўважыла, што твар яе таварыша засяродзіўся, што з яго вуснаў знікла ўсмешка, але які ж ён зараз быў прыгожы!
Жвір насыпу рэзкім парывам зазвінеў па крылах машыны, у спіну ўдарыла гарачае дыханне паравоза, і вось аўто пачало запавольвацца.
Юлька агледзелася: пасажыры поезда нешта крычалі, гнеўна размахваючы кулакамі.
—		Пан Янэк! Яны нам пагражаюць! — з абурэннем усклікнула дзяўчына.
Друцкі спыніў машыну і таксама агледзеўся, што выклікала яшчэ больш актыўную жэстыкуляцыю ў вокнах. Поезд цяпер ішоў павольна, таму што відавочна машыніст у апошні момант затармазіў з намерам забраць ахвяр катастрофы.
—		Яны нам пагражаюць і шалеюць, — засмяяўся Друцкі. — А калі б яны нас пераехалі, то ў роспачы не адзін бы над намі праслязіўся, але паколькі мы цэлыя, яны на нас злуюцца. Так, панна Юлька, людзі такія. У іх хапае спачування, але толькі для нябожчыкаў.
Смяяліся абое.
—		Яны, між іншым, павінны мне падзякаваць за моцныя ўражанні, — сказаў Друцкі. — Ходзяць у кіно, каб іх перажыць у бяспечным крэсле і плацяць за гэта грошы. Яны, канечне, думаюць, што гэта звычайны фотамантаж і таму не перажываюць мацнейшых эмоцый. Дык я ім паказаў, як гэта выглядае на самай справе.
—		Няўжо, пан Янэк, у фільмах гэта робяць таксама ўжывую?
—		Не заўсёды, але часта. Справа ў тым, мая малышка, што ў мяне тут ёсць нейкі вопыт. Я набраўся яго ў Г алівудзе.
—		Вы былі кінаакцёрам?! — усклікнула Юлька з энтузіязмам.
—		О, не, у мяне да гэтага няма ніякіх здольнасцей. Я проста замяшчаў знакамітых акцёраў тады, калі здымкі патрабавалі пэўнай рызыкі, а тыя баяліся за сваю шкуру. У Галівудзе больш за тысячу чалавек, якія зарабляюць на такіх замяшчэннях.
—		І вы дзеля заробку?
—		Часткова дзеля заробку, часткова дзеля спорту. Такіх трукаў, як гэты, я рабіў разоў з дваццаць, не лічачы проб. Але я, стары асёл, відаць, нагнаў на вас вялікага страху, мая малышка?..
—		Вы?.. О! Пан Янэк! — яе голас задрыжаў.
—		Малышка не баялася?
—		З вамі. — прашаптала яна, — з вамі я нічога не баюся.
Друцкі нічога не адказаў, і толькі яго ўсмешлівыя залатыя вочы мігцелі светлымі водбліскамі.
Юлька пабляднела.
—		Паехалі, — вымавіла яна, не варушачы вуснамі.
—		Добра, паехалі.
Вада ў моры была яшчэ халодная, і нямногія рашаліся купацца доўга. Юлька, седзячы ў аўтамабільнай камеры, плавала ля берага. Аліцыя адплывала на добры кіламетр, а пан Янэк нават пры высокай хвалі штодзень аддаляўся ад берага на гадзіну.
Спачатку, седзячы на пяску, яны бачылі, як роўна працавалі яго моцныя бронзавыя плечы, мільгаючы над грэбнямі хваль, потым ён знікаў з поля зроку, і трэба было паглядзець у бінокль, каб адрозніць яго светлую галаву ад бледна-зялёнага мора.
Праз некаторы час Аліцыя нязменна пачынала непакоіцца, уставала з біноклем, каб лепей бачыць, паглядала час ад часу на гадзіннік і нервова ўсміхалася. Затое Юлька зусім не хвалявалася. Яна была ўпэўнена, што пан Янэк не можа патануць, што гэта быў бы проста нонсенс, калі б ён знік! Яна ведала, што ён вернецца, што яшчэ дзесяць ці дваццаць хвілін — і яны зноў убачаць дужыя бронзавыя плечы, якія пераразаюць пену хваль, што потым высунуцца з вады яго шырокія грудзі, чорныя плаўкі і што ён будзе ісці да іх сваім плаўным крокам, з усмешкай, глыбока дыхаючы, а струмені кропель будуць сцякаць па яго дзіўна гладкай і тонкай скуры, пад якой так прыгожа гуляюць мышцы.
Пасля плавання ён яшчэ некалькі хвілін бегаў, а яны сачылі за ім вачыма.
Яны ведалі, што таксама і іншыя жанчыны, якія ляжалі на пяску, не адрываюць ад яго вачэй. Юлька звярнула на гэта ўвагу, Аліцыя ж абыякава паціснула плячыма. А Юльку гэта забаўляла: няхай захапляюцца, які непараўнальны наш пан Янэк, няхай нам зайздросцяць.
І раптам спахапілася: «Чаму нам?»
Яна адчула востры ўкол у сэрца. Не нам, не мне, а Аліцыі.
І адразу ж папракнула сябе за эгаізм, няўдзячнасць і прыземленасць.
Так міналі дні.
Два маладзёны Тэрлінгі спачатку актыўна заляцаліся да панны Юлькі, некалькі разоў прапаноўвалі ёй экскурсію на яхце, але яна, нягледзячы на ўгаворы Аліцыі, катэгарычна адмаўляла:
—		Смаркачы! — пагардліва крывіла яна вусны.
Калі ж аднойчы пасля паўдня і пан Янэк (пэўна ж падгавораны Аляй!) пачаў нахвальваць старэйшага Тэрлінга і раіў, каб яна пераканалася, як ён спраўна кіруе яхтай, Юлька расплакалася і пабегла ў свой пакой.
Цяпер ужо яна не магла схаваць ад сябе, што кахае пана Янка, што кахае яго больш за жыццё.
Канечне, яна рабіла ўсё, што ўмела, каб ні яму, ні тым больш Аліцыі не выдаць старанна схаваную таямніцу нешчаслівага сэрца. Знешне яна была спакойная і вясёлая, аднак ночы праводзіла ў слязах і хвалюючых марах.
Яна ніколі нікога не кахала. Канечне, яна была закаханая ў пана Рэльмана, настаўніка фізікі, у брунета з вялікім партфелем, які жыў у кватэры насупраць вокнаў сёмага класа, у пані Летыцыю, маладзенькую настаўніцу гісторыі, у кузіну, рыжую Валішэўску — у многіх. Але цяпер было сапраўднае каханне, вялікае, такое каханне, ад якога яна памірае.
Уставала яна няшчасная, з сінякамі пад вачыма, са слядамі слёз на шчочках.
—		Здаецца, Юльцы не на карысць марскі клімат, — гаварыла Аліцыя.
Сапраўды, не на карысць. На працягу дня яна выпівала вачыма кожны яго рух, паглынала непараўнальны тэмбр яго голасу, поглядамі, як вуснамі, прыпадала да яго рук.
А ночы былі доўгія, балючыя, безнадзейна самотныя.
Так міналі дні, так міналі тыдні.
Ніякага бунту не нараджалася ў яе сэрцы, ніякія надзеі не апаноўвалі яе думкі. Яна бачыла, што пацярпела паражэнне і адказвала адмовай. Што значыла яе малое, недалёкае каханне ў параўнанні з узнёслым, багатым, цудоўным каханнем, якое ахвяравала яму Аліцыя?.. Нічога. І Аліцыю яна не шкадавала. Наадварот, яна яшчэ больш яе абажала, яшчэ больш шанавала яе каханне.
Яна ведала, што гэта было святое каханне, о, як жа яно адрозніваецца ад тых раманаў, пра якія яна чытае ў кнігах, ад тых, хаця б, якія яна магла лёгка назіраць у самім пансіянаце. Мярзота! Малодшы Тэрлінг абцалоўваў пакаёўку, а оперны тэнар — пра што гаварылі амаль уголас — праводзіў ночы ў пакоі пані Чэрвеньскай. Бр-р-р. Гэтая панна з-пад Каліша, канечне, прыкідвалася на пляжы, што ў яе сонечны ўдар, толькі для таго, каб пан Янэк мусіў аднесці яе дадому. Нахабніца! Юлька ж добра бачыла, як бессаромная какетка тулілася да яго голых грудзей. А між тым, аднойчы здарыўся і значна больш сур’ёзны выпадак, якому было наканавана адыграць вельмі вялікую ролю ў жыцці іх траіх.
А менавіта даволі моцны прыбярэжны вецер знёс гумовую чарапаху. Калі Юлька гэта заўважыла, было ўжо надта позна, і на сваёй камеры яна не магла яе дагнаць, а Янэк якраз перад гэтым вярнуўся са свайго штодзённага «трансбалтыйскага» падарожжа, як яны называлі яго плавальныя рэйды, таму Аліцыя скокнула ў ваду, каб дастаць чарапаху.
За ёй назіралі з берага. Бачылі, як яна даплыла і моцным штуршком рукі павярнула чарапаху назад.
Раптам да іх данёсся яе крык, і яна знікла пад вадой.
Юлька пачула побач з сабой гучны пляскат вады і, перш чым зразумела, што адбылося, убачыла пана Янэка, які плыў з шалёнай, проста неверагоднай хуткасцю.
Толькі цяпер яна зразумела, што Аліцыя тоне.
Сапраўды, яна яшчэ раз высунулася з вады і зноў знікла.
—		Божа мой! Божа мой! — паўтарала Юлька.
Ля яе сабраўся натоўп разявак. Яшчэ тры ці чатыры мужчыны кінуліся ў ваду. Маторная лодка, якая праплывала за добрых дзесяць хвілін дарогі да месца выпадку, змяніла накірунак і мчала на поўным хаду да чырвонай плямы чарапахі, што калыхалася на хвалі.
Але вось пан Янэк даплыў. Яго ногі апісалі дугу ў паветры, і ён знік.
Доўгія секунды чакання. Пакутліва доўгія. І вось на паверхні паказваецца ён, а побач сіняя шапачка Аліцыі.
Юлька чуе за сабой адрывістыя, усхваляваныя галасы:
—		Уратаваная!
—		Гэта яшчэ невядома.
—		Ён не можа хутка плыць.
—		Нічога з яе не будзе.
—		Жадаю, каб вы без грузу маглі плыць з такой хуткасцю!
—		Калі б я ратаваў сваю палюбоўніцу, можа, у мяне б і атрымалася.
—		Доктара!
—		Дзе доктар Лазіньскі? Быў тут!
—		Вы што, не бачылі? Ён паплыў ратаваць!
—		Так, так! О! Глядзіце, ён падхоплівае яе з другога боку.
—		Удвух ім лягчэй.
І сапраўды, вось ужо яны даплываюць, пан Янэк з доктарам Лазіньскім выносяць Аліцыю на пясок. Натоўп расступаецца, каб акружыць іх шчыльным колам. Юлька застаецца за імі. Яна бачыла рукі Аліцыі, якія звісалі, і твар, страшна бледная. Божа!
Гоман змяшаных галасоў. Усе нешта раяць, кожны ведае надзейны спосаб. Юлька становіцца на дыбачкі. У сярэдзіне круга доктар і пан Янэк, нахіленыя. Штучнае дыханне. Масаж. так. так. гоман узмацняецца. Раптам раздражнёны доктар выпростваецца і, задыханы, загадвае:
—		Ды ціха вы, халера!
Яго твар спакойны, а голас упэўнены.
Усталёўваецца маўчанне. Чуваць толькі паскоранае дыханне двух мужчын, якія працуюць над прывядзеннем Аліцыі ў прытомнасць.
З кола высоўваецца нейкі мужчына ў пенснэ.
—		Вы яе ўратуеце, пан доктар?
Доктар, не адварочваючы галавы, адказвае:
—		Такую прыгожую жанчыну ды не ўратаваць?!
—		Доктар, вы ёй косці паламаеце, — крычыць нейкі мужчына.
—		Я вам паламаю, калі вы не перастанеце нудзець!
Праходзяць секунды. Юлька дрыжыць усім целам.
Раптам чыйсьці крык:
—		Дыхае!
—		Дыхае! Дыхае!
У Юлькі кроў прыліла да сэрца. Яна не бачыць Аліцыі, але вось заўважыла два бронзавыя твары: пана Янка і доктара. На абодвух адначасова — калі сустрэліся іх вочы — заззяла ўсмешка. Яны не прамовілі ні слова, але ў гэтай усмешцы было ўсё: уратавана.
Прынеслі нейкія лекі. Урач скончыў свае працэдуры. Аліцыя, ужо прытомная, сядзела на пяску, абапертая на плячо пана Янка.
—		Сутарга, — ціха гаварыла яна, — сутарга ў абедзвюх нагах.
Доктар Лазіньскі, які якраз стаяў на каленях побач, мераў пульс, правёў рукой па нагах Аліцыі:
—		Мышцы ўжо ў парадку. Вы не адчуваеце болю?
—		Не.
—		Хм. Нават сутаргі чапляюцца да такіх прыгожых ног, ці не так?
Аліцыя ўсміхнулася.
—		Ну і што? Вы вельмі аслаблі?
—		Не, крыху.
—		Зараз у ложак? — спытаўся пан Янэк.
—		Калі вы хочаце згубіць дзве гадзіны добрага сонца, то так — паціснуў плячыма доктар, — можна і ў ложак.
—		Значыць, гэта неабавязкова?
—		Пані не падобная да той, якая цацкаецца з сабой. Патрэбы няма. Дзякуй богу, арганізм пані без шкоды для сябе перанёс гэтую гісторыю.
—		Застаёмся, — вырашыла Аліцыя. — Вялікі дзякуй вам, доктар!
—		У любым выпадку, — пацалаваў ён яе руку, — некалькі дзён старайцеся не ператамляцца.
Юлька, калі яны засталіся адны — пан Янэк адышоў на хвіліну з доктарам — закінула рукі Аліцыі на шыю і прытуляла яе да сябе, а гарачыя Юльчыны слёзы падалі на сіні купальнік Аліцыі.
—		Мая любімая, мая адзіная Аля!..
—		Ужо ўсё добра, Юлечка, — цалавала яе Аліцыя.
Пасля вяртання з пляжа і абеду яны з панам Янкам угаварылі Аліцыю легчы адпачыць — гэта не пашкодзіць. Яны сядзелі ля яе аж да вечара, і, хоць яна пераконвала, што выдатна сябе адчувае, ёй не дазволілі ўстаць да вячэры.
Калі настала ноч, Юлька не магла заплюшчыць вачэй. Ёй пастаянна здавалася, што Аліцыі можа стаць горш. Яна прыслухоўвалася.
Там, ля ложка, няма званка. Трэба пільнаваць. Юлька села, абаперлася на падушкі і чакала.
Раптам у суседнім пакоі яна пачула нейкі шум, нібы крокі.
У яе зашчымела сэрца. Зразумела, Аліцыі дрэнна, пэўна, яна паднялася да званка.
Юлька ўскочыла, у спешцы накінула халат і начныя туфлі. Адчыніла дзверы.
На калідоры панавала поўная цішыня. Толькі знізу, з другога паверха да яе даляцеў шоргат замыканых дзвярэй. Калі што якое, трэба будзе разбудзіць пана Янка і патэлефанаваць доктару. Юлька стаяла ля дзвярэй Аліцыі. Унутры было цёмна. Яна ціхенька пастукала і праз момант націснула на ручку.
—		Аля! — паклікала яна напаўголасу. — Аля!..
Можа, яна самлела, а можа, проста спіць? У любым выпадку трэба пераканацца. Юлька ціхенька замкнула за сабой дзверы і, ідучы на дыбачках, наблізілася да ложка. У пакоі было зусім цёмна. Рукі намацалі край падушкі. Далей. далей.
—		Няма!
Пасцель была яшчэ цёплая. Божа! Аліцыя, відаць, ляжыць дзесьці тут, на падлозе!.. Юлька знайшла выключальнік начніка і. пакой быў пусты. Не было толькі халата, які Юлька ўчора паклала на крэсла каля ложка, і туфляў. Усё астатняе было ў поўным парадку.
—		Ну я і дурніца! — усміхнулася сабе дзяўчына і села на ложак.
Яна хацела пачакаць Аліцыю і павесяліць яе сваім неспакоем. Але міналі хвіліны, мінула чвэрць гадзіны, а Аліцыя не вярталася! Што б гэта магло значыць?
Юлька на дыбачках пайшла аж у канец калідора: ванная і туалет таксама былі пустыя.
Павольна, вельмі павольна яна вярталася. Патушыла ў пакоі Аліцыі святло, увайшла да сябе і замкнулася, сама не ведала навошта, на ключ. У яе скронях моцна біўся пульс, калені дрыжалі.
—		Дык вось яно што!..
Цяпер яна ўсё зразумела. Усё!!! Усе дробязі, недагаворкі, погляды, тэлефоны, манеўры з найманнем трох пакояў.
«Яны падманвалі мяне, — падумала яна з горыччу, — самым жахлівым чынам ашуквалі!»
Яны такія самыя, як усе іншыя. Не, гэта толькі Аліцыя падманвала! Ён, што ж ён мог зрабіць? Аліцыя. подлая! Так, подлая!
Юлька стаяла, абапершыся на дзверы, але ногі яе невыносна трэсліся, яна спаўзла на падлогу. Будзе так чакаць, пакуль не пачуе, як гэта падманшчыца вяртаецца, вяртаецца пасля бессаромнай ночы!.. Подлая! Захапіла яго сабе! О! Юлька была да гэтага вельмі наіўнай! Цяпер скончана, раз і назаўсёды!
—		Святое каханне. ха. ха. ха. святое каханне, перад якім я схіляла галаву. дзеля якога я адракалася нават ад мар пра яго.
«О, навошта яе ўчора выратавалі! Няхай бы патанула!»
Раптам яна спужалася ўласнай думкі.
«Не, не, я нікчэмнасць!.. Як я магла, о, якая ж я злая, якая няўдзячная!»
Урэшце. Аліцыя ж мела поўнае права. Яна ж не была абавязаная адракацца ад пана Янка. Паколькі яны кахаюць адно аднаго.
—		Прыгожае каханне! — яе вусны скрывіліся ў іранічнай усмешцы. — Такое, як гэтага тэнара да пані Чэрвеньскай.
Праходзілі гадзіны, а Юлька дрыжала, скурчаная, сядзела пад дзвярыма.
Яна знаходзіла тысячы апраўданняў і тысячы абвінавачванняў, узрывалася нянавісцю, разгаралася клятвамі помсты і зноў вінаваціла сябе ў мізэрнасці і злосці.
Яна малілася яму самымі пяшчотнымі словамі і да крыві закусвала вусны пры думцы, што ён там, паверхам ніжэй, ляжыць у абдымках гэтай вераломнай, ілжывай, фальшывай жанчыны, якой яна, Юлька, так шмат абавязана, якой яна без асцярог адкрывала сваё самотнае сэрца, з якой дзялілася кожнай думкай.
Шэрае світанне раставала ў ружовасці на аконных шторах, калі дзяўчына пачула яе крокі, асцярожныя, каціныя, каварныя, калі пачула шум замыканых дзвярэй.
Юлька ў гэтую ноч не заснула, але калі пачала апранацца, то ў яе саспела рашэнне: яна будзе змагацца за яго. Не адступіць ні перад чым, што магло б аддаліць яго ад Аліцыі, ні перад чым, што магло б прыцягнуць яго да яе, Юлькі. Яна мае на гэта права. На крывадушнасць Аліцыі яна адкажа таксама крывадушнасцю, на хітрыкі — хітрыкамі, на фальш — фальшам. Аліцыя не можа ні пра што здагадацца. Гэта самае важнае. А ён?..
—		Пабачым!
Юлька апранула самую прыгожую сваю сукенку, даўжэй, чым звычайна, сядзела перад люстэркам, старанна ўкладваючы валасы. Яна з задавальненнем канстатавала, што бяссонная ноч пакінула ёй «інтрыгоўныя» цені пад вачыма, а самім вачам надала яркі бляск.
Не чакаючы Аліцыі, дзяўчына збегла ў сталовую.
Тэрлінгі, стоячы, скончылі снедаць і наперабой расказвалі нешта пану Янку, які сядзеў на стале з рукамі ў кішэнях.
—		Вы на мора? — весела спыталася Юлька, моцна паціскаючы ім рукі.
—		Так, — адказаў за маладзёнаў Друцкі, — хоць я ім і не раю, бо страшны вецер.
—		Відаць, тым лепей? Для такіх марскіх ваўкоў, як паны, гэта дробязь!
Тэрлінгі на ламанай польскай мове пераконвалі, што, наадварот, гэта са-
праўднае задавальненне. Юлька яўна какетнічала з імі: усміхалася і рабіла губкі банцікам, гэта было яе «разынкай». Маладзёны, здзіўленыя такой прыхільнасцю, цягнулі з выхадам і скакалі каля яе, як ваўчкі.
Калі яны ўрэшце выбеглі, Друцкі засмяяўся:
—		Вось чорт! Што ж гэта, панна Юлька, вы выпрабоўваеце свае чары на гэтых смаркачах?
—		А што, у мяне дрэнна атрымліваецца? — гулліва паглядзела на яго дзяўчына.
—		Хм. думаю, для гэтага прыгожай палове не патрэбныя практыкаванні.
—		Канечне, — пацвердзіла Юлька, — гэта якраз і былі практыкаванні, пробныя манеўры. Перад. аблогай, — яна паказала зубкі ва ўсмешцы і нахіліла галаву.
—		Якая ж крэпасць павінна трэсціся ад страху?
Юлька наблізілася да яго так, што ледзь не дакраналася грудзьмі і, кладучы палец на вусны, сказала:
—		Цс-с! Гэта ваенная тайна. Не пытайцеся.
Друцкі прыжмурыўся:
—		Што ж гэта, ты і на мне практыкуешся, мая малышка?
Яна засмяялася, змоўкла і, падумаўшы, гулліва адказала:
—		А можа, гэта не практыкаванні, а.
—		А што? — спытаўся Друцкі.
—		Дапусцім. вывучэнне мясцовасці. разведка.
—		Гэта небяспечна, мая малышка, — ціха сказаў ён, расцягваючы словы.
—		О, Аля ідзе, — усклікнула Юлька, чуючы яе крокі, — сняданак! — націснула яна званок.
Аліцыя абняла Юльку, якая яе пацалавала шчыра, як звычайна.
—		Ну, як ты сябе адчуваеш, Аля? — клапатліва спыталася Юлька. — Ці добра правяла ноч?
—		Ах, выдатна, — адказала Аліцыя, кідаючы мімалётны позірк на Друцкага.
Юлька, адчуваючы, што бляднее, адвярнулася і пачала дапамагаць служцы накрываць на стол.
Пан Янэк гаварыў нешта пра Тэрлінгаў і іх рызыкоўную экспедыцыю. Юлька не чула яго слоў. Прайшло добрых некалькі хвілін, пакуль яна здолела супакоіцца. Падчас сняданку яны абмяркоўвалі праект наведвання порта ў Гдыні.
—		Давайце адкладзём гэта да заўтра, — заявіла Аліцыя, — раз сёння так штарміць.
Пасля сняданку яны зрабілі амаль трохкіламетровую прагулку. Друцкі, па просьбе Аліцыі, тлумачыў правілы канструкцыі плывучых докаў і падводных лодак. Юлька ішла побач, а калі ён змоўк, сказала:
—		Я б ніколі не адважылася падарожнічаць у падводнай лодцы.
—		Я раз спрабаваў, — засмяяўся Друцкі, — і паўтараць не маю ніякага жадання.
—		Там душна, праўда?
—		Не тое каб. Проста чалавек адчувае сябе зняволеным, не гаспадаром самога сябе. Зрэшты, калі гаварыць пра мой выпадак, пад канец было душна.
—		Не хапіла кіслароду? — пыталася Юлька.
—		Так. У нас тады быў другі афіцэр, хворы на насмарк. А хто хоча бяспечна правесці лодку у порт Баія, плывучы на адлегласці трыццаць пяць футаў пад вадой, таму, праўда, можна хварэць на насмарк, але чхаць нельга.
—		А ён чхнуў?
—		Менавіта.
—		Я не разумею, пан Янэк, як гэта магло пашкодзіць?
—		Хм. калі вы шыеце, а падчас гэтага раптам чхняце, можа здарыцца так, што іголка трапіць у палец?
—		Ага!
—		Дык вось, нос нашага карыта трапіў у адну з падводных скал, якіх, чорт ведае чаму, там хапае, хоць усё ўзбярэжжа плоскае, як блюда. Карыта ўтульна ўселася сабе на пясок і не хацела рухацца. Нас было чатырнаццаць, і хоць кожны набіў сабе, дарэчы, добрага гуза, мы зразумелі, што чакаць на дне няма чаго.
—		Відаць, ужо час вяртацца, — перарвала Аліцыя.
—		І як жа вы ратаваліся? — пыталася Юлька, з задавальненнем канстатуючы, што пан Янэк не заўважыў, проста не заўважыў каментарыя Аліцыі.
—		Ну, паднялі люк. А калі чалавек лёгка адштурхнецца ад палубы, то вылятае ўверх, як корак.
—		Аж на паверхню мора?
—		Калі б так, мая малышка! Выскоквае як мінімум на дзесяць футаў над паверхняй, быццам выстралены з гарматы. Дык вось, дно ў гэтым брыдкім заліве страшна глеістае, першая частка дарогі нагадвае сапраўдны суп, а потым ужо нічога не бачна, пакуль чалавек жыватом не ўпадзе на паверхню. Найгорш тое, што ў выніку розніцы ціску ледзь не траціш прытомнасць, калі душа ўвогуле не адлятае прама ў неба. Мы ўсе выскачылі, але не ўсім удалося.
—		Вяртаемся, — рэзка перарвала Аліцыя, — скажыце мне, калі ласка, колькі часу?
—		Што? — нібы апрытомнеў Друцкі. — Ага, дзесяць дваццаць.
—		Ну, ужо час вяртацца. Як вы думаеце, мне пасля ўчарашняга не пашкодзіць плаванне?
Друцкі быў перакананы, што не, і прапанаваў Аліцыі сваю кампанію. Юлька заўважыла, што яго абразіла навязаная змена тэмы і што Аліцыя зрабіла гэта дэманстратыўна, бо ў самой на руцэ быў гадзіннік.
Таму, калі яны вярнуліся ў «Гадзіву», Юлька ў рэкордным тэмпе пераапранулася, дзякуючы чаму зноў выйграла некалькі хвілін сам-насам з панам Янкам.
—		Я так рада, — сказала дзяўчына, — што сёння шторм.
—		І мне падабаецца.
—		О, я думаю пра другую палову дня. Пакатаемся на машыне, праўда, пан Янэк?
—		Пакатаемся. Паедзем сёння аж на край Тухольскіх бароў. Там, падаецца, вельмі прыгожа.
—		Так, і ніхто не будзе перашкаджаць мне вас слухаць!
Друцкі кашлянуў і нічога не сказаў.
—		Я не разумею Алю, — гаварыла нібыта сабе Юлька, — яна сёння так сябе паводзіла, нібыта. Чаму яна такая чэрствая?.. Яна выглядала так, быццам.
На лесвіцы загучалі крокі Аліцыі, і Юлька змоўкла.
Дзьмуў моцны паўночна-заходні вецер, расхінаючы іх купальныя халаты. На пляжы было яшчэ няшмат людзей. Мора грукатала. На ўсёй прасторы як кінуць вокам яно было нібы ўзаранае, у агромністых барознах, з пенай на грэбнях хваль, здавалася гнеўным, панурым, узбунтаваным.
Нягледзячы на гэта, Аліцыя вырашыла паспрабаваць плаваць, і яны з Друцкім даволі значна аддаліліся ад берага. Юлька, лежачы на пяску, то губляла іх з поля зроку, то знаходзіла сінюю шапачку Аліцыі і бронзавыя плечы пана Янка.
—		Добры дзень, пані, — пачула дзяўчына за сабой голас доктара Лазіньскага. — Як жа справы ў вашай сястры?
—		Дзякуй вам, вы маеце на ўвазе маю кузіну, якую ўчора ратавалі?
—		Ах, гэта кузіна? Ну канечне, вы ж непадобныя адна да адной. Якая прыгожая жанчына!
—		Вельмі прыемна, — пакрыўдзілася Юлька.
Доктар засмяяўся.
—		Я гэтым хацеў сказаць, што вы належыце да розных тыпаў. Дык дзе ж ваша кузіна?
Юлька неахвотна носікам указала на мора.
—		Я бачу, што страціў вашу ласку, — уздыхнуў доктар.
—		Можна страціць толькі тое, што мелі, — адказала дзяўчына.
—		А якім чынам яе можна займець?
—		Трэба пастарацца.
—		Думаю, вы памыляецеся. У мяне ёсць прыяцель, надзвычай прыстойны хлопец. Мы працуем у адной бальніцы. Ён на галаве стаяў, стараючыся заслужыць ласку адной жанчыны, якую кахае, як вар’ят. Са скуры лез — і нічога. Я не раз яму казаў: «Уладэк, супакойся ты!» А ён усё ўздыхаў, аднак, што было прадказальна, яму далі ад варот паварот. Так, шаноўная, старанні нічога не далі. Трэба, каб шанцавала.
—		Вы, доктар, лічыце, — запыталася Юлька, — што наадварот, ніякія старанні не дапамогуць?
—		Як гэта, наадварот?
—		Ну, напрыклад, якая-небудзь жанчына хацела б выклікаць пачуцці ў мужчыны.
Юлька, гаворачы гэта, зачырванелася аж да бялкоў вачэй.
Доктар Лазіньскі ўсміхнуўся.
—		Здагадваюся, што вы не пра сябе гаворыце.
—		Вы брыдкі, — крыкнула дзяўчына, але тут жа дадала: — Я думаю якраз пра сябе і пра вас.
—		Калі так, то ўсё ўжо ў парадку.
—		Не, — зморшчыла яна носік, — гэта надта хутка. Я люблю адчуванне няпэўнасці.
—		Згодны і на гэта. У мяне ў запасе столькі няпэўнасці! Адна большая за другую.
Жартаўлівы настрой доктара развесяліў і Юльку. Калі Аліцыя і Друцкі вярнуліся на бераг, яны засталі іх у гуморы.
Пасля абеду Юлька заявіла, што яна адступіць ад свайго распарадку дня і не застанецца ў сваім пакоі дзеля гадзіннай сіесты. Ёй хацелася прадоўжыць прагулку з панам Янкам, і як толькі яна ўпэўнілася, што Аліцыя згодная, то адразу пачала прыспешваць пана Янка.
—		Што ж табе так карціць? — абыякава спыталася Аліцыя.
—		Нам сёння прадбачыцца доўгая дарога, і я не хачу, каб ты чакала нас на вячэру.
—		Можаце не вельмі спяшацца. Я сёння атрымала з Варшавы адну справу і павінна буду яе праштудзіраваць.
Пад вокнамі прагучаў сігнал аўтамабіля, і Юлька выбегла.
—		Сёння моцны вецер, малышка, — сказаў ён, — можа, вы ўзялі б якоенебудзь паліто?
—		Не. Мне цёпла.
—		Вечарам можа быць халадней.
—		Чаму ж тады вы не бераце пінжак?
—		У мяне ногі і рукі не голыя. Зрэшты, калі вам стане холадна, то будзе вам навука на іншы раз.
Машына рушыла.
—		Калі мне стане холадна, то... вы мяне прытуліце і абагрэеце.
Друцкі зрабіў выгляд, што не чуе, і павялічыў хуткасць.
—		Добра? — патрабавала адказу дзяўчына.
—		Што? Нічога не чуваць! — кінуў Друцкі і адкрыў глушыцель.
Цяпер ужо і сапраўды нічога не было чуваць, Юлька, аднак, не здавалася і, ледзь не прыкладаючы вусны да яго вуха, закрычала:
—		Будзе чуваць, калі вы закрыеце глушыцель.
—		Асцярожна! Не абапірайся на мяне, малышка, бо я яшчэ ўрэжуся ў дрэва.
Для ілюстрацыі небяспекі Друцкі закруціў рулём, і машына выпісала на шашы некалькі зігзагаў.
Юлька зрабіла выгляд, што пакрыўдзілася, і сядзела ціха. Яна, аднак, не магла доўга трываць і, як толькі ён на яе паглядзеў, дзяўчына гулліва ўсміхнулася.
—		Ну, памірыліся, — сказала яна і ўзяла яго свабодную руку. Паціснула яе, паклала на свае калені і пачала гладзіць, лёгенька, чула, пяшчотна.
Калі рука здрыганулася і Друцкі хацеў яе прыбраць, Юлька паклала на яе свае далоні, і ў гэтым дакрананні было столькі просьбы, што ён вымушаны быў скарыцца.
Праз тонкі шоўк сукенкі ён адчуваў цяпло яе цела, па паверхні далоні павольна рухаліся тонкія пальцы Юлькі, на дзіва далікатныя, якія, здавалася, кожным нязначным рухам гаварылі пра сваю радасць, пра глыбокае сузіранне маленькай долі шчасця.
Аўто праехала зараснікі і апынулася на вольнай прасторы хвалістых верасовых палёў. Тут дарога за чырвоным домікам плаўна зварочвала і рэзка ўзнімалася ўгару стромкім серпанцінам. Трэба было пераключыцца на першую перадачу, і Друцкі, шчыра ўсміхнуўшыся Юльцы, забраў руку.
Яна, нерухомая, сядзела ціха. Аўто павярнула і зноў паехала па раўніне, тут і там парослай купкамі сосен і елак, фарпостамі чорнага лесу.
—		Вось і пушча, — гучна сказаў Друцкі.
Ён паменшыў хуткасць, калі яны ўехалі ў цёмны калідор, закрыў глушыцель.
—		Калос! Каля трох тысяч квадратных кіламетраў лесу. Некалі, вельмі даўно, я паляваў тут на дзікоў. Прыгожы лес?
—		Прыгожы і такі ж шумны, як мора, — сказала Юлька. — Ноччу тут павінна быць страшна.
—		Калі тут нічога не змянілася, то мы знойдзем адну добрую палянку. Яна падобная да калодзежа з выпуклым дном. Недалёка налева павінна ісці вузкая лясная дарога.
Некалькі хвілін яны ехалі моўчкі.
—		Вось яна! — усклікнуў Друцкі. — У мяне, аднак, нядрэнная памяць.
Ён павярнуў. Цяпер яны ехалі па вузкай крутой дарозе, на якой колы машыны час ад часу падскоквалі, трапляючы на карані.
—		Што, трасе? — спытаўся Друцкі.
—		Крышку, — адказала Юлька, падскокваючы, як мяч.
—		Мы амаль прыехалі, — спыніў ён машыну, выскачыў і дапамог Юльцы выйсці. — Тут пахне жывіцай. Ну, хадзем.
Друцкі ішоў наперадзе ледзь бачнай сцежкай, пратаптанай звярамі ў гушчыні ядлоўцу. Яны ўзнімаліся па сцежцы, а ядловец радзеў. Затое зямлю пакрываў усё больш тоўсты, мяккі і пругкі мох. Высакаствольныя сосны, расхістаныя да паловы сваёй вышыні, утваралі над імі рухомы дах.
—		Мы прыйшлі, — Друцкі павярнуўся да Юлькі, — вось наша палянка.
—		Наша? — спыталася яна.
—		Ну, тая, якую мы шукалі.
Гэта быў свайго роду курган, які паднімаўся выгнутым конусам. У сярэдзіне была закругленая скала, вакол змыкаўся лес, сапраўды ўтвараючы нешта накшталт калодзежа шасці або сямі метраў у дыяметры. Узгорак і камень, пакрытыя шарсцістым сівым мохам, рабілі ўражанне аазіса ці вострава.
—		Асталёўваемся тут, — сказаў Друцкі.
Ён сеў на камень і ўказаў Юльцы на месца побач.
—		Я хачу тут, — пакруціла яна галавой і легла перад ім на мох, падклаўшы далоні пад галаву.
Друцкі моўчкі курыў.
—		Я б хацела, — пачала Юлька, — усё жыццё гэта месца называць. нашай палянай. Нашай, значыць, не вашай і маёй, а Нашай. Я толькі баюся, ці захочаце вы, не. ці зможаце вы, ці зможаце быць такім велікадушным і дазволіць мне гэта.
—		Я магу нават яе называць палянкай малышкі Юлькі, — пажартаваў Друцкі.
—		Гэтага мала. гэтага вельмі мала, — сумна сказала яна, — гэта так, нібыта з літасці да гэтай беднай Юлькі, смешнай, дурненькай дзяўчыны. Своеасаблівае адчэпнае за тое, што я рашылася ахвяраваць вам такую танную і непатрэбную рэч, як. усе свае пачуцці.
Друцкі глянуў на яе. Юлька знарок ляжала з заплюшчанымі вачыма, бледная, як палатно.
—		Юлька!
—		Але гэта ўсё, што ў мяне ёсць, — гаварыла яна, нібыта не чуючы яго ўскрыку, — і таму, магчыма, мне гэта маё каханне падаецца скарбам. Непрынятым, непатрэбным. нават незаўважаным.
—		Юлька! Што ты лапочаш! Мы ж сябры!
Ён бачыў, што яна хоча нешта сказаць, але вусны яе дрыжаць, а ў куточках яе закрытых павекаў блішчаць слёзы.
—		Маленькая, ну, мая малышка, чым я заслужыў, што ты мне гэта гаворыш?
—		О, я ведаю, — запярэчыла яна, — ведаю, што вы мне загадваеце маўчаць, што я бессаромная, навязлівая. што я подлая.
—		Дзяўчо, ты звар’яцела?! — абурыўся Друцкі.
—		Так, так, подлая. Бо я ведаю, што вас кахае Аліцыя, Аліцыя, якой я абавязана бясконца дзякаваць. Я подлая. Але я так шалёна, так бязмерна вас кахаю. Я жыву толькі мараю пра вас. Я павінна была, павінна была гэта вам сказаць. Таму што я страшна бяссільная, страшна бездапаможная. Што ж мне было рабіць, калі я так вас кахаю?..
Голас яе змяніўся шэптам і сціх. Па бледных шчочках пачалі сплываць слёзы.
Гэта было мацней за Друцкага. Горла ў яго перасохла, у лёгкіх ён адчуў амаль фізічны боль.
Ён ускочыў, схапіў яе ў абдымкі, панёс, бездапаможную, прытуліў і пачаў асыпаць бледны, заплаканы твар Юлькі гарачымі, шчырымі пацалункамі. Валасы, лоб, вочы, вусны — ён аж адчуў салёны смак слёз. Друцкі калыхаў яе на руках, як дзіця.
—		Ціха, ціха, мая малышка, ціха, — паўтараў ён, хоць яна і так плакала ціхенька.
Яе рукі аплялі яго шыю, вусны прыніклі да вуснаў. Не адпускаючы яе, ён сеў на мох. Юлька моцна прытулілася да яго, з усіх сіл.
—		Мой каханы, мой адзіны. — паўтарала яна, наблізіўшы свае вусны да яго шчакі.
—		Ціха, мая малышка, ціха.
Так яны сядзелі доўга. Друцкі першы раз у жыцці не ведаў, проста не ведаў, што яму рабіць з маладой, прыгожай дзяўчынай, якую ён трымаў у руках. Яму нават і ў галаву не прыходзіла, што ён мог бы зрабіць так, як заўсёды рабіў у падобных выпадках. Чаму? Ён не мог сабе гэтага растлумачыць. Ён атрымліваў задавальненне ад блізкасці гэтай свежай духмянай істоткі, знаходзіў невытлумачальную радасць у тым, што так натуральна, так проста яна выбрала яго, што адарыла менавіта яго сваімі прыгожымі пачуццямі. Аднак. ён не ведаў, чаму нерухома сядзіць, чаму ён расчуліўся і захваляваўся, чаму шукае іншых шляхоў і тлумачэнняў, чым звычайна. Аліцыя?.. Ён аж здзівіўся, што гэта імя выплыла зараз у яго свядомасці. Прычым тут Аліцыя?..
Калі б не боязь якога б ні было руху, ён бы перасмыкнуўся. О не, дзіўна чужой і далёкай падалася яму ў гэты момант тая жанчына, на дзіва беспадстаўнымі прэтэнзіі да яго вернасці. Таму што яна апякунка Юліі?.. Гэта не мае значэння. Ён цалкам усведамляў, што ніводзін з гэтых матываў не стрымліваў яго, не здолеў бы стрымаць. Тады што?..
«Можа, тое, што я так моцна люблю гэтую малышку? — падумаў ён. — Я яе, тысяча чарцей, вельмі люблю!»
Гэтая разгадка загадкі яго ўчынкаў не задаволіла, але, не ў сілах знайсці іншую, ён здаўся.
—		Пан Янэк, — ціхенька прамовіла Юлька, — вы не ўяўляеце, якая я шчаслівая, вельмі шчаслівая. Я так шмат думала пра падобную хвіліну. Нічога б не прагнула болей, чым каб толькі так было заўсёды.
—		Апамятайся, малышка, — пажартаваў Друцкі, — можа пайсці дождж!
—		Хай ідзе. Ох, пан Янэк. — яна раптам спынілася і скончыла сумным голасам: — Вы мяне ніколі не пакахаеце.
—		Юлька! Падумай, навошта табе такі стары хлам?
—		О, няпраўда!
—		Я мог бы быць тваім бацькам. Вы ведаеце, я мог бы быць вашым бацькам? А?..
—		Гэта не мае значэння, — горача запярэчыла дзяўчына.
—		Гэта многа значыць, мая малышка, многа!
—		Зразумела. Я вельмі інфантыльная, надта неразумная.
—		Так, але толькі таму, што ты так гаворыш.
—		Калі б я была такая разумная і прыгожая, як Аліцыя, тады б магла спадзявацца, што вы мяне пакахаеце, як яе.
Друцкі задумаўся, а Юлька, палічыўшы яго маўчанне прызнаннем слушнасці яе слоў, спыталася дрыжачым голасам:
—		Скажыце мне, скажыце мне шчыра.
—		Што?
—		Я хачу, каб вы мне шчыра сказалі, каб хоць гэтым адказалі мне ўзаемнасцю за тое, што я гатова вам адкрыць усю сваю душу.
—		Добра, мая малышка, скажу табе шчыра пра ўсё, пра што спытаеш.
Юлька паглядзела яму ў вочы. Яны былі сур’ёзныя і сумныя.
—		Пра ўсё?
—		Табе. табе пра ўсё, — запэўніў ён і раптам зразумеў, што гэтай юнай дзяўчыне, ёй адной ва ўсім свеце мог бы расказаць усё, зразумела!.. Хацеў бы!.. Ён не змог растлумачыць сабе прычыну гэтага поўнага даверу, аднак ведаў, што ні на момант бы не завагаўся.
Юлька, аднак, думала пра штосьці іншае:
—		Тады добра, — гаварыла яна хуткім шэптам, — добра. Скажыце мне, Аліцыя — ваша каханка?
Дзяўчына чакала, затаіўшы дыханне.
—		Так, — коратка і цвёрда адказаў Друцкі.
—		А-а-а! — з Юлькі вырваўся жаласны крык. Яна была ўпэўнена ў такім адказе, але як жа яна прагнула адваротнага!
Усё было страчана.
—		Скажыце мне яшчэ. ці, ці. вельмі вы яе кахаеце?
—		Ці ж я ведаю, мая малышка? — задумаўся Друцкі. — Можа, і кахаю. Па меншай меры, раней мне здавалася, што кахаю.
Юлька вырвалася з яго рук і глядзела на яго шырока адкрытымі вачыма.
—		Як гэта, здавалася?
—		Ну, я так думаў. Гэта вельмі складаныя рэчы.
—		Дзіўныя, — сказала Юлька.
—		Ёсць шмат дзіўнага, настолькі, што калі б чалавек не махнуў рукой на здзіўленне гэтым дзівосам, то сам бы стаў дзіваком.
—		Але ж яна кахае!
—		Відаць, так.
—		А вы, вы яе так не кахаеце, так моцна не кахаеце, як яна вас?
Друцкі паціснуў плячыма і маўчаў.
Юлька закусіла вусны. У яе галаве таўкліся думкі.
Яна старалася зразумець, аж нарэшце яе прарвала:
—		Гэта немагчыма! Вы ўсё ж павінны ведаць, ці кахаеце яе! Вы, напэўна, ужо не раз кахалі, у вас ёсць з чым параўнаць. Я ведаю, вы хочаце мяне аберагчы ад непрыемнасці і таму вы са мной не шчырыя!
—		Панна Юлька, — спакойна адказаў Друцкі, — я абсалютна шчыры. Вы сказалі, што я не раз кахаў. Гэта няпраўда. Я заўсёды любіў і заўсёды люблю, я люблю свет, люблю тое, што ён мне дае і што я ў ім магу атрымаць. Я не ўмею прыгожа гаварыць, мая малышка. Я ведаю некалькі моў, але ўсе яны разам не маюць такіх слоў, якімі заўсёды можна было б выказаць любое пачуццё і любую думку. Я, па меншай меры, не магу знайсці гэтых слоў. Я табе кажу, што люблю жыццё, што люблю свет — у гэта я веру, бо адчуваю гэта кожным нервам. Значыць, я, можа, і любіў жанчын, якія прайшлі праз гэты мой свет, а можа, любіў толькі свет, у якім былі і яны. Не ведаю.
Друцкі падпёр рукой галаву і засмяяўся:
—		Зрэшты, ці ёсць дакладная назва, якой мы акрэсліваем тое, што адчуваем? Я бачыў людзей, якія, на гадзіну спазніўшыся на абед, казалі, што паміраюць ад голаду, і таксама такіх, якія, не маючы нічога ў роце тры дні, урэшце запэўнівалі, што з задавальненнем бы што-небудзь з’елі.
—		Гэта праўда, — сказала Юлька, — аднак я ведаю без усялякіх сумненняў, што вас кахаю больш за ўсё і за ўсіх на свеце. І таксама ведаю, што я не вартая вашага кахання.
—		Не нясі глупства, — раззлаваўся Друцкі.
—		Так, — ціха прамовіла дзяўчына.
—		Малышка мая! Думаю, ты не сумняваешся, што я цябе вельмі люблю? Шмат, вельмі шмат я гатовы зрабіць для цябе. Але не трэба надта радавацца. Я недзе прачытаў вельмі разумную фразу, што сённяшні дзень — гэта павелічальнае шкло, праз якое ўсё выглядае значна большым і важнейшым, чым на самай справе. Таму мудрыя людзі даюць ацэнку розным рэчам назаўтра або праз яшчэ даўжэйшы прамежак часу.
—		Можа, яно і так, але я ў гэта не хачу верыць. Я павінна быць няшчаснай.
—		Вельмі неразумна! — абурыўся Друцкі.
—		А калі мне добра з гэтым няшчасцем. Не смейцеся з мяне. Сапраўды, добра. Я хачу толькі аднаго, каб вы дазволілі мне сябе кахаць, каб я магла вас бачыць. Гэта ж так нямнога. Гэта ж так нямнога, праўда?
Зноў у яе вачах былі слёзы.
—		Хадзі сюды, малышка, — сказаў Друцкі.
Ён пасадзіў яе на калені і гладзіў па валасах, як малое дзіця. Юлька тулілася да яго і дрыжала ўсім целам.
—		Усё добра, мая маленькая дзяўчынка, — гаварыў ён, — але памятай, што найперш мы сябры, добрыя сябры.
—		Так, так, — шаптала Юлька.
—		Ну, а цяпер час вяртацца! — неспадзявана ўскрыкнуў Друцкі, падкінуў Юльку ледзь не на метр уверх, злавіў у паветры і паставіў на зямлю.
—		Ой! — крыкнула яна і рассмяялася.
Яны сышлі з пагорка, трымаючыся за рукі.
—		Цяпер гэта сапраўды наша палянка, — сказала Юлька з пытальнікам у тоне.
—		Наша, наша. Твая і мая, — пацвердзіў Друцкі.
Дзяўчына яшчэ раз закінула рукі яму на шыю і пацалавала ў вусны.
Машыну на працягу паўкіламетра трэба было весці заднім ходам, таму што на вузкай дарожцы пра разварот не было і размовы.
Калі яны выязджалі з лесу, сонца ўжо зайшло і стала халадней.
—		Табе не холадна, малышка?
—		Крышачку.
—		Тады падсунься да мяне.
Юлька з гатоўнасцю скарысталася гэтай парадай. І паколькі Друцкі, як заўсёды, вёў машыну адной рукой, Юлька ўхапіла другую.
Калі б не гучнае вуркатанне матора, ён бы напэўна чуў ціхія, пяшчотныя словы, якімі дзяўчына абсыпала яго далонь, прытуляючы яе да вуснаў і грудзей. Калі яны ўязджалі ў пасёлак Хель, трэба было ўжо ўключыць фары.
Раздзел 19

Стакгольмскі экспрэс прыбыў на белую станцыю ў Мальмё з дзесяціхвілінным спазненнем. Таму мытнікі спешна прагледзелі пашпарты і багаж пасажыраў, а ўжо праз пяць хвілін цягнік павольненька апусціўся ў чорнае нутро парома «Аксэль», які кожны дзень падарожнічаў паміж Швецыяй і сталіцай Даніі. Паром за адзін раз паглынуў дрыжачыя вагоны і замацоўваў іх у сваім чэраве скрыпучымі жалезнымі абцугамі. У адсеках загарэліся электрычныя лямпы.
Прафесар Караль Бруніцкі адклаў кнігу, акуляры і працёр стомленыя вочы. У гэты момант ён заўважыў, што Пятра няма і што ён застаўся адзін з сівым баварцам, які таксама падчас змены асвятлення адклаў свае нататкі і закруціў ручку.
—		Мора здалёк выглядае даволі спакойным, — прамовіў баварац, хаваючы ручку ў кішэнь.
—		Я быў бы рады, калі б яно засталося такім да канца, — адказаў Бруніцкі, — мой арганізм не выносіць гайданкі.
—		Я таксама мучаюся ад марской хваробы, — адказаў баварац, — але мая справа вымушае часта падарожнічаць. Не заўсёды ўдаецца скараціць дарогу да такога маленькага адрэзка, як з Мальмё да Капенгагена. У жніўні я ездзіў у НьюЁрк і думаў, што гэта праклятая хвароба проста выверне з мяне ўсе вантробы. У мяне два сыны. Адзін з іх урач у Мюнхене, а другі інжынер у Г амбургу. Урач і інжынер! Заўважце! Я заявіў ім абодвум, што пазбаўлю іх спадчыны, калі яны не знойдуць управу на марскую хваробу.
—		Не ведаю, як будзе з інжынерам, — усміхнуўся Бруніцкі, — здаецца, ужо ёсць нейкія вынаходкі, якія памяншаюць гайданне караблёў. Але што да вашага другога сына, баюся, вы будзеце вымушаныя выканаць сваю пагрозу.
—		І чаго ж, тысяча чарцей, вартая ўся медыцына! — абурыўся баварац. — Не здолець справіцца з такой дробяззю, як марская хвароба!.. Дык вось вам, пачынаецца задавальненне!
Сапраўды, паром, відаць, прычаліў, таму што пачаў лёгка гайдацца. Глухое вуркатанне вінта прымусіла вокны вагона крыху дрыжаць.
—		Я сам урач, — паківаў галавой Бруніцкі, — і павінен вам прызнацца, што сённяшняя медыцына ўсё яшчэ ў пялюшках. Думаю, што астраномы больш ведаюць пра сузор’і, якія знаходзяцца ад нас за мільёны светлавых гадоў, чым мы пра свой арганізм, да якога можам дакрануцца рукой.—		Чорт, і калі будуць змены?! Вам не здаецца, што гэта варта ўладзіць хоць за пару дзён перад апошнім судом?.. Я гэта самае заўсёды паўтараю майму сыну, хоць ён хірург і гаворыць, што ніякай адказнасці за медыцыну ён на сябе браць не збіраецца. Кажа: «Я выражу вам, бацька, што захочаце, і ўстаўлю, што вам падабаецца і напэўна падыдзе». Нягоднік, праўда?
Сусед ударыў сябе па каленях і нахіліўся да Бруніцкага са здзіўленнем і абурэннем.
Прафесар Бруніцкі рассмяяўся:
—		Мае рацыю. Хірургія ўжо шмат можа.
—		А ваш сын, — указаў баварац на пустое месца, — таксама вывучае медыцыну?
—		На жаль, не. Ён студэнт Марской акадэміі.
—		Адважны хлопец, — з павагай кіўнуў галавой баварац. — З яго будзе першакласны марак. Рост, пастава... Адважны хлопец. Віншую вас з сынам.
—		О, дзякуй, — прыкусваючы вусны, ціха адказаў Бруніцкі.
Баварац паглядзеў на яго з-пад калматых броваў і, прымаючы яго задумлівасць за жаль, што сын не захацеў стаць урачом, сказаў:
—		Даруйце, але я значна старэйшы за вас. Чаго вы, чорт пабяры, хочаце ад гэтага хлопца? У ім жыццё аж кіпіць, перад ім раскрыты ўвесь свет, а вы б хацелі яго замарынаваць у карболцы, рыцыне ці ў якіх іншых вашых паскудствах! Я дык часам люблю пабурчэць на сваіх смаркачоў, гэта праўда, але хачу вам прызнацца, што я ганаруся імі, хоць яны і не могуць нічога прыдумаць супраць марской хваробы. Але, кладучы руку на сэрца, павінен вам сказаць, што я дзякаваў бы Богу, калі б у мяне быў трэці такі, як ваш. Я не перабольшваю. Я назіраю за ім ад Стакгольма. Хлопец, як малады дуб. І які свабодны, які вясёлы, відаць, што яго аж распірае, але пры гэтым спакойны, не крыклівы, чаго я не люблю, словам, будзе з яго сапраўдны мужчына. Ён, мабыць, і выдатны спартсмен?
—		Так, у яго нават ёсць нейкія рэкорды.
—		Ну, бачыце! І куды вы яго адпраўляеце: у ваенны ці гандлёвы флот?
Бруніцкі сумна ўсміхнуўся:
—		Спытайцеся лепей, куды ён сам сябе адпраўляе?.. У гандлёвы.
—		Вельмі разумна, — падбадзёрваў баварац. — Што, чорт, вы бачыце дрэннага ў тым, што ў хлопца ёсць свая галава на плячах і ён ведае, чаго хоча? Мы абодва бацькі і можам так між сабой паразважаць, што, па сутнасці, прымус дзяцей выбраць тую, а не іншую прафесію — гэта нонсэнс. Гэта тое ж, што і гвалтоўна вучыць курыцу плаваць, а качку кудахтаць. Яны самі ведаюць, на што здольныя. Ці не праўда?
Паколькі Бруніцкі не адказваў, баварац паківаў галавой:
—		Так, пане. Нам заўсёды здаецца, што мы нашмат разумнейшыя за моладзь. Прызнаюся, што я сам люблю гаварыць пра гэтую перавагу сталага ўзросту ўголас, нават вельмі гучна, але, паміж намі... хе... хе... трэба супакоіцца! Калі ваш сын выбраў марскую прафесію, ён ведае, для чаго?
—		Дапусцім.
—		А навошта вы яго вучыце ў Швецыі? У вас жа ў Польшчы ёсць марскія школы.
—		Так, але сямейныя абставіны вымусілі, — неахвотна буркнуў Бруніцкі.
У гэты момант дзверы купэ рассунуліся.
—		Ну, — пачуўся голас Пятра, — тата можа быць спакойны. Пагода, праўда, воблачная, але мора ледзь калышацца.
—		Ты быў на палубе?
—		Так. Я пазнаёміўся з вельмі мілым датчанінам. У яго ёсць маторная лодка на дызелі. Я ніколі ў жыцці не ездзіў на дызелі. Калі вы затрымаецеся ў Капенгагене даўжэй, чым на два дні, я скарыстаюся яго прапановай, і мы паедзем на востраў Анхольт. У яго там вялікае рыбацкае прадпрыемства. І ўявіце сабе, бацька, ён паўгода ўжо прымяняе электрычныя сеткі!
—		Відаць, я вымушаны буду прасядзець у Капенгагене тры або чатыры дні, — адказаў Бруніцкі, — дык можаш прыняць запрашэнне.
—		Выдатна, — абрадаваўся малады чалавек і стаў гаварыць па-нямецку, паўтараючы баварцу, што ён слаўна правядзе час на Анхольце.
—		А Капенгаген вас не цікавіць? — спытаў сусед.
—		Ах, я нядрэнна ведаю Капенгаген. Мы даволі часта рабілі экскурсіі на яхтах у гэты бок. Мяне проста вельмі цікавяць гэтыя электрычныя сеткі.
—		Як гэта, электрычныя? — зацікавіўся і баварац.
—		Уласна кажучы, гэта не зусім сеткі, — тлумачыў Пётр, — калі хочаце, я зараз намалюю схему такой канструкцыі.
Не чакаючы адказу, Пётр дастаў з кішэні нататнік і, сеўшы ля баварца і малюючы, стаў тлумачыць.
Прафесар Бруніцкі з-пад прыкрытых павекаў прыглядаўся да яго жывых рухаў, жаўтавата-карычневых валасоў, дужых мускулістых рук, вострых ноздраў і смелай, нібыта нецярпліва чыркнутай лініі брыва.
Ён ашаламляльна, надзвычай падобны да Друцкага. Можа, толькі рысы ў яго больш далікатныя і голас мякчэйшы, хоць і такога самага нізкага тэмбру.
Прафесар часам закрываў вочы, нібы ўслухоўваўся ў гэты голас, які дзейнічаў на яго, як атрута.
Пётр толькі ва ўсмешцы меў нешта ад маці, нешта, што так моцна прыгадвала ўсмешку панны Уршулі Лэнскай.
Яшчэ перад ад’ездам з Варшавы прафесар бачыўся з ёй у яе маленькім пакойчыку, дзе палову прасторы займала фартэпіяна, а на сценах за шклом віселі праграмкі канцэртаў. Са Стакгольма ён адаслаў ёй толькі паштоўку з некалькімі словамі. З Капенгагена ж напіша ёй даўжэйшы ліст.
—		...і ўсе рыбы, якія апынуцца паміж гэтымі двума караблямі, будуць забітыя токам. Застаецца толькі сабраць іх звычайнай сеткай з паверхні. Здаецца, сёння ўжо, заўважце, ёсць спосаб вылоўліваць экзэмпляры пажаданай велічыні. Гэта залежыць ад даўжыні электрычных хваль.
—		Як выйсці на палубу, Пётр? Я хацеў бы трохі прагуляцца, — перарваў прафесар.
Малады чалавек папрасіў прабачэння ў баварца і правёў бацьку ў канец вагона. Ля самых яго дзвярэй наверх вёў вузкі трап.
—		Сюды, бацька, толькі будзь, калі ласка, асцярожны, бо прыступкі слізкія.
—		Дзякуй табе, хлопча!
Пётр стаяў і глядзеў, як паднімаецца бацька, глядзеў з такой усмешкай, з якой нянька пільнуе малое дзіця. Ён вельмі паважаў бацьку і адчуваў да яго тое — паводле меркавання хлопца — што сын павінен адчуваць да свайго бацькі.
Ужо ў ліцэі ён ведаў, што яго бацька вучоны з сусветнай славай, што яго прозвішча вымаўляюць, каб дадаць аўтарытэту навуковым з’ездам, у якіх ён бярэ ўдзел, што і цяпер, у Капенгагене, яго чакае ўніверсітэцкі свет, таму што яго бацька павінен атрымаць якісьці знак пашаны.
Таму ў адносінах бацькі да сябе ён не бачыў нічога дзіўнага. Заняты вучобай і спортам, ён не спрабаваў нават даведацца аб прычынах, па якіх яго выслалі ў школу за мяжу. І ён зусім не лічыў гэта выгнаннем, тым больш што якраз цяпер упершыню ён сказаў бацьку, што хацеў бы пазнаёміцца з Польшчай, якую пакінуў малым дзіцем, і бацька адразу ж згадзіўся.
Пятру нават падабаўся гэты недахоп бацькавай чуласці, ён увогуле не лічыў гэта халоднасцю.
Хлопец вярнуўся ў купэ, каб скончыць размову са старым баварцам.
«Аксэль» прыбываў у порт, сунучыся паміж бясконцымі шэрагамі прышвартаваных караблёў. Яшчэ пятнаццаць хвілін — і з яго нутра паказаўся цягнік.
—		Капенгаген!
На брудным пероне вакзала баварац развітваўся са сваім спадарожнікам. Прафесару ён паціснуў руку, а Пятру даў сваю візітоўку:
—		Калі будзеш, маладзёне, як-небудзь у Мюнхене, не забудзься зайсці да мяне.
У гэты ж момант нейкі нізкі, каржакаваты мужчына ў клятчастым адзенні крыкнуў:
—		Hallo, прыяцель! Не забудзься: заўтра, пятая раніцы!
—		Я памятаю, — весела адказаў Пётр і, звяртаючыся да бацькі, дадаў: — Гэта мой датчанін з вострава Анхольт.
«Яму таксама шанцуе на людзей, як і таму», — падумаў прафесар.
Іх знаходжанне ў Капенгагене расцягнулася да тыдня, а яшчэ Бруніцкі павінен быў затрымацца на два дні ў Берліне.
—		Мы, відаць, ніколі не даедзем да Варшавы, — пажартаваў Пётр, калі яны садзіліся ў цягнік на чыгуначным вакзале Фрыдрыхштрасэ. — Я на ўсялякі выпадак прагледжу маршрут, каб упэўніцца, што па дарозе няма ўніверсітэтаў.
—		Шкада, што няма Цюрыха, — адказаў прафесар, — я б перамовіўся з панам Пернісонам.
—		Таксама псіхіятрам?
—		Не, Пеця, гэта студэнт-біёлаг, ненамнога старэйшы за цябе, узыходзячая зорка навукі. Стваральнік новых плыней.
—		Тата, я расстроены. У параўнанні майго ўзросту з векам гэтага Пернісона я пачуў папрок, што я не стваральнік новых плыней у навуцы!
—		Не папрок, але, магчыма, у гэтым была доля зайздрасці, — усміхнуўся Бруніцкі.
—		Пачакай, тата, некалькі гадоў, можа, і я дам табе нагоду для гонару.
У Бруніцкага сціснулася сэрца.
«Божа мой, — думаў ён, — ці не ганарыўся б я і так, калі б ведаў, што ён мой сын!»
Ён цяпер цалкам усведамляў, што нічога больш у жыцці не прагнуў, як менавіта такога сына. Яшчэ ў школе, калі сябраваў з Багданам Друцкім, ён марыў пра тое, каб быць да яго падобным. Стараўся пераймаць яго зухаватасць, захапленні, інтарэсы. І пазней, калі ён ажаніўся з Вандай, то заставаўся пад уплавам Багдана, ці ж не чакаў — як найвялікшай ласкі лёсу — што ў іх народзіцца сын якраз такі, як Багдан!..
«Ведаць, ведаць, — стагнала ў грудзях, — ведаць любой цаной!»
І раптам у мозгу, які прагна шукаў адказ, зарадзілася новая думка: «Ці існуе спадчынная пераемнасць псіхікі? Ці ёсць у падсвядомасці чалавека псіха-фізіялагічная сувязь з папярэднімі пакаленнямі? А калі існуе, як можна яе адкрыць і вывучыць?»
Прафесар пацёр лоб і ўперыўся поглядам у сына, засяроджанага на чытанні.
«Зараз, зараз, — стараўся ён не ўпусціць думку. — Такім чынам, перш за ўсё, калі гаворка пра антрапалагічныя рэчы, то існуюць расы. Яны перадаюць нашчадкам не толькі марфалагічныя ўласцівасці, але і пэўны псіхічны багаж. Гэта аксіёма. Значыць, цалкам дапушчальна, што ў аснове гэтай псіхікі ляжыць падсвядомы агульны грунт. Тады тэорыя Фрэйда, можа, і павінна быць пашырана яшчэ далей за мяжу, да якой яе давёў доктар Кунокі. Псіхіка чалавека пачынае фарміравацца не ва ўлонні маці, а значна раней, у псіхічных напластаваннях цэлых пакаленняў. Аднак, з пункту погляду псіхолага, неабходна было б тады пазбавіцца ад вырашальных старонніх уплываў і ўсёй тэорыі электранейронаў?»
—		Абсурд! — уголас сказаў доктар.
—		Слухаю, бацька? — падняў галаву Пётр.
—		Нічога. Прабач. Я пачынаю ўжо размаўляць з самім сабой. Ператаміўся.
Пётр устаў.
—		Гэта праўда, тата. Я дастану падушку і плед. Кладзіцеся і спрабуйце заснуць. Добра?
Кожная такая праява ўвагі з боку Пятра неверагодна кранала Бруніцкага. Ён ведаў, што сваім холадам у абыходжанні з ім, холадам, які не дапускаў ніякай чуласці, ён павінен быў хутчэй аддаляць ад сябе сына. Тым жывей ён прымаў усе гэтыя яго простыя, нязмушаныя, але такія шчырыя праявы ўвагі. Ён атрымліваў асалоду ад гэтага тону, спосабу, роду гэтага клопату, у якім была нібыта нотка апекі мацнейшага над слабейшым, столькі прастаты і свабоды.
Прафесар у такіх сітуацыях не мог супраціўляцца. Ён паддаваўся волі Пятра з унутранай радасцю, якую сам сабе не дазваляў ні ўсвядоміць, ні праявіць, але якая, тым не менш, не дазваляла сябе заглушыць ніякімі думкамі.
Пётр, насвістваючы сабе пад нос, адкрыў чамадан бацькі, выняў плед, падушку, дамашнія туфлі.
—		Здыміце, бацька, каўнерык, будзе зручней, — сказаў хлопец, — я заадно схаваю яго ў чамадан, каб не запыліўся.
Прафесар лёг, і калі Пётр захутаў яго ногі ў плед і затрымаўся над ім, то бацька спытаўся, не адкрываючы вачэй, ціхім голасам, які вырваўся з яго насуперак волі, паўтараючы думкі:
—		Ты мяне любіш, Пётр?
—		Люблю, бацька, — таксама ціха адказаў Пётр.
І калі б прафесар адважыўся падняць павекі, убачыў бы над сабой лёгка нахілены твар з добрай цёплай усмешкай залацістых вачэй.
Відаць, аднак, толькі гучання голасу сына было дастаткова, таму што твар прафесара пабляднеў.
—		Спі, тата, — сказаў Пётр.
Ён узяў кнігу і сеў насупраць.
Прафесар Бруніцкі не мог заснуць. Ён ляжаў нерухома, як скамянелы, але ў яго мозгу безупынку насіліся думкі. Сын сказаў, што любіць яго! За што?.. За што ён можа любіць яго, чэрствага, халоднага мужчыну, якога ён бачыць два разы на год, з якім яго зусім нічога не звязвае?
І другая думка: што б ён сказаў Пятру, калі б ад яго пачуў такое пытанне? Ці змог бы ён вымавіць такія словы?.. Ці не скрыгатнуў бы ў гэтых словах падман?.. Так, падман, таму што ён гэтага хлопца як амаль ненавідзіць, так і амаль любіць.
Каб не забыць: пытанне пра сляды існавання ў папярэдніх пакаленнях і ўмовы выцягвання гэтых слядоў з падсвядомасці асобы.
Гэта варта грунтоўна абдумаць і абмеркаваць з прафесарам Канстыновічам, а таксама з доктарам Кунокі. У псіхіятрычнай клініцы можна паставіць эксперымент над некалькімі пацыентамі, біяграфіі і паходжанне якіх дэталёва апісаны. Гэта можа даць фенаменальныя вынікі — беспамылковасць высноў пры ўстанаўленні бацькоўства!
Прафесар Бруніцкі заснуў. Абудзіў яго толькі голас кандуктара, які аб’яўляў Варшаву.
Машына чакала перад вакзалам. Калі бацька з сынам уселіся ў яе, бацька спытаўся:
—		Ну дык якія твае планы?
—		Спачатку, тата, я хацеў бы пазнаёміцца з Варшавай, потым паеду ў Кракаў, Вільню, Львоў. ну, і мне б хацелася выпрабаваць свае ногі ў Татрах.
Пётр аглядаўся вакол з цікавасцю:
—		Як жа Варшава адрозніваецца ад тых гарадоў, якія я ведаю! У вас дом у прыгарадзе, праўда?
—		Так. На Жаліборы. І хм. я якраз хацеў пра гэта з табой пагаварыць як з. мужчынам.
Пётр пасур’ёзнеў.
—		Я слухаю.
—		Ведаеш, у маім доме ёсць людзі... якія... якіх ты не будзеш бачыць. Яны займаюць значную частку дома. Пра іх існаванне ніхто не ведае і не павінен ведаць. Ці магу я быць упэўнены, што ты не будзеш гэтым цікавіцца?
—		Тата, — з папрокам прамовіў Пётр.
—		Я не сумняваўся, — запэўніваў прафесар, — што, хоць пра нешта ты мог падазраваць, ты ўсё ж будзеш мне давяраць. Твой пакой будзе на першым паверсе, і я цябе прашу, ніколі не адчыняй дзвярэй, якія вядуць з залы ў далейшыя пакоі.
—		Абяцаю вам гэта, тут няма пра што гаварыць.
—		Я веру табе, хлопча, і дзякую. Акрамя таго, у мяне жыве такі доктар Кунокі, вельмі вядомы біёлаг. Дык вось, ён у Варшаве інкогніта, і я б вельмі хацеў, каб ты пра гэта нікому не згадваў.
—		Я бачу, што вы, — засмяяўся Пётр, — прымаеце мяне ледзь не за бабу, якая любіць усюды сунуць свой нос і пляткарыць.
—		Зусім не, Пётр, калі б я лічыў цябе такім, то не мог бы прывезці да сябе. Проста я хачу загадзя пазнаёміць цябе з умовамі, у якіх ты апынешся, з сітуацыяй, якая склалася, можа, з-за больш важных спраў, пра якія я не магу табе зараз расказаць.
—		Калі б гэта была толькі звычайная фантазія ці капрыз бацькі, мне і гэтага цалкам хапіла б.
—		Дзякуй табе!
Пятру дастаўся вуглавы пакой каля залы з вокнамі, якія выходзілі ў сад. Калі барадаты служка паведаміў яму, што пан прафесар прыняў ужо ванну і ўсё падрыхтавана для яго, Пётр выразна пачуў жаночы голас, які напяваў нейкую песеньку. Голас павінен быў сыходзіць з адчыненага акна на другім паверсе і больш ніадкуль, таму што ў садзе нікога не было, а вакол распасціралася незабудаваная тэрыторыя.
Калі пасля вяртання з ваннай ён апранаўся да вячэры, то зноў пачуў голас, але на гэты раз мужчынскі. Міжволі ён стаў і пачаў прыслухоўвацца, перш чым яго вушэй дасягнуў характэрны шум.
—		Грамафон! — пазнаў ён.
Зрэшты, яго гэта ўвогуле не цікавіла.
За сталом Пётр пазнаёміўся з доктарам Кунокі, які яму вельмі спадабаўся, і гэта дзякуючы міламу расчараванню, якое выклікала тое, што гэты вучоны японец выдатна разбіраўся ў спорце: пра яхтынг, фехтаванне і лыжы ён гаварыў так, нібыта нічым іншым у жыцці ён і не займаўся; акрамя таго, ён спадабаўся Пятру прызнаннем важнай ролі фізічных практыкаванняў ва ўдасканаленні прыродных дадзеных чалавека.
—		Распаўсюджанае ілжывае перакананне, — гаварыў ён, — што чалавецтва выраджаецца, што мы становімся ўсё слабейшымі і меншымі, сёння ўжо цалкам абвергнута навукай. Наадварот, кожнае новае пакаленне ўсё больш аддаляецца ад сваіх продкаў з пункту погляду яўгенікі.
—		Добра, калі б так было, — адказваў Пётр, — ну, і што, я вымушаны вам верыць, што гэта сапраўды так. Аднак я бачыў у замку Тром пад Упсалай даспехі і зброю роду Фаэнтэрна. Малады Фаэнтэрна — мой сябар, і ніводнага з нас не назавеш слабаком. Аднак ні ён, ні я не маглі свабодна валодаць гэтымі мячамі або арбалетамі, а ў даспехах мы проста патаналі.
—		О, гэта цалкам зразумела, — усміхнуўся японец, — у тых гігіенічных умовах, якія былі ў сярэднявеччы, усе слабейшыя арганізмы былі асуджаныя на смерць, калі не ў раннім узросце, дык у дзяцінстве. Вытрываць гэта маглі толькі самыя моцныя. Яны, дзякуючы пастаяннай фізічнай працы, развіваліся ў волатаў. З пакалення ў пакаленне з асобных рыцарскіх родаў у выніку таго, што Спенсер называе «выжываннем найбольш прыстасаваных», а Дарвін «натуральным адборам», утварылася не столькі раса, колькі клас моцных людзей. Разам з імі марнеў значна больш шматлікі клас дэгенератаў. Ён быў асуджаны на гібель, як, зрэшты, і першы, які, па меры змены ўмоў існавання, замест ваенных паходаў і турніраў прыбіраў сваіх маці ў цесныя гарсэты, ствараючы рассаднік кволасці.
—		Ты гэта павінен ведаць з літаратуры, — дадаў прафесар.
—		Канечне, — засмяяўся Пётр, — быў нават такі перыяд, калі кволасць лічылася нібыта прыкметай духоўнасці.
—		Гэта сімптаматычна. Пётр, звярні ўвагу, — сказаў Бруніцкі, — што заўсёды ідэі ці плыні, актуальныя ў пэўную эпоху, вынікаюць якраз са стану рэчаіснасці. Разумееш? Яны не ствараюць гэты стан, яны з’ява другасная, яны прэпарыруюцца дзеля яго апраўдання. Гэта спатрэбіцца і табе, калі ты захочаш цвяроза зірнуць на сённяшняе спартыўнае ідалапаклонства. Распаўсюджанасць, папулярнасць пакланення сіле і фізічнаму развіццю — гэта не што іншае як толькі апраўданне знікнення жыцця духоўнага і душэўнага ў шырокіх масах.
—		Я згодны, тата, — адказаў Пётр, — але, беручы пад увагу пытанне, узнятае панам доктарам, пытанне «выжывання найбольш прыстасаваных», не варта наконт гэтага турбавацца.
—		О, малады дружа, гэта варта разглядаць як рэакцыю жыццяздольнасці чалавечага віду, як жывучасць чалавека, яго супраціўленне дэградацыі. Статыстыка пацвярджае, што гэта так. Возьмем хаця б толькі даныя пра рост чалавека. Вы захапляліся ростам прапрадзедаў, але побач з імі былі мільёны малых і слабых. Меркай можа служыць толькі сярэдні паказчык. Дык вось, на працягу апошніх дваццаці гадоў, як сведчыць статыстыка прызыўнікоў, сярэдні рост чалавека ў Францыі павялічыўся на два сантыметры, у Германіі — на тры, у Італіі — на два з лішнім, а ў Японіі — на сем! І працягвае павялічвацца!
Акрамя таго, што размова прадоўжылася дапазна і, калі Пётр ішоў спаць, прабіла ўжо адзінаццаць, прафесар засеў з доктарам у кабінеце. На пісьмовым стале з’явіліся вялікія аркушы графічных чарцяжоў, дзённік назіранняў, рэнтгенаўскія здымкі, адзнакі розных аналізаў, апісанні сноў пацыентак, стэнаграмы размоў з імі...
Адна за другой перамяшчаліся перад дзвюма нахіленымі галовамі зялёныя папкі, усыпаныя мноствам лічбаў, скарачэнняў, літар.
Доктар Кунокі даваў справаздачу за трохтыднёвы перыяд сваёй працы. Яны часта затрымліваліся то на адным, то на другім і абменьваліся некалькімі адрывістымі фразамі, часам паміж імі завязвалася спрэчка пра тое, як кваліфікаваць той ці іншы сімптом.
Было ўжо далёка за поўнач, калі японец адчыніў цяжкі сейф, схаваў тоўсты стос зялёных папак і збіраўся пайсці.
—		Хвілінку, калега, — затрымаў яго прафесар. — Я хацеў бы даведацца, што вы думаеце наконт адной канцэпцыі, якая прыйшла мне ў галаву.
—		Я да вашых паслуг.
Бруніцкі абаперся галавой на рукі і пачаў гаварыць. Кунокі ўважліва слухаў. Прафесар раскрываў сваё бачанне на магчымасць адшукаць у псіхіцы пэўнага індывідуума падсвядома захаваны лад жыцця яго продкаў, а ў прыватнасці, бацькоў, і закончыў падкрэсліваннем значнасці, якую мела б эмпірычнае пацвярджэнне гэтай гіпотэзы не толькі для навукі, але і для практычнага жыцця: для ўстанаўлення бацькоўства!
Акрамя кароткай успышкі ў вачах, твар японца не выдаў ніякага ўражання. Ён прызнаў, што гіпотэза можа быць вельмі слушнай, што, безумоўна, яе варта праверыць шляхам сістэматычнага эксперымента, што яна таксама павінна паспрыяць у вырашэнні праблемы так званага «ўглядання».
—		Вось якраз тут, — падняўся прафесар, — у мяне ўзнікаюць сумненні. Зрэшты. мы яшчэ пра гэта пагаворым.
Калегі перакінуліся яшчэ некалькімі фразамі і, зычачы доктару добрай ночы, Бруніцкі спытаўся:
—		Як вам мой сын?
—		Вельмі, — лаканічна адказаў Кунокі.
Назаўтра Пётр у кампаніі бацькі пабываў у горадзе, наведаў Лазенкі, касцёлы, музеі, Замак.
Якраз калі яны выходзілі з Замка, побач з аўтамабілем ён убачыў жанчыну, якая нібыта іх чакала. Нос яе быў чырвоны, з-пад старога саламянага капелюша, ссунутага набакір, вылазілі пасмы брудна-сівых валасоў. Увесь яе выгляд сведчыў пра ўбоства, занядбанне і алкагалізм.
Калі яна ўбачыла прафесара, яе вусны расплыліся ў здзеклівай усмешцы і, лёгка хістаючыся, яна зрабіла да яго некалькі крокаў.
—		Сядай у машыну, — загадаў Бруніцкі Пятру, а сам падышоў да бабы і грозна спытаўся:
—		Чаго Буфалова мяне пільнуе? Колькі разоў я гаварыў.
—		Ціха, доктарчык, ціха, — скрыпучым голасам перарвала жанчына. — Чаго ўжо злавацца. Паладзім.
—		Буфалова зноў п’яная!
—		Ад клопатаў, бацюхна. Няма ніякіх заробкаў. Доктарчык пра мяне забыўся.
—		Я ўжо вам казаў, — насцярожана агледзеўся вакол Бруніцкі, — што мне больш нічога не трэба.
Жанчына смела выцягнула руку ў дзіравай пальчатцы і схапіла яго за локаць:
—		Але мне трэба. Мне патрэбныя грошы.
—		Больш не дам.
—		А я вам гавару, дасце, — захіхікала яна, — я, праўда, не ведаю, як вас завуць і дзе вы жывяце, але нумарок машыны памятаю. Вось як! Нумарок 82822. Харошы нумарок, я назаўсёды яго запомніла. А ўжо там па нумарку адшукаць няцяжка.
—		Гэта шантаж! — цыкнуў Бруніцкі. — Вы разумееце, што за гэта турма?
—		Турма вялікая, і вам у ёй хопіць месца, — буркнула жанчына.
Прафесар закусіў вусны:
—		Колькі вы хочаце?
—		Дык і пяцьсот злотых не пашкодзіць. Гэта я так сабе сказала. Не пашкодзіць.
Калі прафесар палез у партфель, яна дадала:
—		Пяцьсот не пашкодзіць, а семсот дапаможа. Вы багаты. Вам па кішэні.
Бруніцкі хутка выняў банкноты, скруціў іх і падаў ёй:
—		Вось. І забудзьцеся пра мяне нарэшце, Буфалова.
—		Доктарчык, — расчулілася яна, — няхай вам Бог аддзячыць за добрае сэрца. Я б не рабіла гэтага, калі б не бяда. Але што сёння акушэрка можа зарабіць? Найвышэйшая служка дасць сто злотых за аборт, а з некаторых і гэтага не выцягнуць...
—		Ну, няма часу, — ссунуў бровы Бруніцкі і хацеў адысці, але жанчына зноў прытрымала яго за рукаў:
—		Доктарчык, вам сапраўды ўжо гэтыя дзяўчыны непатрэбныя? У мяне зараз ёсць якраз што трэба. На другім месяцы. І прыгожая. Краўчыха.
Жанчына настойліва глядзела яму ў вочы.
—		Я казаў, што не. Калі ў Буфаловай будзе якая-небудзь інтэлігентная дзяўчына, то так, кіньце, як звычайна, запіску. Але паўтараю, павінна быць інтэлігентная і вельмі маладая.
—		Дзе ж я такую вазьму, — заламала яна рукі, — раней такія трапляліся, а цяпер дактары ўвесь хлеб у акушэрак забралі. Але калі што, я паведамлю. Як звычайна, кур’ерам?
—		Так.
Прафесар захінуў паліто і, не азіраючыся, сеў у машыну.
—		Нейкая агідная баба, — заўважыў Пётр.
—		Паехалі, — кінуў прафесар шафёру.
—		Загадаеце ў клініку?
—		Так. А паніча адвезці дадому. Я сёння паабедаю на месцы, бо ў мяне тэрміновая нарада, — патлумачыў прафесар сыну.
Пётр сядзеў у зале з доктарам Кунокі. Размова зайшла на акультныя тэмы. Спірытызм, медыумізм, гіпнатызм. Пётр, які вельмі мала ведаў пра гэта, слухаў з цікавасцю і выпытваў доктара пра дэталі.
У пэўны момант японец спытаўся:
—		А вас ніколі не гіпнатызавалі?
—		Не, ніколі.
—		Ведаеце, гэта вельмі забаўнае адчуванне, — засмяяўся Кунокі, — зрэшты, я не ўпэўнены, ці вы ўвогуле паддаяцеся гіпнозу.
—		Я сам бы хацеў ведаць.
—		А вы не баіцеся?
—		Што вы! Больш за тое, я лічу, што ў жыцці ўсё варта паспрабаваць. А вы, доктар, умееце гэта рабіць?
—		У мяне ў гэтым ёсць сякая-такая практыка, — засмяяўся японец, — калі хочаце, правернем гэты жарцік.
—		З вялікім задавальненнем.
—		Ну тады, ляжце, калі ласка, на сафу.
Яны абодва смяяліся, і Пётр расцягнуўся на тахце:
—		Я гатовы, але мне нешта не хочацца верыць, што ў вас атрымаецца.
—		І я сумняюся, але паспрабуем. Увага! Я пачынаю.
Доктар Кунокі нахіліўся над Пятром, кончыкамі пальцаў дзвюх рук ён скруціў дзве пятлі над скронямі, склаў далоні над пераноссем і развёў іх па гарызанталі, падняў над галавой.
Расхістаныя хвалістымі рухамі пальцы, здавалася, зараз нешта згорнуць з твару ляжачага, рукі спіральнымі рухамі прасунуліся над ключыцай, хуткім рухам скрыжаваліся над ямкай і раптам узляцелі ўверх. Усе канечнасці Пятра здрыгануліся напружанымі мышцамі і абмяклі, дыханне запаволілася: сонечнае спляценне расслабілася.
Яшчэ два праходы ўздоўж цела, і японец выпрастаўся.
Ён хутка зірнуў у акно, кінуў вокам на гадзіннік, замкнуў двое дзвярэй і вярнуўся да нерухомага Пятра.
Пульс быў слабы, але роўны. Бледнасць умераная.
—		Пан Пётр, вы мяне чуеце? — спытаўся доктар.
Вусны хлопца слаба заварушыліся.
—		Вы мяне чуеце? — паўтарыў доктар.
—		Так. Чую.
—		Як вас завуць?
—		Мяне завуць Пётр Бруніцкі, Пётр Бруніцкі.
Японец нахіліўся над усыплёным і цвёрда сказаў:
—		Няпраўда. Вы памыляецеся. Пётр Бруніцкі — гэта малады чалавек, ваш сын. Пятру Бруніцкаму дваццаць гадоў, а вы яго бацька. Зараз вы гэта разумееце?
Твар Пятра скрывіўся, дыханне пачасцілася, вусны здрыгануліся.
—		Адкажыце, калі ласка, — сурова загадваў голас доктара Кунокі, — як вас завуць?
Японец павольна правёў кончыкамі пальцаў над бровамі Пятра і выразна паўтарыў пытанне, але з вуснаў гіпнатызаванага сыходзілі толькі нейкія невыразныя гукі.
—		Успомніце, — чаканячы словы, прагаварыў доктар, — гэта было трыццаць гадоў таму. Трыццаць! Разумееце?
—		Разумею.
—		Вы былі малым хлопчыкам. Вас клічуць. Хтосьці вас кліча. Чуеце?
—		Чую.
—		Як вас клічуць?
—		Петэр! Петэр! Петэр!..
Доктар Кунокі апусціў рукі.
—		Вы памыляецеся, — гнеўна запярэчыў ён. — Гэта клічуць вашага сына. Праўда?
—		Праўда.
—		Вы бацька Пятра, разумееце?
—		Разумею.
—		Як вас завуць?
—		Прафесар Караль Бруніцкі, — без запінкі адказаў усыплёны.
—		Што вы памятаеце са свайго дзяцінства? Не забывайце, вы дзіця. Як вас клічуць?
—		Петэр!
Кунокі закусіў вусны і бездапаможна ўсміхнуўся. Яму стала зразумела, што гіпотэза прафесара памылковая, што ў падсвядомасці чалавека нельга знайсці сляды інфармацыі пра яго бацьку. Доктар зрабіў апошнюю спробу.
—		Вы студэнт-медык Караль Бруніцкі. Разумееце?
—		Так.
—		Скажыце мне, калі ласка, што такое nervus vagus.
—		Я не ведаю.
Доктар паглядзеў на гадзіннік, палічыў пульс Пятра. Трэба было заканчваць.
—		Заўважце, пан Пётр! І запомніце. Тое, што я вам зараз скажу, вам нельга забываць. Дык вось, калі вы былі маленькім хлопчыкам, у вас былі чорныя валасы. Чорныя валасы! Паўтарыце, калі ласка.
—		У мяне былі чорныя валасы.
—		Так. Чорныя валасы. А клікалі вас Караль! Клікалі вас Караль! Як вас клікалі?
—		Караль, — прашаптаў Пётр.
—		Гэта абавязкова трэба памятаць. Часам вас клікалі Петэр, а часам Караль! Гэта вельмі важна. Калі вас клікалі Петэр, вы былі бландзінам, а калі клікалі Караль, вы былі брунетам. Чаму так, вы не разумееце, але вы добра памятаеце, што гэта так. Я зараз хачу ведаць, што вы памятаеце. Скажыце, калі ласка!
—		Я быў бландзінам, і мяне клікалі Петэр, а. таксама мяне клікалі Караль, але тады я быў брунетам.
—		Ну дык добра. Гэта адзінае, што вы павінны запомніць. Акрамя таго, забудзьцеся пра тое, што вас гіпнатызавалі. Праз хвіліну я вас абуджу, і вы сядзеце ў крэсла. Вы будзеце ведаць, што ні на хвіліну з яго не ўставалі і што мы не перарывалі размову пра акультныя навукі. Разумееце?
—		Разумею.
Доктар Кунокі выцер пот з ілба і некалькімі рухамі рук прывёў Пятра ў прытомнасць. Хлопец расплюшчыў вочы, няўпэўнена агледзеўся вакол, устаў і, хоць у яго дрыжалі калені і ён крыху хістаўся на нагах, ён падышоў да крэсла, на якім раней сядзеў.
У гэты час японец зноў пакруціў ключом у замку і, стаўшы перад Пятром, спытаўся:
—		Дык вы кажаце, што хацелі б паспрабаваць паддацца гіпнозу?
—		Так, пан доктар, я думаю, што чалавек павінен спазнаць усе адчуванні, якія яму даступныя.
—		Вы бледны, — са спачуваннем заўважыў Кунокі. — Вы стаміліся?
—		Здаецца, крыху. Не ведаю, чаму, мы з бацькам адносна няшмат хадзілі.
—		Відаць, розніца клімату. Можа, вам паспаць?
—		О, зноў, — засмяяўся Пётр.
—		Таму што я павінен папрасіць у вас прабачэння і пакінуць аднаго. Мне трэба крыху папрацаваць.
—		Канечне, канечне, пан доктар.
Пётр бачыў, як японец дастаў з кішэні ключы, адсунуў фіранку і адчыніў цяжкія тоўстыя дзверы.
Калі вярнуўся прафесар Бруніцкі, ён заспеў Пятра за гульнёй з катамі.
—		Я не ведаў, што вы так любіце катоў, — усклікнуў ён у адказ на вітанне прафесара. — Трэнер па боксе ва Упсале, лаючыся, заўсёды пасылаў «да ста старых дзевак і іх тысячы катоў!» Адтуль у мяне перакананне, што катоў заводзяць менавіта векавухі.
—		Твой трэнер у многім меў рацыю, хлопча, — адказаў прафесар, падаючы ў крэсла. — Любоў да катоў і іншых гадаванцаў у старых дам — гэта вынік нерэалізаванага мацярынскага інстынкту. Маленькія дзяўчынкі гуляюць у лялькі, потым займаюцца сяброўкамі, калі выходзяць замуж, то муж становіцца новай лялькай, потым, калі ў іх з’яўляюцца дзеці або сабачкі, каты, яны заўсёды гуляюць з імі.
Пётр падумаў, што, відаць, жанчыны прынеслі бацьку шмат непрыемнасцей, таму ён так імі пагарджае і не паважае іх.
—		Ну, але ж вы, хіба, не дзеля забавы трымаеце гэтых катоў? — спытаўся сын.
—		Не, Пеця. Яны мне патрэбныя для работы ў лабараторыі. Уф. я стаміўся. Дзе доктар Кунокі?
—		Выйшаў у гэтыя дзверы, — указаў Пётр. — Можа, вы б крыху паспалі?
—		Добра. Я так і зраблю, — падняўся Бруніцкі. — А заўтра я табе пакажу яшчэ некалькі рэчаў, якія варта ўбачыць, а паслязаўтра паедзеш у Закапанэ.
—		Так, бацька. Я зараз прагуляюся па беразе Віслы. Прыемнага сну.
Прафесар затрымаўся ў дзвярах:
—		Слухай, хлопча, а цябе ніколі не гіпнатызавалі?
—		Не, бацька. А чаму ты пра гэта пытаеш?
—		Так. Звычка старога псіхіятра. Да пабачэння. Не спазніся на вячэру.
Раздзел 20
Мора было гладкае, як люстэрка. Самы слабы павеў не парушаў спакою. Таму маладыя Тэрлінгі адмовіліся ад экскурсіі і абодва былі зараз вельмі занятыя навучаннем Юлькі мастацтву плаваць.
Друцкі і Аліцыя, лежачы на пяску пасля доўгага заплыву, назіралі за гэтай вясёлай тройцай.
—		Я не разумею, што зрабілася з Юлькай, — пачала Аліцыя. — Такое ўражанне, што яна неяк змянілася. Ты не заўважыў гэтага, Бох?
—		Што такое? — ухіліста спытаўся ён.
—		З пэўнага часу я адчуваю ў яе манеры паводзін нешта няшчырае. Яна нібыта, як і раней, гаворыць са мной пра многае, аднак я пераканана, што не пра ўсё. Яе нешта трывожыць. Часам, калі яна думае, што я не гляджу на яе, яна заглыбляецца ў сябе і моцна сціскае вусны.
—		У маладых дзяўчат, — паціснуў плячыма Друцкі, — бывае пераменлівы настрой.
—		Не, Бох, мая інтуіцыя не падводзіць. На гэта ёсць нейкая важная прычына або, па меншай меры, такая, якую яна лічыць важнай. Зірні на яе. Яна ж яўна робіць выгляд, што смяецца і весяліцца. Але гэта ўсё напаказ. Акрамя таго, яна худзее і, здаецца, дрэнна спіць. Я ўжо некалькі разоў заўважала, што яна плакала, а калі я ў яе спыталася — яна запярэчыла. Пры гэтым — какетліва. У ёй заўсёды было шмат какецтва, але яна ніколі не праяўляла яго так ярка.
—		Яна маладая, што ты хочаш, Аль?
—		Я ўпэўнена, што яна мне штосьці недагаворвае. Я надта добра яе ведаю, каб гэтага не заўважыць, ды і да цябе яна стала нейкай жорсткай. Раней яна так радавалася кожнай аўтамабільнай прагулцы з табой, а цяпер яе трэба ўгаворваць. Яна ўвогуле пазбягае нашай кампаніі.
Друцкі закрыў рукамі твар ад сонца і маўчаў.
—		Можна было б звязаць гэта з закаханасцю ў каго-небудзь з маладых людзей, калі б не тое, што, па меншай меры, на мой погляд, ні інжынер Гольт, ні два гэтыя смаркачы, — Аліцыя ўказала на Тэрлінгаў, — ні такі франт, як Тамкоўскі, увогуле не могуць падабацца дзяўчыне з сякім-такім густам. Як ты думаеш?
—		Адкуль я ведаю, магчыма, ёй проста мора не на карысць.
—		У любым выпадку, будзь ласкавы, звярні на яе ўвагу.
—		Ну, ужо ў наступны раз, — сказаў Друцкі, — у мяне на гэта не будзе часу, таму што заўтра зранку я еду ў Варшаву, а калі вярнуся, можа, усё пройдзе.
—		Не, Бох, сумняваюся. Я была б табе ўдзячная, калі б ты ўзяў сёння Юльку на якую-небудзь прагулку і паспрабаваў прыгледзецца да яе.
—		Не патрабуй ад мяне гэтага, Аль, — скрывіўся Друцкі, — у мяне няма ні здольнасцей следчага, ні педагога. Зрэшты, я абяцаў пані Хэлміньскай, што буду яе сёння вучыць вадзіць машыну.
Аліцыя паглядзела на яго з-пад прыкрытых павекаў і лёгка кінула:
—		Гэта таксама. педагогіка. Гэта пані Хэлміньска не вылучаецца, аднак, кемлівасцю, бо ўжо трэці раз бярэ ўрокі.
—		Яна ніколі не вадзіла машыну, — паціснуў плячыма Друцкі.
—		A propos, ці ведаеш ты, што і пані Хэлміньска заўтра едзе ў Варшаву? — спыталася Аліцыя.
—		Яна пра гэта ўпамінала.
—		Дзіўны збег абставін.
Друцкі нічога не адказаў. Ён не сумняваўся, што пані Хэлміньска едзе ў Варшаву дзеля яго, таму што яна і не старалася прыхаваць сваёй зацікаўленасці яго асобай, нават у прысутнасці Аліцыі. Ды і яму яна вельмі падабалася. Праўда, не яна была прычынай таго, што ён вымушаны быў на некалькі дзён пакінуць Хель, у сталіцы яго чакала шмат працы ў сувязі з нейкімі падатковымі прэтэнзіямі да «Аргенціны». Ды ён і рады быў, што і гэта пікантная брунетка будзе там.
Друцкі не хацеў прызнавацца самому сабе, але раман з Аліцыяй станавіўся для яго цяжарам. Яго фантазія, якая пастаянна шукала нечага новага, сумавала ад аднастайнасці настрою, праўда, пастаянна палымянага і аднолькава напружанага да апошняга, але якраз з-за сваёй нязменнасці ён ператвараўся ў штодзённасць.
Больш за тое, пасля прызнанняў Юлькі шчырае пачуццё сімпатыі і сяброўства да гэтай малой стрымлівала яго ў адносінах да Аліцыі і стварала непрыемную і складаную сітуацыю, у якой натуры Друцкага рабілася некамфортна.
Яму проста было з гэтым страшэнна няёмка.
Ён не цярпеў фальшу і падману і па іншых прычынах. Такім чынам, ён радаваўся, што некалькі дзён будзе дыхаць свабодна.
Друцкі ведаў, што факт адначасовага з ім ад’езду пані Хэлміньскай выклікае ў Аліцыі падазрэнні і што рэўнасць расце з кожным днём, але ён не хацеў пра гэта думаць.
Юлька не вячэрала і пайшла да сябе, тлумачачы гэта галаўным болем. Яна дамовілася з панам Янкам, каб ён прыйшоў і развітаўся з ёй без сведак.
Калі ён увайшоў і зачыніў за сабой дзверы, яна кінулася яму на шыю:
—		Каханы, адзіны, — шаптала дзяўчына, — я буду марыць пра вас, буду вельмі сумаваць.
—		Я хутка вярнуся, малышка, бывай здарова.
—		О, пане Янку, я ведаю, што не толькі Аля вас кахае, ведаю, што шмат іх вас кахае. Толькі ніводная так, як я. Вы для мяне ўсё. усё.
А пазней, на досвітку, калі, стоячы ля адчыненага акна, яна ўслухоўвалася ў вуркатанне машыны, якая аддалялася і ў якой аддаляўся ён, Юлька думала, што гэта шчырая праўда, што ён для яе — усё на свеце.
Так, бо што здарылася з яе найсвяцейшымі, найгарачэйшымі пачуццямі да Аліцыі?.. Ох, яна не магла сабе дараваць, таму што павінна была быць удзячная ёй. Толькі любіць яе яна ўжо не магла. Яна не магла нават сябе прымусіць свабодна з ёй пагаварыць. Адчувала да Аліцыі нібыта крыўду:
«Яна ў мяне нават сябе забрала. Я цяпер адна, зусім адна.»
Праўда, часам яе мучыла сумленне, нібыта вось як яна плаціць Аліцыі за яе апеку, клопаты і сэрца, але тады толькі ўпадала ў роспач, што яна злая, няўдзячная, што мае подлую натуру, але ні на хвіліну не магла падумаць пра адрачэнне ад свайго пачуцця да пана Янка, на якога яна мела такое ж самае права, як і Аліцыя.
На трэці дзень пасля ад’езду Друцкага, калі яны зранку выйшлі на прагулку, Аліцыя вырашыла даведацца, у чым справа.
—		Ты сёння дрэнна спала, Юлька, — пачала яна. — Я чула, што ты кашляла.
—		Можа, праз сон, — адказала дзяўчына, — дзякуй табе, я добра спала.
—		Ты не кажаш праўды, Юлька, — лагодна заўважыла Аліцыя.
Дзяўчына маўчала.
—		Ты не гаворыш праўды. Увогуле, ты нешта ад мяне ўтойваеш.
Юлька коратка і з іроніяй пасмяялася:
—		Я? Аля, мы ж адна ад адной ніколі нічога не тоім?
—		Ты мяне дрэнна зразумела, Юлька. Я бачу, ты нешта перажываеш, нешта цябе трывожыць, нешта, скажам так, засмучае. І калі я хачу ведаць, што гэта, то не з-за цікавасці, а таму, што лічу сваім абавязкам апекавацца табой. Я ўжо даўно назіраю ў тваіх паводзінах нейкую нервовасць, нецярплівасць, выклік, а часам, прыгнечанасць. Калі я толькі зараз кажу табе пра гэта, то выключна таму, што была пераканана, што ты сама, як заўсёды, раскажаш мне аб прычыне тваіх хваляванняў.
—		Хваляванняў? Ха. ха. ха. Аля, я цябе запэўніваю, што мяне нічога не турбуе.
—		Ты няшчырая.
—		Табе здаецца, Аля.
—		Аднак ты нешта ўтойваеш ад мяне.
Юлька закусіла вусны і абыякавым тонам прамовіла:
—		Табе здалося.
Яны моўчкі ішлі па пяску, цвёрда ўтрамбаваным наплывам хваль.
—		Ты закахалася, — гаварыла Аліцыя.
—		Я? — раптам пачырванела Юлька.
—		Закахалася. Дапусцім. О, не думай, што я хачу цябе за гэта папракнуць. Я вельмі добра гэта разумею. Аднак лічу, што ты магла б мне даверыцца настолькі, каб падзяліцца сваімі пачуццямі.
Юлька адвярнула галаву, і Аліцыя ведала, што яна хоча схаваць слёзы.
—		Юлечка, — мякка пачала Аліцыя, — ты можаш мне сказаць, у каго ты закахалася?
Дзяўчына паглядзела на яе вачыма, поўнымі слёз, але цалкам іншымі, з нянавісцю, поўнымі злых водбліскаў.
—		Не! — крыкнула дзяўчына. — Я нікога не кахаю! Я не магу табе сказаць і не хачу. Нікога я не кахаю! Нікога!
Аліцыя прытуліла яе да сябе, нягледзячы на яе спробы вырвацца з абдымкаў:
—		Супакойся, Юлечка. Ты ж ведаеш, як я цябе люблю. Ну, супакойся. Давай пагаворым спакойна.
Аліцыя не выпускала дзяўчыну і пасля паўзы дадала:
—		Ты думаеш, ён, той, пра каго ты марыш, не здагадваецца пра твае пачуцці? Што не адкажа табе ўзаемнасцю?
Юлька раптам пачала смяяцца прыкрым, ненатуральным смехам, ледзь не груба пазбавілася ад абдымкаў і, акінуўшы Аліцыю іранічным поглядам, сказала:
—		А табе што, здаецца, што толькі такія прыгожыя, як ты, маюць права на ўзаемнасць?.. Ці. Ах, зрэшты, гэта беспрадметная размова.
—		Юлька?!.
—		Табе штосьці прымроілася, Аля. Давай не будзем пра гэта.
Аліцыя яшчэ некалькі разоў спрабавала вярнуцца да закранутай тэмы ў надзеі здабыць ад Юлькі шчырыя прызнанні, але тая ўпарта маўчала. Канечне, пасля першай жа размовы праніклівы розум Аліцыі раскрыў тайну дзяўчыны. Яна не сумнявалася, што Юлька кахае Друцкага. Справа была толькі за тым, каб выявіць, як далёка зайшло гэтае пачуццё.
Спачатку Аліцыі ўвогуле не прыходзіла ў галаву, што Юлька магла расказаць пра сваё каханне Багдану. Калі б так атрымалася, Бох бы адразу ж паведаміў Аліцыі.
Аднак з цягам часу ўпэўненасць у гэтым стала знікаць. З розных недагаворак, якія ўдалося здабыць ад Юлькі, закралася падазрэнне, а неаспрэчным доказам стала адкрыццё факта, што Юлька пачала пісаць лісты. Яна іх пісала ўначы, а да паштовай скрыні бегала на золку.
Падчас аднаго з такіх паходаў Аліцыя зладзіла грунтоўную рэвізію ў яе пакоі. Плёнам гэтых пошукаў было адшуканне двух прадметаў, старанна загорнутых у паперу і схаваных на дне шафы: маленькага гладкага каменьчыка і некалькіх валокнаў мяккага сівога моху.
Аліцыя не знайшла ні шматка спісанай паперы, але ўважліва агледзела прамакальную паперу. З дапамогай люстэрка няцяжка было расчытаць на ёй абрыўкі слоў, якія не пакідалі ўжо ніякіх сумненняў, што Юлька пісала Друцкаму. Урывак адраса: «праспект Шуха», канец слова «(mi)losci» і г. д. былі дастаткова красамоўнымі.
Сітуацыя станавілася абсалютна яснай. Юлька піша яму з яго згоды, ён затаіў ад Аліцыі ўсё, ну і, верагодна, таксама піша Юльцы.
Страшны боль працяў сэрца Аліцыі. Яе рукі сутаргава сціснуліся.
Калі б Юлька ў гэты момант увайшла ў свой пакой, Аліцыя б не змагла справіцца з парывам нянавісці, але ўжо праз момант яна была спакойная і толькі позірк, якім яна спаткала выхаванку, што вярталася, гарэў нейкім злым агнём.
Цяпер трэба было любой цаной даведацца, ці піша Багдан Юльцы. З халоднай асцярожнасцю Аліцыя апытала пані Чэрвеньскую, служкаў, паштальёна і нават Тэрлінгаў, якія часам бачыліся з Юлькай яшчэ перад снеданнем, значыць, тады, калі яна магла чытаць атрыманыя лісты. Урэшце Аліцыя накіравалася на пошту. Апытаны служачы толькі паціснуў плячыма:
—		Ніякай інфармацыі я вам даць не магу. Гэта службовая тайна.
Такім чынам, яна звярнулася да кіраўніка паштовага аддзялення, паказала яму сваё пасведчанне пракурора і даведалася, што служачы ўспомніў, як два разы ён выдаваў паштоўкі, адрасаваныя панне Юліі Горн, і атрымаў ад шэфа распараджэнне забіраць карэспандэнцыю, якая ёй яшчэ магла прыйсці, і аддаваць пані пракурору.
—		Значыць, ён пісаў ёй, значыць, пісаў, — паўтарала Аліцыя, вяртаючыся ў пансіянат і кусаючы вусны, — за маёй спінай!
Яна была так абурана, што яе прадчуванне падказвала пазбягаць Юлькі, пакуль Аліцыя не здолее авалодаць сабой. Яна зачынілася ў сваім пакоі, кінулася на ложак і, прыціскаючы далоні да твару, паўтарала:
—		Змяя. змяя, змяя. паршывае шчаня, я яе выхадзіла, змяя. змяя.
З пракусанай губы сачылася кроў, моташны і рэзкі смак якой працвярэзіў Аліцыю.
—		Спакойна! Спакойна!..
Яна села і, падпершы галаву рукамі, думала:
«Спачатку трэба прааналізаваць сітуацыю. Як далёка зайшоў раман Юлькі з Друцкім? Ці аддалася яна яму? Ці яшчэ не?.. Ох, заплаціць мне за гэта змяя!.. Скацінка такая! Заплаціць!»
Міналі гадзіны ўзважвання шанцаў на карысць таго ці іншага рашэння. Калі Аліцыя спускалася на вячэру, яна ўжо была цалкам ураўнаважаная, спакойная, з усмешкай на твары.
Яна ведала, што трэба чакаць новую паштоўку ад Друцкага Юльцы, а тады толькі прыняць канчатковае рашэнне.
Але прайшло два дні, а паштоўкі не было, затое на трэці дзень прынеслі тэлеграму, адрасаваную Аліцыі. Друцкі паведамляў, што не можа прыехаць. Назаўтра таксама пані Чэрвеньска атрымала тэлеграфічны грашовы перавод і просьбу спакаваць і выслаць яго рэчы ў Варшаву.
Аліцыя не паведаміла Юльцы пра атрыманне навіны, а толькі коратка заявіла ёй падчас абеду:
—		Сёння вечарам я еду ў Варшаву.
—		Як гэта «еду»? — дрыжачым голасам спыталася Юлька. — Значыць, ты мяне пакінеш тут?
—		Я праз некалькі дзён вярнуся. Не бачу прычын забіраць цябе.
—		Але мне б таксама хацелася паехаць.
—		Навошта? — паглядзела на яе Аліцыя, а калі дзяўчына не адказала, яна паціснула плячыма: — Застанешся тут.
—		Добра, — халодна адказала Юлька.
Калі праводзіла Аліцыю на вакзал, яна была маўклівая і спакойная. Яны развіталіся халодным пацалункам, і як толькі цягнік рушыў, Юлька пабегла на пошту.
Акенца «да запатрабавання» ўжо не працавала, але гэта было няважна. Дзяўчына ўзяла бланк і, напісаўшы тэлеграму, уручыла яе служцы. Яна палічыла словы:
—		З вас два злотыя.
Толькі цяпер Юлька заўважыла, што не ўзяла сумачку.
—		Божа мілы! У мяне няма з сабой грошай! — крыкнула яна з роспаччу. — А гэта так тэрмінова!
Служачая ўсміхнулася:
—		Заўтра мне аддасце.
—		О, якая вы добрая, якая вы добрая!
—		Я бачу, што для вас гэта вельмі важна, — кіўнула галавой работніца пошты.
Юлька павольна вярталася ў «Гадзіву». О, ці важна ёй? Больш чым важна! Заўтра, канечне, яна аддасць доўг на пошце. У сумачцы ў яе ёсць паўтара дзясятка злотых. Раптам яна ўсвядоміла, што гэта ж грошы, якія яна атрымала ад Аліцыі, што гэта сукенка, якая на ёй, што ўсё, што ў яе ёсць, усё, што яна ўмее, усё дзякуючы выключна Аліцыі.
Яна была ў безвыходным становішчы і доўга не спала ноччу, усхліпваючы ў падушку.
Раздзел 21
—		Зараз я з табой убачыцца не магу, — гаварыў прафесар Бруніцкі, — але буду табе ўдзячны, калі ты прыйдзеш да мяне на абед.
—		Дамовіліся, Караль. Здаецца, у цябе выдатны настрой.
—		Так, Багдане, гэта нават больш, чым настрой. Я табе званіў некалькі разоў, але і ўчора мне адказалі, што цябе няма ў Варшаве.
—		Я, уласна, пад Варшавай, — адказаў Друцкі.
—		Так, я ведаю, панна Лэнска мне згадвала, што ты сядзіш у нейкіх Хэлмінах. Дзякуй табе, што наведаў панну Лэнску. Ты не знаходзіш, што яе стан значна палепшыўся?
—		Яна цалкам занятая думкамі пра.
Друцкі наўмысна зрабіў доўгую паўзу.
—		Пра каго? — нецярпліва спытаўся Бруніцкі.
—		Чаму не «пра што», а?
—		Дык усё роўна, пра што.
—		Пра цябе, Караль.
Бруніцкі кашлянуў у трубку:
—		Так. ну. дык я чакаю цябе на абед, дарагі Багдане. Да пабачэння.
Друцкі адклаў трубку і засмяяўся.
—		Ужо можна шумець? — спыталася Зоська, стоячы ля акна з трубой ад пыласоса ў руцэ.
—		Шумі, малышка, колькі табе хочацца.
Дзяўчына павярнула рычажок, і пыласос забурчэў нізкім тонам.
Зоська нахілілася над дываном так, што яе кароткая паркалёвая сукенка ў блакітную палоску адкрыла ногі вышэй за пругкія мускулы, што звязваюць калені, зрэшты, сукенка ўся прылягала да скуры, вільготнай ад спякоты.
—		Зоська! — усклікнуў Друцкі.
Яна адвярнула заружавелы твар.
—		Ты ведаеш, што ты прыгожая, чартоўка!
Зоська выпрасталася і вышчарыла шырокія белыя зубы. Паркаль быў такі празрысты, што праз яго выразна былі відаць дзве бронзавыя плямы на дужых пругкіх грудзях.
—		Ну дык, можа, і прыгожая, але не для кожнага.
—		Як гэта, не для кожнага? — крыху абурыўся Друцкі.
—		Дык не для вас, бо да вас перад ад’ездам куды прыгажэйшая пані прыходзіла, ды і гэта, у якой вы цяпер на вёсцы былі, гэта таксама прыгажэйшая.
—		Хадзі сюды! — рэзка кінуў ён.
Не вагаючыся, Зоська паклала трубу пыласоса і наблізілася да крэсла ля тэлефона. Друцкі працягнуў руку і пасадзіў яе сабе на калені. Дзяўчына не супраціўлялася, але сядзела неяк напружана. Праз шоўк піжамы і тонкую сукенку ён адчуваў вільгаць яе скуры. Яго рука, перамяшчаючыся па яе голых лытках, таксама стала вільготнай. Пах яе цела нагадваў водар чыстай бялізны і чабору, а скура шыі і твару пахла малаком.
Друцкі ўпіўся ў яе вусны.
—		Зараз, — лёгка адсунула яго Зоська, — я выключу пыласос. Шкада току.
Яна ўстала, і ён таксама ўстаў. Яна выключыла пыласос і, выпрастоўваючы рукі, сказала:
—		Страшная спякота! Так бы — ды ў Віслу!
—		Пакупайся ў ванне, — працадзіў Друцкі праз сціснутыя зубы, запальваючы папяросу.
—		О, не. Я не адважваюся!
—		Чаму? Калі ласка. Напусці сабе вады, толькі не надта халоднай, бо прастудзішся.
—		Можна? Вы праўда дазваляеце?
—		Колькі хочаш!
—		Бо я часам, калі вас не было, думала пакупацца, але баялася. О, вы толькі не падумайце, што я брудная. Я і так мыюся, а гэта дзеля прахалоды.
—		Не, не думаю. Дай мне паснедаць і купайся, колькі хочаш.
—		Дзякуй, вялікі дзякуй! — усклікнула Зоська проста з дзіцячай радасцю і хутка падала яму каву, пасля чаго знікла.
Друцкі паспытаў каву, яна была гарачая. Наблізіўся да акна. Тэрмометр у цені паказваў трыццаць сем градусаў. Во спёка!
З ваннай да вушэй данёсся плёскат вады. Друцкі прыжмурыў вочы, хвіліну павагаўся і націснуў на ручку дзвярэй ваннай. Яны былі адчыненыя.
Дзяўчына стаяла голая ў душавой нішы сярод граду кропляў, якія атачалі яе. Яна апляла рукамі сваю шыю, падстаўляючы твар і грудзі пад моцны напор. Вочы зажмурыла, а шум вады заглушыў крокі Друцкага.
Дзяўчына заўважыла яго толькі праз некаторы час, калі, стоячы за два крокі ад яе, ён вылаяўся:
—		Ліха цябе бяры!
—		Ой-ей! — ускрыкнула Зоська і адразу ж прысела, закрываючы рукамі грудзі, але адначасова паднімаючы на яго ўсмешлівыя вочы.
—		Ах, ты гадзіна, — сказаў ён, — чаму ты не закрылася?
—		А хто ж ведаў, што вы зойдзеце. Што вы робіце! Намочыце піжаму! О, Божа!
Было ўжо, аднак, надта позна. Друцкі ўвайшоў у душавую, і ўмомант піжама была мокрая да ніткі.
Друцкі нахіліўся і, схапіўшы Зоську на рукі, падняў яе і прытуліў да сябе. Яна не зрабіла ніводнага руху супраціўлення, і абое стаялі так хвіліну пад буйным дажджом асвяжальнай халоднай вады.
—		О, як тут добра, праўда? — сказала дзяўчына, паднімаючыся на дыбачкі і з усёй сілы прытуляючыся да яго.
Ён трымаў яе адной рукой, а другой зрываў з сябе піжаму. Вада ім залівала вочы, а кроў мазгі, і ён узяў яе, такую свежую і пругкую, як напор, што бамбіў два сплеценыя целы мільярдамі кропель.
Калі Зоська, бяссільная, павісла на яго руках, ён занёс яе ў нішу насупраць і паклаў на сафу.
—		Так. так. у мяне ў галаве шуміць. ад гэтага душу, — сказала яна перарывістым голасам, тыльным бокам далоні яна правяла па лбе і ўсміхнулася.
Друцкі глядзеў на дзяўчыну, якая ляжала перад ім голая і настолькі пазбаўленая сораму, як не ведае яго галізна ўсёй прыроды.
Ён сеў ля яе і з захапленнем углядаўся:
—		Ведаеш, што ты страшэнна прыгожая?..
—		О. о. — засмяялася яна, і не толькі вуснамі, вачыма, але, здавалася, усёй постаццю. — Абы толькі вам падабалася.
—		Мне?
—		Толькі вам.
Праз дзве гадзіны ён выходзіў з дому. Зоська прасавала піжаму і напявала нешта вясёлае. Друцкі пацалаваў яе ў вусны:
—		Да пабачэння, малышка!
—		Да пабачэння пану. але.
—		Але што? — затрымаў ён яе на парозе.
—		Але на ноч, відаць. не прыйду. Бо пляткарыць будуць. Да заўтрашняга ранку?
—		Добра. Ранкам! Чым раней, тым лепш.
—		А вы. вы. сёння не паедзеце ў вёску да гэтай пані?..
—		Ні за што на свеце! — засмяяўся Друцкі.
—		Гэта добра. Да пабачэння.
Зоська праводзіла яго палымяным поглядам.
Друцкі грымнуў дзвярыма аўто і, зірнуўшы на свае вокны, убачыў Зоську, якая высоўвалася з-за фіранкі. Ён памахаў ёй рукой і рэзка рушыў.
На Дэмбовай яму адчыніў брамку бурклівы барадач і заявіў, што прафесар яшчэ не вярнуўся з чыгункі.
—		Адкуль?
—		З вакзала. Ён жа сына праводзіў.
—		Сына? — Друцкі стаў як укапаны.
У гэты момант у вітальню ўвайшоў доктар Кунокі.
—		А, як жа я рады! — усклікнуў ён з яшчэ больш ажыўленай, чым звычайна, усмешкай, якой ён заўсёды вітаў Друцкага. — Ну, праходзьце, прафесар хутка прыедзе. Што вы паробліваеце?
Друцкі некалькімі фразамі расказаў, што быў на Хелі і нават хацеў туды вярнуцца, але яго нешта «ўкусіла», і ён не паедзе.
—		Мне тут Антоні сказаў, што, відаць, тут быў Пётр?
Кунокі кіўнуў галавой.
—		Караль яго забраў са Швецыі назаўсёды?
—		Не. Пан Пётр хацеў пазнаёміцца з Польшчай, зараз ён едзе ў Закапанэ, у Кракаў і далей, але сюды яшчэ вернецца. Я вас папрашу, — дадаў доктар пасля паўзы, — каб вы не гаварылі прафесару, што я вам пра гэта расказаў.
—		Ну натуральна. натуральна. натуральна, — паўтараў задуменны Друцкі. — А. ці не можаце вы мне сказаць, як. хм. Караль абыходзіўся з сынам?..
Японец нахіліўся да яго і пачаў:
—		Ведаеце, я даўно думаў, што імпульсам, які скіраваў навуковую цікавасць прафесара да праблемы так званага «ўглядання», была асабістая справа. Няцяжка было зрабіць такую выснову, гледзячы на тое, з якім захапленнем, страсцю, нервам ён гэтым займаўся. Ну, і сама рызыка даследаванняў. Таму што. Вы дазволіце, я буду з вамі шчырым?
—		Калі ласка, доктар!
—		Дык вось, мае падазрэнні змяніліся ўпэўненасцю ў момант, калі я ўбачыў Пятра. Не, яшчэ раней, у момант, калі я пачуў праз дзверы яго голас. Гэта быў ваш голас, пане Вінклер.
Друцкі закусіў вусны.
—		Так, — працягваў Кунокі, — гэты хлопец неверагодна падобны да вас.
—		Чорт! Чорт!..
—		Не толькі фізічна, але і псіхічна. Гэта амаль ваша копія. Прызнаюся, што тады мне ўсё стала ясна. Прафесар падазрае, што вы бацька Пятра і. гэта не дзіўна.
—		Доктар, — падняўся Друцкі, — доктар, але я клянуся, што жонка Караля ніколі не была маёй каханкай! Ніколі! Доктар, вы можаце мне паверыць?
Японец лагодна ўзяў яго за руку:
—		Супакойцеся. Я вам веру. Больш за тое, я перакананы, што гэта так. Думаю, што — нягледзячы на іншыя меркаванні, — вы, з вашай натурай, з вашым тыпам псіхікі не змаглі б хлусіць, не хацелі б і не адчувалі б у гэтым патрэбы. А зрэшты. зрэшты, і сам прафесар ужо сёння верыць вам.
Друцкі пабляднеў і схапіў доктара за руку:
—		Што вы сказалі?
—		Расказваю. У прафесара нядаўна з’явілася думка, што ў псіхіцы індывідуума, як і ў яго марфалогіі, можна адшукаць сляды папярэдніх пакаленняў, а перш за ўсё бацькоў.
—		І што?
—		Не буду заглыбляцца ў падрабязнасці. Досыць таго, што прафесар правёў цэлы шэраг гіпнатычных эксперыментаў, як у клініцы, так і тут, — доктар указаў на закрытыя шторай дзверы, — у нас. Наколькі я мог зрабіць выснову з яго скупых справаздач, гэтыя даследаванні не далі такіх вынікаў, якіх ён чакаў і якія б дазвалялі яго гіпотэзе называцца навуковай тэорыяй. Аднак жа ў яго было некалькі выпадкаў, якія прымушаюць задумацца. Учора ж ён паставіў эксперымент на Пятру.
—		І вы пры гэтым прысутнічалі?!.
—		Не. Я толькі ведаю, што прафесар цэлы дзень рыхтаваўся да сеанса, а вечарам ён замкнуўся з сынам у кабінеце на гадзіну, а праз гадзіну. выйшаў ззяючы, нават, я б сказаў, узбуджаны. Ён заявіў мне, што яго гіпотэза ўзрушыць сучасную навуку і што ўгляданне павінна існаваць і павінна быць прызнана афіцыйнай навукай.
Друцкі слухаў затаіўшы дыханне і амаль крыкнуў:
—		Тысяча чарцей! У мяне камень спадае з сэрца!
Японец слаба ўсміхнуўся:
—		О, у нас і без гэтага быў шэраг, а дакладней, дваццаць два несумненныя доказы існавання частковага ўглядання, выкліканага штучна з дапамогай пераканання, і сем выпадкаў углядання, таксама частковага, без выкарыстання гіпнозу, а з дапамогай натуральных сродкаў.
—		Як гэта, натуральных?
—		З дапамогай канцэнтрацыі ўвагі цяжарнай па пэўнай дэталі. Так, напрыклад, у пакоі, пазбаўленым якіх бы тое ні было ўпрыгожванняў ці разнастайнасці, змяшчалі карціну з выявай чалавека з адным ненатуральна вялікім вухам. Пачварнасць гэтага вуха прыкоўвала пагляд пацыенткі месяцамі. Яе сын нарадзіўся з правым вухам, большым за левае на семдзесят чатыры працэнты.
—		Фенаменальна!
—		Альбо, напрыклад, для іншай цяжарнай мы напоўнілі пакой пахам мускусу. Потым адразу стварылі моцны раптоўны шум. Жанчына праз пэўны час, як толькі адчувала пах мускусу, ведала, што хутка будзе грукат, і затыкала вушы. Дык вось яе дачка, якой зараз гадоў дзевяць і якая вучыцца ў агульнаадукацыйнай школе, як толькі адчуе пах мускусу, адразу затыкае вушы. Калі ў яе пытаюцца, навошта яна гэта робіць, дзяўчынка адказвае, што не ведае. Затое загіпнатызаваная яна без вагання сцвярджае, што будзе стрэл.
—		А ў маці таксама захаваўся гэты рух?
—		Не. Маці зусім не рэагуе на гэты пах. Але я скажу вам яшчэ нешта цікавае. Гэтая жанчына выйшла замуж за кур’ера з банка і нарадзіла яму сына. Хлопец, якога прафесар Бруніцкі даследаваў год таму, аўтаматычна рэагаваў на пах мускусу затыканнем вушэй. Як бачыце, уражанне, аказанае на маці, перадаецца і плоду, а гэты плод настолькі адлюстраваўся на арганізме маці, што транслюе ўражанне наступным дзецям.
—		Неверагодна! Значыць, розныя арыгінальныя рэфлексы ў людзей можна будзе растлумачыць?
—		Не толькі рэфлексы, а і адхіленні, агіду, пакутлівыя сны пра рэчы, якія пэўны індывідуум ніколі не бачыў, размовы праз сон на чужых, невядомых мовах, часцей за ўсё на санскрыце. Усё гэта наступствы ўражанняў, атрыманых падсвядома ва ўлонні маці, а часта перададзеных праз сотні пакаленняў.
—		Да ашаламляльных высноў прыходзіць сённяшняя навука! — усклікнуў
Друцкі.
—		Ну, не такая ўжо і сённяшняя, — усміхнуўся Кунокі. — Бацька ятрахіміі, швейцарскі ўрач Парацэльс ужо ў пачатку шаснаццатага стагоддзя адшукваў крыніцы анамалій і паталагічных змен ва. угляданні маці падчас цяжарнасці. Праўда, для яго было важна выявіць прычыны ахрамазіі.
—		Чаго?
—		Ахрамазія — гэта поўны дальтанізм альбо калі чалавек усё бачыць шэрым. Парацэльс адкрыў гэта яшчэ за дзвесце гадоў да Дальтона і сцвярджаў, што людзі з ахрамазіяй — гэта дзеці жанчын, якіх падчас цяжарнасці трымалі ў турэмнай цямніцы. Канечне, гэта версія не вытрымлівае крытыкі. Затое іншыя яго ідэі пацверджаны ўжо некалькімі маімі вопытамі. Я маю на ўвазе музыкальнасць, якая часам бывае спадчыннай, аднак часцей гэта вынік уражанняў, атрыманых цяжарнай.
—		Але гэта ўсё частковыя ўгляданні, калі ж гаворка пра Пятра, яно неверагодна поўнае.
—		Так.
—		І гэта неяк тлумачыцца?
—		Зразумела. Прызнаюся вам, гэты выпадак мяне надта зацікавіў, — закруціўся ў крэсле доктар Кунокі. — Зацікавіў не толькі як свайго роду феномен, але і як пытанне, што датычыць непасрэдна прафесара Бруніцкага, да якога я з усёй душой, вельмі паважаю і ўзношу.
—		Такім чынам? Вы прыйшлі да якіх-небудзь высноў?
—		Так. Я б вельмі хацеў толькі, каб спачатку вы адказалі на адно пытанне.
—		Я да вашых паслуг.
—		Дык вось, жонка прафесара кахала вас?
Друцкі зрабіў няпэўны рух рукой.
—		Хм... на жаль, так.
—		Я быў упэўнены ў гэтым, — усміхнуўся японец, — і, як бачыце, гэта была якраз сіла, больш магутная за ўсялякі гіпноз. Наколькі я разумею, вам бы хацелася, каб гэтага пачуцця не было. Я лічу, аднак, што яно павінна было быць моцным. Думаю, поўнае ўгляданне тут тлумачыцца трыма ўплывамі: вашым вобразам, які жыў у псіхіцы гэтай жанчыны, уяўленнем, якое ў момант апладнення павінна было ўнушаць, што акт здзяйсняеце вы, і ўрэшце вашай прысутнасцю падчас цяжарнасці.
—		Якімі шляхамі ўздзейнічалі гэтыя ўплывы?
—		Біялогія яшчэ не ведае гэтых шляхоў. Яна толькі іх вывучае, абапіраючыся на маю тэорыю электранейронаў, якія з’яўляюцца эманацыяй цельцаў Нісля. Гэта эманацыя ўяўляе сабой пастаянную энергію з рознай частатой хваль і ў кожным арганізме ёсць тым, што мы прывыклі называць псіхічнай энергіяй.
—		Значыць, гэта эманацыя не матэрыяльная? — спытаўся Друцкі.
—		Даражэнькі, здаецца, што мы, біёлагі, звернемся да пэўнай дапамогі фізікаў, якія так апантана працуюць над вырашэннем праблем матэрыі і энергіі. Бо ў жывым арганізме ўсё выразней праяўляецца аксіёма, што дакладнай мяжы паміж матэрыяй і энергіяй няма. Вось і мае электранейроны знаходзяцца ў бясконцасці пастаянных змен і фаз. У сваёй энергетычнай, безумоўна, форме, як і ўсе не звязаныя ў атамы электроны, яны пранікаюць у матэрыю і аднолькава паспяхова могуць заставацца ў арганізме, які іх выслаў, і дзейнічаць на іншы. Разумееце?
—		І гэтым шляхам адбываецца псіхічны ўплыў аднаго чалавека на другога?
—		Не толькі псіхічны, даражэнькі, не толькі. Гэта ўжо даказала нам існаванне тэлепатыі, гіпнозу і да таго падобнага. Але мы назіраем і ўплыў чыста фізічны, анатамічны! Я не хачу стамляць вас прыкладамі, дастаткова, калі згадаю пра тое, што эпілепсія, якая выклікаецца зменамі ў тканках нервовых валокнаў, перадаецца шляхам углядання ў выглядзе бародавак, касавокасці, заікання і г. д.
—		Г этыя электроны нічым не адрозніваюцца ад электронаў, якія вылучае, напрыклад, радый?
—		Адрозніваюцца толькі спецыяльным спосабам перадачы.
—		А вылучаюць іх нервы?
—		Увесь арганізм — гэта комплекс незлічоных перадатачных станцый, для якіх нервовая сістэмы — нібыта антэна. Акрамя таго, у ім нашмат большы комплекс прыёмных станцый. Гэтыя станцыі — залозы ўнутранай сакрэцыі. Яны прымаюць шматлікія імпульсы, як з самога арганізма, так і звонку. І пад уплывам гэтых імпульсаў утвараюць свае гармоны.
—		Гэта страшна складана, — уздыхнуў Друцкі.
—		Толькі для нас, — усміхнуўся доктар Кунокі, — па сутнасці сваёй усё гэта, відаць, ідэальна проста. Толькі сучасная навука знаходзіцца яшчэ ў зародкавым стане. Да вашага ведама, пачатак свядомага чалавечага мыслення адносіцца да часу, калі чалавек вынайшаў агонь, гэта прыкладна чатырыста тысяч гадоў таму. Праз чатырыста тысяч гадоў працы гэта мысленне дайшло да выкарыстання радыё і да члянення атама! А калі верыць вялікаму астраному Джынсу, людзі будуць жыць яшчэ сотні мільёнаў гадоў. Тады, пане, наша навука — гэта нават не алфавіт. І таму нам падаецца такой цяжкай шматскладовая будова спасцігальнага свету, як дзіцяці чытанне першага слова ў азбуцы. Але давайце не будзем больш пра гэта. Я вас стамляю.
—		Вы што, доктар, сапраўды думаеце, што я дурань, — абурыўся Друцкі, — якога стамляюць падобныя рэчы?
—		Не, не. Але хутка прыбудзе прафесар. Дык я хачу яшчэ вярнуцца да цікавай вам справы. Дык вось, угляданне, плёнам якога стала такое неверагоднае падабенства Пятра да вас, мела нечуванае ўздзеянне дзякуючы самому прафесару Бруніцкаму!
—		Не разумею?
—		Гэта натуральна. Ён быў вашым аднакласнікам і сябрам дзяцінства. Паводле яго слоў, ён заўсёды быў слабым і хваравітым і пастаянна прыгнечаны гэтым. Гледзячы на вас і адчуваючы вашу апеку і абарону, ён, пэўна, найбольш прагнуў быць такім, як вы. Гэта зразумела. Зразумела таксама, што ён так маляваў сабе ідэал маладога хлопца. Падсвядома, падкрэсліваю, падсвядома ён горача жадаў, каб, па меншай меры, яго сын стаў такім.
Друцкі задумаўся.
—		Атмасфера, створаная дзякуючы гэтаму жаданню, у момант, калі прафесар даведаўся пра асаблівы стан жонкі, павінна была спрыяць угляданню.
—		Гэтая атмасфера, паводле вашых слоў, уздзейнічала на прымальныя станцыі яго жонкі?
—		Канечне.
—		Неверагодна, неверагодна. Чорт, вашыя адкрыцці зробяць пераварот у медыцыне.
—		У чым? — засмяяўся японец.
—		У медыцыне.
—		Не, тут гаворка не пра медыцыну. Медыцына — гэта вузенькі, мізэрненькі фрагмент навукі пра чалавека. Адкрыцці прафесара Бруніцкага і мае дадуць. — доктар зрабіў паўзу, — дадуць чалавецтву магчымасць неабмежаванага і свядомага развіцця! Разумееце? Свядомага!
Доктар Кунокі пачаў разгортваць перад Друцкім вобраз будучыні, як перад вілай пачуўся сігнал аўтамабіля. Вярнуўся прафесар Бруніцкі. Ужо сам знешні выгляд выдаваў небывалы для яго выдатны настрой.
Ён доўга і шчыра паціскаў руку Друцкаму, за абедам быў вясёлы і гаваркі. Без ваганняў расказваў пра Пятра з такой свабодай, з якой ніколі пры Друцкім гэту тэму не чапаў.
Пазней яны перайшлі ў залу на каву, і Друцкі, сядаючы на канапу, ледзь не раздавіў ката.
—		Чорт, Караль! — усклікнуў ён. — Я калі-небудзь раззлуюся і застрэлю гэтую скаціну.
—		І вельмі нас пакрыўдзіш, — засмяяўся прафесар. — Праўда, доктар?
—		Канечне. Я рэкамендаваў бы ваш знішчальны інстынкт скіраваць на нашых арпінгтонаў і марскіх свінак. Апошніх у нас зараз зашмат.
—		Начорта вам гэтае паскудства?
—		Г армоны, сябра. Гэта наша фабрыка гармонаў. Да твайго ведама, у катоў найбольш актыўныя такія залозы, як селязёнка, шышкападобная залоза, валляковая залоза, а перш за ўсё печань. Сакрэцыя гэтых залоз у катоў можа падняцца вышэй, чым у любога іншага самца. Так, напрыклад, і ў марскіх свінак, трусоў і курэй самыя прадукцыйныя полавыя залозы.
Размова доўжылася да позняга вечара. Друцкі распытваў пра дастаўленых ім «трусоў», пра поспехі вопытаў над чаканым малышом і ці праўда будзе хлопчык.
—		Бачыш, — смяяўся, праводзячы яго ў вітальню, прафесар, — ты адзін з рэдкіх і ўсё радзейшых аднаполых тыпаў.
—		Ты што, лічыш сябе гермафрадытам? — пажартаваў Друцкі.
—		Павер мне, Багдане, што так. І не толькі сябе, а і пераважную большасць людзей. Я гавару гэта не толькі як псіхіятр, але і як біёлаг. Калі б навука не дайшла да адкрыцця дзеяння асобных залоз, чалавецтва з яўгенічных поглядаў не рашылася б рабіць вывады з вопытаў доктара Кунокі і маіх. Я цябе запэўніваю, што праз некалькі соцень гадоў розніца ў псіхіцы, а таксама другасныя полавыя і фізічныя прыкметы паміж мужчынамі і жанчынамі перастануць існаваць.
—		Чорт! Ці не хочаш ты сказаць, што ў баб будуць расці вусы? Гэта было б непажадана.
—		Не хвалюйся. Хутчэй у нас перастануць расці вусы, а ўзамен расшырацца косці таза і павялічыцца падскурны слой тлушчу. Жаночы пачатак у прыродзе мацнейшы.
—		Ліха! Гэта значыць, што калі б я жыў праз тысячу гадоў, то павінен быў бы нараджаць дзяцей і карміць іх сваімі грудзьмі! — не стрымаў смех Друцкі.
—		Наадварот, — паляпаў яго па плячы Бруніцкі, — можаш не хвалявацца. Хутчэй жанчыны перастануць нараджаць. Не па сваёй віне, а па віне жанчынападобных мужчын. Што ж ты хочаш, сотні рас вымерлі ў выніку гэтага. Грамадства, якое жыве ў надта вялікім дабрабыце, свабоднае ад фізічнай працы павінна дэгенераваць, а паколькі кожная дэгенерацыя ў прыродзе галоўным чынам і перш за ўсё ўплывае на атрафію здольнасці прадаўжэння роду, яно вымірае.
—		Ну, Караль, вы тут столькі ўсяго нагаварылі, што мне пэўна ноччу прысніцца, што я нараджаю трайнят. Пакуль, стары дружа.
—		Пакуль, стары дружа, — з цёплай ноткай у голасе паўтарыў прафесар, і яны моцна паціснулі адзін аднаму руку.
Аднак гэтай ноччу Друцкаму не суджана было заснуць. У «Аргенціне», куды ён паехаў проста з Дэмбовай, ён заспеў пані Хэлміньску. На шчасце, яна была з мужам і яго сястрой, што перашкаджала ёй прад’яўляць прэтэнзіі па прычыне яго доўгай адсутнасці ў іх вёсцы. Аднак вырвацца дадому яму ўдалося толькі а пятай.
Ён быў рады, што вароты адчыніла Зоська:
—		Ты ўжо не спіш, малышка?
—		Чакаю, — сказала яна, углядаючыся яму ў вочы.
—		Ты сёння яшчэ прыгажэйшая, чым заўсёды, — пагладзіў Друцкі яе па шчочцы.
—		Э-э-э. я ўжо, відаць, не зачыню вароты, — вырашыла яна, — пайду рабіць вам снеданне. А. можа, надта рана?..
Яны былі ўжо ў вітальні, і Друцкі прыцягнуў дзяўчыну да сябе.
—		На такое снеданне ніколі не рана.
Зоська прытулілася да яго і прашаптала:
—		Ой, гэта праўда, гэта праўда.
Ужо сапраўды была пара снедаць, таму што гадзіннік паказваў восем, і Зоська раптам усклікнула:
—		Ой-ей! Памяць адбіла! Вам жа тэлеграма!
—		Якая тэлеграма?
—		Прынеслі апоўначы, — дзяўчына падала Друцкаму дэпешу.
Ён раскрыў.
Юлька клікала яго прыехаць на Хель як мага хутчэй. Ніякіх прычын яна не ўказвала, але ён не сумняваўся, што павінна быць нешта важнае.
—		Ліха! — вылаяўся ён. — Што ж там магло здарыцца? Я павінен ехаць.
Друцкі з нежаданнем думаў пра гэта. Калі б пад тэлеграмай быў подпіс Алі-
цыі, то ён бы не вагаючыся выслаў дэпешу з адмовай. Не можа — і ўсё. Аднак Юлька?.. Гэта павінна нешта значыць.
—		Едзеце? — спыталася ўсхваляваная Зоська.
—		Трэба, — кінуў ён дэпешу на стол і ўстаў.
—		Але вы хутка вернецеся?
—		Хутка, малышка, як толькі змагу.
Друцкі патэлефанаваў у гараж, каб падрыхтавалі машыну, Залкінду з паведамленнем, што зноў павінен з’ехаць і з просьбай, каб ён папрасіў прабачэння ў Любы за невыкананне абяцання наведаць яе ранкам у Канстанціне.
Праз тры чвэрці гадзіны Зоська, высоўваючыся ў акно, бачыла, як аўто Друцкага знікала за паваротам.
Не паспела яна пачаць прыбіраць, як у вітальні пачуўся званок. Дзяўчына адчыніла дзверы. На парозе стаяла тая самая прыгожая жанчына, якая раней тут так часта бывала, толькі цяпер яна была загарэлая і, відаць, вярталася з цягніка, бо ў руцэ трымала чамадан.
—		Пана няма, — сказала Зоська, засланяючы сабой уваход.
—		Нічога, я пачакаю, — адказала Аліцыя і ўвайшла.
—		Доўга вам прыйдзецца чакаць, бо пан з’ехаў.
—		Куды?
Зоська паціснула плячыма:
—		З’ехаў туды, дзе яму спадабалася.
Аліцыя строга паглядзела на яе:
—		Навучыцеся больш ветліва адказваць, маладая лэдзі! Калі з’ехаў пан Вінклер?
—		Не ведаю, не мая справа.
—		Як гэта, вы тут прыслуга і не ведаеце, калі ён з’ехаў?
—		Ведаю ці не, я не абавязана кожнаму адказваць.
Аліцыя зняла капялюш, паправіла перад люстэркам валасы і села ў крэсла.
—		Вы ж мяне ведаеце, — спакойна сказала яна, — і ведаеце, што я знаёмая пана Вінклера.
—		Ведаю. Але мне не давалі распараджэння, каб я кожнай знаёмай, што бегае за маім панам, усё расказвала. Шмат бы знайшлося такіх аматарак.
Зоська так сказала наўмысна, і яе аж распірала ад радасці, што яна дапякла жанчыне, якую не магла цярпець.
—		Вам здаецца, што я «бегаю» за панам Вінклерам?
—		А хіба не? — здзекліва спыталася дзяўчына.
—		І вы мяне не любіце?
Зоська паціснула плячыма.
—		І не скажаце мне, калі пан вернецца?
—		Адкуль жа я магу ведаць? Ён казаў, што едзе да настолькі прыгожай жанчыны, што другой такой на свеце няма, — зманіла дзяўчына, цалкам усведамляючы, якое ўражанне выкліча яе наіўны тон, — а калі яна такая прыгожая, то пэўна ж яму не захочацца хутка вяртацца.
Аліцыя сціснула вусны і адвярнулася. У гэты момант яе позірк упаў на стол, дзе ляжала тэлеграма. Яна хутка ўстала і схапіла яе, перш чым Зоська паспела ёй перашкодзіць.
Аліцыя чытала, і твар яе рабіўся ўсё бляднейшы. Раптам яна ўсё зразумела: Юлька — палюбоўніца Багдана, яны так усё зладзілі, каб пазбавіцца ад Аліцыі.
—		О, гадзіна, гадзіна. — зашыпела яна праз сціснутыя зубы і, не звяртаючы ўвагі на Зоську, спешна надзела капялюш, узяла сумку і выбегла.
Аліцыя была напаўпрытомная, калі загадала ехаць на вакзал. Тут яна даведалася, што найбліжэйшы поезд на Хель адыходзіць у сем вечара.
—		Калі б удалося яшчэ трапіць у аэрапорт, — сказаў служачы, — то вы б паспелі на самалёт да Гданьска. Але ўжо, відаць, не атрымаецца, бо засталося толькі пяць хвілін.
Аліцыя супакоілася. Канечне, яна не паспее. Зрэшты, перш за ўсё трэба авалодаць сабой, узяць сябе ў рукі. Яна не памятала, каб калі-небудзь так хвалявалася.
Аліцыя назвала таксісту адрас на Тапалёвай.
—		Ох, гадзіна, гадзіна. Чакай жа, ты!.. Шчаня! Найпрыгажэйшая ў свеце жанчына! — выбухнула яна кароткім здзеклівым смехам. — Але я табе адпомшчу, страшна адпомшчу!.. Гадзіна!
—		Слухаю вас? — павярнуўся да яе шафёр.
Толькі цяпер яна заўважыла, што гаварыла ўголас.
—		Вам я нічога не гаварыла, — кінула Аліцыя ледзь не са злосцю і падумала: «Авалодаць сабой, авалодаць сабой любой цаной!»
Яна баялася дапусціць у сваю свядомасць думку, што губляе Друцкага, што выпускае з рук шчасце, якое яна не можа аддаць, таму што яе жыццё страціць сэнс і вартасць.
«О, Бох, Бох, як я цябе кахаю! Як я цябе кахаю.»
—		Два злотыя сорак грошаў, — сказаў таксіст, спыняючы аўто.
—		Што? — не зразумела яна.
—		Два сорак.
—		Ага, калі ласка.
Аліцыя хісталася, узыходзячы па лесвіцы:
—		Пачакай жа, змяя, пачакай!
Раздзел 22
Юлька тулілася ў абдымках Друцкага, і на яго светлым пінжаку слёзы расплываліся мноствам цёмных плям.
—		Я подлая, пане Янэк, я найпадлейшая з подлых, вы павінны мяне ненавідзець, пагарджаць мной. Але я так за вас баялася. Аліцыя пасля паведамлення, што вы не вернецеся сюды, вельмі змянілася. Я яе павінна любіць і, можа, нават люблю, але не магу. не магу.
—		Не румзай, малышка, — стараўся супакоіць яе Друцкі, — якая ёсць, такая ёсць, і не рві ў сябе на галаве валасы, а старайся заўсёды быць сабой. Гэта аснова. Ты яшчэ страшна смаркатая і з гадамі паразумнееш.
—		Вы мной не пагарджаеце? — усхліпвала яна.
—		Ах ты, дзіцятка. Ты ж ведаеш, што я вельмі цябе люблю.
—		А вы не злуяцеся, што я вам тэлеграфавала?
—		Не злуюся, хоць ты зрабіла не падумаўшы.
—		І непрыстойна, — уздыхнула яна.
—		Прыстойна ці непрыстойна, я ў гэтым не разбіраюся, — засмяяўся Друцкі, — пра гэта спытайся ў каго-небудзь іншага. Але што неразумна — гэта напэўна.
—		Пан Янэк, а Аліцыю вы. кахаеце?..
—		Я табе казаў, што не.
—		Мой дарагі, мой адзіны!.. Дык вы і не засмучаецеся, што не ўбачыліся з ёй?
—		Дзяўчына! Не мялі пустое! Мяне нічога не засмучае. За мяне засмучаецца адзін ветлівы конь.
—		Конь?
—		Так. У яго вялікая галава, дык яму з гэтым лягчэй. Ну, хадзем на пляж.
Юлька не кранулася і сказала, гледзячы долу:
—		Аднак.
—		Што там яшчэ?
—		Аднак вы кахалі Аліцыю. Пане Янэк, вы ж былі яе каханкам.
—		І што з таго?
—		А. а. маім не.
Друцкі не стрымаў смех.
—		О, вы з мяне смеяцеся, — схавала яна галаву пад яго пінжак. — Я ведаю, я непрыгожая!
—		Нічога ты не ведаеш! — раззлаваўся Друцкі. — Зараз я табе падніму спаднічку і так адлупцую, што ўспомніш Кейптаўн.
—		Кейптаўн, — расчырванелася яна, — дзе з недалёкіх здымаюць тры скуры?
—		Памятаеш? — рассмяяўся ён. — Бач ты!
—		О, я памятаю ўсё-ўсё.
—		Няўжо? А ведаеш, што робіцца ў Марсэлі?
—		Натуральна! — падскочыла дзяўчына, — там, калі хтосьці кажа, што лжэ, то таксама лжэ, бо ён на самай справе не лгаў. Так?
—		Брава! А чаму рыбы ў Сінгапуры п’юць ваду?
—		Бо там стаіць шатландскі гарнізон, а ў рыб няма грошай.
—		Гляньце вы! Яшчэ годзік навучання і ты магла б у начных туфліках да цёткі Фанны на.
—		.сняданкі хадзіць! — трыумфальна скончыла дзяўчына, і абое рассмяяліся.
Да позняй ночы яны сядзелі на тэрасе і размаўлялі, а на золку Друцкі выехаў.
З таго, што даведаўся ад Юлькі, ён зрабіў выснову, што Аліцыя, не заспеўшы яго ў Варшаве, вернецца на Хель. Пэўна ж Зоська ёй сказала, куды ён паехаў. Ён прагнуў пазбегнуць сустрэчы з Аліцыяй. Ён ведаў, што сутыкненне будзе непрыемнае, і радаваўся, што не спаткае яе зноў.
У дарозе яго «фулд» два разы псаваўся. Таму ён толькі на золку прыехаў у Варшаву і быў такі змораны, што тут жа лёг спаць, пакінуўшы машыну на вуліцы.
Прачнуўся позна.
У суседнім пакоі завіхалася Зоська. Быў, відаць, пасляабедзенны час.
—		Зоська! — паклікаў Друцкі.
—		Аў! — адазвалася дзяўчына, стоячы ў дзвярах, — я вас не разбудзіла?!
—		Не, я сам прачнуўся. Колькі зараз?
—		Ужо трэцяя гадзіна, — наблізілася яна і каленямі абаперлася на ложак. — Вы выспаліся?
Ён спытаўся ў яе, ці не прыходзіў хто, калі ён адсутнічаў. Зоська дала дакладную справаздачу пра ўсе візіты, адзінае, пра знаходжанне ў кватэры Аліцыі расказала сцісла, не ўспамінаючы пра тое, што Аліцыя чытала тэлеграму.
—		Такая прыгожая, але такая брыдкая, — скончыла Зоська сваю справаздачу.
—		Брыдкая? Што значыць брыдкая?
—		А хто яго ведае? — паціснула дзяўчына плячыма.
Друцкі рассмяяўся і, загарнуўшы яе ногі, паклаў Зоську побач з сабой. Гэтая дзяўчына неверагодна ўздзейнічала на яго пачуцці. І гэты пах малака і чабору. І гэтая прастата жарсці.
Невядома чаму, але пасля кожных абдымкаў ён не толькі не адчуваў, што яна яму прыкра чужая, а наадварот — яго апаноўвала прага чуйных пяшчот, хацелася ёй гаварыць нешта мілае, ужываць чулыя словы, ласкавыя і прыгожыя.
Вось ён, абапершыся локцем на падушку, і тлумачыў гэта Зосьцы, углядваючыся ў яе заружавелы твар і ў раскрытыя хуткім дыханнем вусны, як у вітальні загучаў званок.
—		Каго там чэрці нясуць? — спытаў ён.
—		Я адчыню і пагляджу, — Зоська паднялася, хутка паправіла валасы і паркалёвую сукенку, якая была безнадзейна памятая.
Друцкі лавіў вухам гучанне яе босых ступняў, потым шчоўканне замка, калі яна адчыняла дзверы, і збянтэжаныя галасы.
«Які чорт?» — падумаў ён.
Амаль у гэты ж момант у спальню ўвайшла Аліцыя.
—		Бох! — крыкнула яна.
—		Гэтая пані адапхнула мяне і ўвайшла без запрашэння, — гучна абуралася Зоська.
Твар Друцкага зморшчыўся.
—		Зоська, — цвёрда сказаў ён, — ідзі, калі ласка, дадому.
Дзяўчына адкрыла рот, але не адказала. Толькі акінула Аліцыю ненавісным позіркам і выйшла.
—		Бох! — паўтарыла Аліцыя.
Друцкі скінуў коўдру, надзеў туфлі і, паправіўшы піжаму, устаў:
—		Што б гэта значыла? — хрыпла спытаўся ён.
—		Бох! Так ты мяне вітаеш?
—		Я цябе вітаю так, як ты сюды ўвайшла.
—		Бох!
—		Ну што ты паўтараеш, — раздражніўся Друцкі, — Бох ды Бох!
Ён закурыў і, не гледзячы на яе, сеў на падаконнік.
—		Гэта дзеўка, — выдавіла Аліцыя са сціснутай глоткі, — гэта дзеўка — твая каханка!
Друцкі паціснуў плячыма.
—		Добрую ты мне знайшоў саперніцу, — дадала Аліцыя з іроніяй.
—		Што табе трэба? — абыякава спытаўся ён.
—		Бох! Як ты са мной размаўляеш? Чым я заслужыла гэты тон і абразы?
—		Прабач, я і сапраўды быў не надта ветлівы, — спахапіўся ён, — але мяне пазбавіла раўнавагі тваё ўварванне. Прабач.
Друцкі наблізіўся да Аліцыі і пацалаваў ёй руку.
Яна села на найбліжэйшае крэсла і глядзела на яго вачыма, поўнымі неспакою.
—		Навошта ты пакінула Хель? — спытаўся ён так, нібыта яго не цікавіў адказ.
—		Бох! Ты мяне не кахаеш?! — усклікнула Аліцыя. — Ты ўжо мяне не кахаеш!
Багдан маўчаў.
—		Скажы. скажы. чаму? Не разумею, чаму?! Няўжо была падстава, няўжо я змянілася?
—		Не, — запярэчыў Друцкі, — ты не змянілася. Зусім не змянілася. Ты ўвогуле не можаш змяніцца.
—		Ты кажаш гэта з папрокам?
—		Хто яго ведае, Аль? Ва ўсякім выпадку, не з папрокам. Я ніколі нікога не папракаю і сам не выношу, калі мяне папракаюць. Не выношу!
Аліцыя схапіла яго за руку:
—		Пачакай, Бох, я не хачу сцэн. Я прыйшла проста даведацца, ты. ты. ужо мяне не кахаеш, як раней?..
Друцкі нічога не адказаў, і Аліцыя прыціснула яго руку да грудзей нейкім сутаргавым рухам:
—		Бох, Бох, ведаеш, ты для мяне — усё, ты мая радасць, усё маё жыццё. Ты павінен гэта ведаць! Я не магу цябе страціць! Не магу! Бох, ты мяне разумееш?
—		Не разумею, — не стрымаўся Багдан, — я не магу зразумець, як можна хацець ад каго-небудзь, каб ён перастаў быць сабой!
—		Я не хачу гэтага.
—		Так. Ты хочаш, каб я адрокся ад свабоды, ад свабоды, якая ўласна і ёсць я. Гэта мая сутнасць.
—		А памятаеш, як ты прапанаваў мне шлюб?
—		Не спрачаюся, — паціснуў плячыма Друцкі.
—		Ну і?..
—		Ну і нічога! Ты мне тады адмовіла.
—		Дапусцім, тады адмовіла. Але, напрыклад, сёння?..
—		Давай не будзем пра гэта, Аль. Ты ж дарослы чалавек і добра ўсведамляеш, што сёння ўсё зусім інакш.
Аліцыя да крыві пракусіла вусны, паглядзела на яго дзіўна звужанымі зрэнкамі.
—		Паслухай, Аль, — пачаў Багдан прымірэнча. — Ты мяне добра ведаеш. Ты ведаеш, што я не змагу вытрымаць ніякіх сувязей, яны супярэчаць маёй прыродзе. Нам было добра разам. Гэта так? Я, па меншай меры, захаваў да цябе шмат добрых пачуццяў і ўдзячнасці за гэтую частку жыцця, за гэтую цудоўную частку жыцця, якую ты мне падарыла. Таму не трэба.
—		Пачакай, Бох, — перарвала яго Аліцыя, — адкажы мне спачатку, ці ўсім жанчынам ты паўтараеш гэта самае пры расстанні? Здаецца, ты выдаеш гэта аўтаматычна.
—		Ты нядобрая, Аль. Навошта ты хочаш іроніяй атруціць і твае, і мае ўспаміны? Паколькі мы расстаёмся.
—		Не, не! Не расстаёмся! — не стрымалася Аліцыя. — Гэта ты мяне хочаш кінуць, гэта ты мяне адштурхоўваеш!
Багдан узяў яе за руку:
—		Супакойся, Аль, навошта гэты пафас.
—		Пафас? — горка засмяялася яна, — я цябе кахаю, Бох, я цябе абагаўляю, без цябе я не змагу жыць. Няўжо ты не разумееш, што гэта павінна быць патэтычна. Нехта хоча адабраць цябе ў мяне, але я цябе не аддам, не аддам ні за якія скарбы!..
Аліцыя апляла яго сваімі абдымкамі, гарачымі вуснамі прыпала да яго вуснаў.
Ён не мог вызваліцца з гэтых абдымкаў, не здолеў адштурхнуць ад сябе гэтую жанчыну, прыгажосць якой яго проста абяззбройвала, а яе страсць выклікала буру ў яго пачуццях.
—		Я прагну цябе, Бох, і ты мяне прагнеш, я кахаю цябе да вар’яцтва, Бох!.. Ты маё шчасце, ты маё шчасце. Бачыш, бачыш, тваё каханне таксама не згасла, таму што ты не можаш адрачыся ад мяне, Бох!.. Я так цябе чакала... І скажы, скажы, ты мяне не хочаш?..
Ён панёс яе ў абдымках, а тое, што адбылося потым, стала самым красамоўным адказам на яе пытанне.
Аднак гэты адказ прадыктавалі толькі пачуцці. І цяпер, седзячы ў крэсле і гледзячы, як Аліцыя перад люстэркам папраўляе валасы, Друцкі злаваўся на сябе.
Ён слухаў тое, што яна гаварыла, але зместу слоў не разумеў. Ён думаў пра тое, як ёй растлумачыць, што, нягледзячы ні на што, ужо няма дарогі назад, у тыя часы, калі яна запаўняла яго жыццё. Ён не мог адшукаць слоў, якімі трэба было ёй гэта растлумачыць, ён адчуваў сябе няёмка. Ён не мог гэтага цярпець!
—		Чаму ты не адказваеш? — павярнулася да яго Аліцыя.
—		Прабач, я не чуў.
—		Я пыталася, калі мы едзем на Хель?
—		Я не паеду. Застануся ўжо ў Варшаве. Справы мяне трымаюць.
Аліцыя яго не ўгаворвала. Наадварот, яна заявіла, што тады і яна паедзе толькі на некалькі дзён скончыць свае справы на моры.
Ніводнага слова Аліцыя не прамовіла пра Юльку. Яна ўжо не сумнявалася, што паміж ёй і Друцкім быў раман, аднак яна была пераканана, што цяпер, пасля размовы з Багданам, як толькі яна выправадзіць Юльку з Варшавы, усё наладзіцца само сабой. Аліцыя ведала, што Друцкі здраджвае ёй і з іншымі жанчынамі, але яна цвёрда верыла ў сваю прывабнасць і розум і спадзявалася ўзяць сітуацыю пад свой кантроль ды ліквідаваць з яго жыцця не толькі ўмовы, што спрыяюць здрадзе, але і ўсякую цікавасць да іншых жанчын.
Найперш яна вырашыла цалкам змяніць свае адносіны да Друцкага, вырашыла ўнікнуць у яго асабістыя справы, дэталёва пазнаёміцца з раскладам яго заняткаў, ну і дабіцца таго, каб урэшце яны сталі жыць калі не ў адной кватэры, то па суседстве.
Аліцыю не адштурхнула нават тое, што Друцкі не прыйшоў на вакзал і, сядаючы ў поезд, яна дэталёва распрацоўвала план дзеянняў. Для Юлькі вырашыла знайсці пасаду настаўніцы для дзяцей дзе-небудзь на далёкай ускраіне. Ні ў якім разе Аліцыя не збіралася далей займацца выхаваннем гэтай няўдзячнай, да якой яна зараз, акрамя нянавісці, нічога не адчувала. Яна не думала таксама заводзіць з ёй ніякіх размоў, высвятленняў ці спрэчак.
Прыехаўшы ў «Гадзіву», Аліцыя коратка заявіла Юльцы:
—		Збірайся. Заўтра вяртаемся ў Варшаву.
Дзяўчына, як заўважыла Аліцыя, павінна была здагадацца, што яе подласць раскрыта, бо яна нават не спрабавала наладзіць ранейшыя адносіны. Яна ўпарта маўчала і была прыгнечаная. Кожны раз, калі, седзячы ў вагоне насупраць адна адной, яны сустракаліся позіркамі, Юлька бляднела, а Аліцыя стрымлівалася, каб не кінуць ёй у твар слова «змяя».
Прыехалі яны позна вечарам, і Аліцыя адразу ж пераапранулася і паехала ў «Аргенціну». Яна загадала пасадзіць яе ў ложу і папрасіла, каб прыйшоў дырэктар Вінклер. У яе быў не надта добры настрой, але яна рабіла ўсё, каб Друцкаму было ў яе кампаніі вельмі весела. Аліцыя піла шмат віна і, калі прыкладна ў чатыры гадзіны яны садзіліся ў «фулд», заявіла, што не змагла б рэшту ночы правесці ў адзіноце.
—		Паехалі да цябе, Бох, добра?
Багдан згадзіўся. Згадзіўся! Значыць, усё пачынае складвацца так, як яна і прадбачыла!
І складвалася паўтара тыдня.
За гэты час Аліцыя наведала ўсе самыя вялікія бюро па працаўладкаванні. Для Юлькі пакуль нічога падыходзячага не знаходзілася, аднак хутка павінна была вызваліцца пасада настаўніцы-гувернанткі для трох маленькіх дзяўчынак у заможных сялян у Вандолах, маёнтку, размешчаным на ўскраіне Піншчыны, за сорак кіламетраў ад найбліжэйшай чыгуначнай станцыі. Аліцыя палічыла, што гэта менавіта тое, што трэба, а пасля вяртання дадому сказала Юльцы:
—		Хачу табе паведаміць, што далей я не магу цябе вучыць. Ты ўжо ў такім узросце, калі карыстанне чужой дапамогай і жыццё за чужы кошт апраўдваецца толькі, калі на гэта ёсць маральнае права. Думаю, ты гэта разумееш?
—		Так, — адказала Юлька дрыжачым голасам.
—		Дык вось, я не бачу прычыны, па якой ты не магла б сама сябе забяспечваць. Пра адшуканне ў Варшаве пасады, што магла б даць магчымасць сяк-так існаваць, канечне, цяпер не можа быць размовы. Я, аднак, спадзяюся знайсці для цябе што-небудзь у правінцыі. Ты хочаш гэтым скарыстацца?
—		Так, — адказала Юлька. Яна была бледная, і вусны яе дрыжалі.
Аліцыя накіравалася да выхаду і, затрымаўшыся ў дзвярах, дадала:
—		Ты будзеш настаўніцай трох дзяўчынак у прыватным доме на вёсцы. Праўда, гэта ў нейкай ступені глуш, але і там з тваім талентам можна знайсці каханка.
Увечары гэтага дня Аліцыя чула праз дзверы прыглушаны плач Юлькі, але гэта яе зусім не кранула.
Водпуск Аліцыі скончыўся якраз назаўтра пасля гэтай размовы, і ўжо зранку яна працавала ў судзе.
Яе сустрэлі цёпла. Асабліва абрадаваўся пракурор Мартыновіч, таму што ў канцылярыі ляжала некалькі вельмі складаных спраў, займацца якімі ён хацеў даручыць Аліцыі.
Аліцыя з вялікім задавальненнем заглыбілася ў працу. Яна адчувала сябе каралевай у свеце параграфаў, правілаў, незлічоных аркушаў паказанняў, пратаколаў, данясенняў. Тут лепей, чым у жыцці, яна разбіралася ў матывах дзеянняў складанай чалавечай псіхікі і хаосе доказаў. Тут яна цвяроза, непрадузята магла расстаўляць людзей, як пешак на шахматнай дошцы, і апеляваць фактамі з поўным усведамленнем вынікаў, прадугледжаных Крымінальным кодэксам.
Калі б уласнае жыццё і жыццё сваіх блізкіх можна было так апрацаваць на пранумараваных старонках, каментаваць заметкамі паводле назіранняў, апісаць паказаннямі сведкаў.
Багдан. Колькі ж таямніц утрымлівае яго жыццё, таяміц, недаступных нават ёй. Аліцыя паглядзела на гадзіннік: першая гадзіна — ужо, напэўна, устаў. Што ён робіць? Яна машынальна ўзяла тэлефонную трубку і назвала нумар.
Яна чула, што знялі трубку і голас Друцкага заканчваў нейкую фразу: «.абы толькі ты не енчыла».
—		Ало!
—		Гэта я, Бох. Я не перашкодзіла?
—		Ах, як справы? Што зноў.
Было такое ўражанне, што ён збянтэжыўся, і Аліцыя раптам адчула востры боль у горле. Яна была амаль упэўнена, што ў яго Юлька.
Аліцыя сказала, што ў яе шмат работы, што яна не зможа выйсці з суда да трох і развіталася нібыта ў добрым настроі. Праз секунду яна звязалася з домам. Адказала Юзэфова.
—		Панна Юлька дома? — спыталася Аліцыя.
—		Няма, пані, гадзіну, можа, таму выйшла.
—		А не казала, куды ідзе?
—		Не, пані. Толькі тэлефанавала, а потым выйшла. Відаць, да нейкай сяброўкі.
—		Добра. Не гаварыце ёй, што я званіла. Абед у тры. Да пабачэння.
Аліцыя хутка замкнула стол, надзела капялюш і збегла з лесвіцы. Тут жа
непадалёк знайшла таксі і загадала ехаць на праспект Шуха. Калі ж машына рушыла, яна спахапілася.
«Калі ў яго Юлька ці іншая жанчына, ён пэўна ж мяне не пусціць і я толькі стану пасмешышчам у яго вачах, а хто ведае, можа, і зноў парве адносіны. Не, гэта бескарысна».
Яна змяніла рашэнне. Загадала таксісту стаць за два дамы далей, на другім баку вуліцы. Адтуль яна добра бачыла вароты дома Друцкага і магла заўважыць кожнага, хто б адтуль выходзіў. Шафёр, які, відаць, здагадаўся пра мэту гэтай стаянкі, з паўусмешкай на твары аглядаў вуліцу, час ад часу кідаючы позірк на сваю пасажырку.
Аліцыя адчувала камічнасць сваёй сітуацыі, але ні за што не пакінула б занятую пазіцыю.
Праз сорак хвілін яны выйшлі.
Інтуіцыя яе не падвяла. Багдан у светлым касцюме з Юлькай пад руку. Змяя, змяя.
«Выкіну яе з дому, як сабаку, — падумала Аліцыя, да болю сціскаючы пальцы, — як сабаку!..»
Аліцыя выйшла з машыны і пешкі накіравалася дадому.
Яна не праклінала Друцкага. Уся яе нянавісць і прага помсты накіраваліся на Юльку. Канечне, Юлька навязваецца яму са сваім каханнем. Змяя.
Адразу пасля прыходу дамоў Аліцыя патэлефанавала ў настаўніцкае бюро. На жаль, пасада яшчэ не вызвалілася. Яна павінна быць свабодная самае ранняе праз месяц.
«Што рабіць, што рабіць?» — адчайна думала Аліцыя, ходзячы па пакоі.
Яна не магла выкінуць Юльку на вуліцу, тая ж тады звернецца да Друцка-
га.
Дарма яна забрала яе з Хеля. Цяпер абавязкова трэба пазбавіцца ад яе, абавязкова!
Падчас абеду Аліцыя з Юлькай не перамовіліся ніводным словам. Устаючы з-за стала, Аліцыя сказала:
—		Я цябе папрашу, каб ты не выходзіла, калі мяне няма дома. Юзэфова часам павінна хадзіць у краму, і кватэра застаецца без нагляду.
—		Добра, — адказала Юлька і пайшла ў ванную, адкуль праз хвіліну пачулася плёсканне вады.
«Бессаромная жывёліна», — падумала Аліцыя.
Назаўтра і ў наступныя дні Аліцыя па некалькі разоў тэлефанавала дадому з суда, каб праверыць, ці выконвае Юлька яе забарону. Юлька сапраўды не выходзіла. Затое не было сумненняў, што яна званіла Друцкаму. Аліцыя ўжо некалькі разоў мела намер перагаварыць, у рэшце рэшт, з Багданам на тэму Юлькі, але заўсёды ў апошні момант не рашалася, баючыся апынуцца ў сітуацыі, калі трэба будзе паставіць ультыматум. Яна прадбачыла, што гэта было б роўнае паражэнню, таму што ён ні ў якім разе не саступіць, а яна будзе вымушана.
Зрэшты, на шчасце, Юлька пачала хварэць. Яна была бледная, у яе круцілася галава і яна страчвала прытомнасць.
Аліцыя з нежаданнем прапанавала ёй пайсці да ўрача, але дзяўчына падзякавала і адмовілася:
—		Нічога страшнага.
«Тым лепей, — падумала Аліцыя, — хутка вызваліцца пасада, і я пазбаўлюся ад гэтай змяі».
Аднак усё склалася іначай.
Раздзел 23
Справа братоў Хадаровічаў была адной з тых, якія даюць грамадскаму абвінаваўцу магчымасць паказаць, на што ён здольны.
Праўда, следства не змагло даказаць іх заняткі сутэнёрствам, але прыйшлі трыццаць сведкаў, прыцягнутых пракурорам Аліцыяй Горн, і пакінулі ў яе руках столькі доказаў, столькі адмоўных водгукаў і выкрывальных сведчанняў, што абвінаваўчы прысуд ні для каго не быў сюрпрызам. Зала, перапоўненая жулікамі, альфонсамі, прастытуткамі, нелегальнымі акушэркамі і ўсялякай ускраіннай набрыддзю, прыняла прысуд маўчаннем, занатоўваючы ў памяці дэталі, якія калінебудзь могуць спатрэбіцца для ўласнай абароны.
Аліцыя склала паперы і выйшла на калідор, у гэты час праход ёй заступіла худая старая жанчына, якую яна яшчэ падчас працэсу заўважыла сярод публікі.
—		Што вам трэба? — затрымалася Аліцыя.
—		У мяне важная справа, шаноўная пані пракурор, вельмі важная справа.
—		Ну?
—		Але толькі з вока на вока, бо гэта не абы-што.
—		Гэта звязана са справай Хадаровічаў?
—		І так, і не.
—		За мной, калі ласка, — кінула Аліцыя.
У яе была яшчэ амаль гадзіна, і яна вырашыла даведацца, што гэта падазроная жанчына хоча.
—		Калі ласка, — паказала яна на крэсла перад сталом.
—		Бо я ведаю нешта, што вам можа спатрэбіцца, — пачала бабка, упіхваючы пад парыжэлы капялюш пасму сівеючых валасоў.
—		Зараз, — перарвала яе Аліцыя, — найперш, як вас завуць?
Жанчына ўскочыла на ногі:
—		А навошта гэта вам? Я не хачу ні аб што пэцкаць рукі. Я ў жыцці ўжо дастаткова нацярпелася з-за гэтых судоў і паліцыі. Я як прыстойны чалавек прыйшла, не тое што.
—		Не хвалюйцеся, — стрымала яе Аліцыя, — аднак вы разумееце, што я павінна ведаць, з кім маю справу. Вы хочаце даць мне нейкія важныя паказанні і жадаеце, каб я вам паверыла, але як я магу верыць камусьці, хто саромеецца нават свайго прозвішча.
—		Божа мілы, я ж не саромеюся, толькі мая хата з краю. Я вось слухала справу і тое, што вы гаварылі, і думала сама сабе: «О, такая, значыць, сур’ёзная дама, яна і самым важным не спусціць, а замкне ў турме». Таму я і асмелілася, а не тое, барані божа, каб самой у гэта ўлазіць.
—		Чаму вы не звярнуліся ў Следчы камітэт ці ў камісарыят?
—		А таму, шаноўная пані, што я падумала, што з вамі як з жанчынай мне будзе лягчэй размаўляць і пакрыўдзіць мяне вы не захочаце, а па-другое, што гэта ўвогуле жаночая справа.
—		Добра, — сказала Аліцыя, — я вам абяцаю, што ваша прозвішча ў гэта не замяшаю, але мне яго, калі ласка, назавіце. Ну?
Жанчына скурчылася і прамармытала:
—		Ладна. Я Буфалова, Ядвіга, — зіркнула яна спадылба на Аліцыю і дадала: — Вось вы ўжо ведаеце. Што ж, не адмаўляюся, я была асуджаная, але клянуся Богам, што за Пашчукуўну несправядліва. Яна сама, дурніца, кручком спрабавала і нарабіла. Я ўжо нічога не змагла паправіць. Не кажу, што з Малінаўшчанкай я не была вінаватая. Так. Я ведала, што рызыка вялікая, але яна сама настойвала, бо праз два месяцы шлюб. Яны ўсе такія, а потым чалавек з-за іх пакутуе.
—		Вы акушэрка?
—		А хто ж яшчэ? Шляхцянка я, з землеўласнікаў, але вось так на цяжкі хлеб пайшла.
—		Дык што вы хацелі сказаць?
Буфалова шморгнула носам і дзелавітым рухам падсунула сваё крэсла.
—		Ага, дык вось глядзіце, сама я не ведаю, чаму ў яго такі густ, каб абавязкова была цяжарнай, а яшчэ для яго важна, каб гэта было першае зачацце.
—		Секунду, — перарвала Аліцыя, — хто ж гэта?
—		Ён? А, ну, багаты, хіба. Грошай у яго, як лёду, і на сваёй машыне ездзіць, а сам брунецік, такі не малады і не стары, але ніштаваты, і ў пенснэ, а як жа.
—		Дык вы нават прозвішча яго не ведаеце?
—		Адкуль жа я магу ведаць, Божа мілы, ён спрытны і ніякіх падазрэнняў не выклікае, ніякіх слядоў не пакідае. Прыедзе, агледзіць дзяўчыну, хлараформам або чымсьці падобным усыпіць, і гэты яго шафёр адразу ў пакрывала і ў машыну. А ён толькі спытаецца, а хто яна, а на якім месяцы, а ці вядома з кім, грошы адлічыць — і яго ўжо няма.
—		Зараз. Значыць, ён проста купляе ў вас цяжарных дзяўчат?
—		Божа мілы, а хто ж гаворыць, што у мяне?! — спужалася Буфалова. — У іншых, а я ведаю, таму што мы ў адной прафесіі, разыходзіцца гэта паміж людзьмі.
—		Ну, дапусцім, гэта так. Значыць, вы кажаце, што ў яго ёсць аўтамабіль. А вам не прыходзіла ў галаву запомніць яго нумар?
—		А як жа, я ведала на памяць і на лісцік запісала, але, як на злосць, недзе падзела лісцік, а калі па памяці сабралася запісаць, то ў мяне ў галаве ўсё перамяшалася. І цяпер я ніяк не магу ўспомніць, ці то 87.653, ці 78.356, ці нешта падобнае. Але ж спачатку альбо 87, альбо 78, гэта жалезна.
Аліцыя хутка запісала і спыталася:
—		Як гэта машына выглядае?
—		Чорная, вялікая, а спераду тры залатыя кароны і нешта напісана.
—		Можа, «рынкляр»?
—		Во, відаць, так.
—		Кабрыялет ці лімузін?
—		А Бог яго ведае, — развяла рукамі акушэрка.
—		Адкрыты ці карэта? — па-іншаму сфармулявала Аліцыя.
—		Не карэта, я ж кажу: аўтамабіль. Зроблена, як карэта, але аўто. Пакуль я яшчэ памятала нумар, пайшла ў транспартную ўстанову і пытаюся: «Чыё?» А там мне і кажуць: «А вам, жанчынка, якая сабачая справа, ён вас пераехаў ці што?..» Дык я яму кажу, што, па-першае, ніякая я не жанчынка, грубіян гэткі, а ўвогуле гэта што, вялікая тайна?.. А на наступны дзень я паслала швагра, і ён даведаўся, што гэта машына нейкага генерала і зарэгістравана ў Познані.
Аліцыя нецярпліва закруцілася ў крэсле:
—		А гэты мужчына генерал?
—		Куды яму ў войска! Здыхлік такі, але пры гэтым, мне здаецца, ён павінен быць доктарам, бо разбіраецца ў гэтым, і па-лацінску запісвае сабе, і пытанні задае прафесійныя.
—		Ну, і што ж ён робіць з гэтымі дзяўчатамі?
Буфалова развяла рукамі:
—		Пэўна ж нейкія свінствы, не без гэтага, глядзіце, каб там распусты не было.
—		А дзяўчаты, калі вяртаюцца дадому, што гавораць?
—		У тым і справа, што нічога не гавораць, бо ніколі не вяртаюцца. Пайшла і прапала, як камень у вадзе. Праз пэўны час, бывае, нейкая напіша, што з’ехала ў Амерыку альбо яшчэ далей куды, але хто ў гэта верыць?.. Ні за што не паверу, што ён іх жывымі выпускае. Быў бы дурнем. Калі не забівае, то навошта рабіць тайну і столькі бабак убухваць? А можа, хто прыгажэйшы, таго прадае? Хто яго там ведае.
—		А як вы даяце яму знак, што ёсць патрэбная пацыентка?
Акушэрка паціснула плячыма:
—		Што вы, пані пракурор, усё на мяне! Я гэтым не займаюся, што мне да гэтага?
Аліцыя засмяялася і з дабрадушным выразам твару сказала:
—		Не бойцеся, пані Буфалова. Што паміж намі, тое паміж намі. Я ўжо зразумела, што вы дастаўлялі яму гэты тавар. Калі б справа была ў вас, то я б загадала вас арыштаваць, але, думаю, што вы да мяне прыйшлі, каб адпомсціць гэтаму чалавеку. Я абяцала, што не арыштую вас, вы можаце смела гаварыць усё. Дык якім чынам у вас з ім была наладжана сувязь?
Буфалова адкрыла велізарную паношаную сумку, выняла з яе заплямленую тлушчам паперку і сказала:
—		Ладна. Я павінна вам верыць, бо каму ж, як не вам?.. Дык вось, паміж намі дамова, што калі ў мяне ёсць такая, што прыйшла сябе псаваць і хоча, каб ціха, каб ніхто не даведаўся, а нікога, хто б у Варшаве яе шукаў, няма, то я пішу ў «Кур’ер» аб’яву, напрыклад, вось такую, — жанчына падала паперку Аліцыі. Няўмела спісаная каракулямі паперка ўтрымлівала такі змест: «Прапанова пад квітанцыю № 2718-ф. Прадаецца дубовая шафа. Званіць сёння (альбо ўказаць дату)118-64».
—		У вас ёсць тэлефон?
—		Дзе там, гэта нумар дома і кватэры. Я жыву на Паньскай, дом 118. Так мы дамовіліся, каб ён ведаў, да каго заехаць. Бо ён, відаць, не толькі ў мяне бярэ. Дык я кідаю такую прапанову ў «Кур’ер», а перад закрыццём варот ён прыязджае і, калі яму дзяўчына падабаецца, яе забірае, але пераборлівы. Не кожную бярэ.
—		Гэтую паперку пісаў ён? — спыталася Аліцыя.
—		Не, толькі дыктаваў.
—		Што ж, выдатна, — паглядзела на гадзіннік Аліцыя. — Я пра ўсё падумаю і займуся гэтай справай. Прыйдзіце да мяне заўтра ў дзесяць раніцы.
—		Добра, шаноўная пані пракурор, я буду роўна ў дзесяць. Толькі адно я хацела б спытаць.
—		Ну?..
—		Ці будзе мне за гэта якое-небудзь узнагароджанне?.. Я не з-за хцівасці, я з-за беднасці, страшна цяжка ў наш час зарабіць грошы.
Аліцыя паабяцала, што калі вынікі следства будуць паспяховымі, яна папросіць для яе ўзнагароджанне.
Вяртаючыся дадому, Аліцыя разважала пра магчымыя матывы, якімі мог кіравацца той лавец цяжарных жанчын, і прыйшла да пераканання, што гэта павінна быць звязана з нейкай рэлігійнай сектай або, магчыма, з сексуальнымі адхіленнямі. У любым выпадку ў яе не было прычын падазраваць Буфалову ў містыфікацыі.
Аліцыя яшчэ дакладна не ўяўляла сабе справу, а тым больш канцэпцыю расследавання, аднак яна меркавала, што самым простым спосабам выкрыць злачынцаў было б выкарыстанне жанчыны — падстаўнога агента паліцыі.
Яна якраз пра гэта думала, сядаючы абедаць, і тут, гледзячы ў талерку, адазвалася Юлька:
—		Я хацела табе сказаць, што атрымала пасаду.
—		Якую пасаду? — уперылася ў яе Аліцыя.
—		Канцылярысткі, у канторы Г андлёвага дома Б. Залкінд і С-ка.
—		Па чыёй пратэкцыі?
—		Ні па чыёй, — пачырванела Юлька, — я прачытала аб’яву ў газеце і звярнулася да іх.
Усталявалася маўчанне, і Юлька пасля доўгага перапынку дадала:
—		Я буду працаваць у аддзеле пісьмаў. Заробак мой будзе трыста восемдзесят злотых, дык я змагу на гэта жыць.
Аліцыя не стрымала смех:
—		Ведаеш, ты магла б набрацца прыстойнасці і не падманваць мяне так наіўна! Ты што, сапраўды лічыш мяне настолькі простай і думаеш, я паверу, што без пратэкцыі табе прапануюць такую вялікую зарплату?.. Зрэшты, гэта няважна, з якога чысла ты заступаеш на «пасаду»?
—		З першага, — ціха адказала Юлька. У вачах яе былі слёзы.
Аліцыя хацела яшчэ спытаць, калі ў сувязі з гэтым Юлька яе пакіне, але стрымалася і пайшла ў свой пакой.
Яна была ўпэўненая, што тут не абышлося без Друцкага, што Юлька самым бессаромным чынам не толькі выслізгвае з яе рук, але і забірае ў яе яго. «О, не, — сціснула яна кулакі, — яны яшчэ не ведаюць, хто такая Аліцыя Горн!..» Перш за ўсё Юлька, як непаўналетняя, павінна будзе падпарадкавацца волі апякункі, а значыць, паедзе пад Пінск. Хай бы хутчэй там вызвалілася месца. Зрэшты, калі не туды, то хоць куды паедзе, абы толькі не засталася ў Варшаве ні за што на свеце.
У дзверы пастукалі, і ўвайшла Юзэфова.
—		Што вам? — рэзка спыталася Аліцыя.
—		Я наконт паненкі, — шэптам пачала старая, акуратна зачыняючы за сабой дзверы.
—		І што такое?
Служка наблізілася да яе і патрэсла галавой:
—		Нядобрае нешта робіцца з нашай паннай Юлькай, дарагая пані, нядобрае. Пасля прыезду ёй ужо было не па сабе, пастаянна плача, начамі трызніць, крычыць праз сон, а днём альбо піша лісты, альбо тэлефануе і ўсё плача. Я нічога не казала, бо падумала, што гэта не мая справа, вы самі заўважыце.
—		Вы слушна падумалі, — суха адрэзала Аліцыя, — я заўважыла і не бачу ў гэтым нічога незвычайнага.
Жанчына ў роспачы махнула рукой:
—		Добра калі б яно так і было, але, барані божа, здаецца, нас чакае вялікае няшчасце і вялікі сорам.
—		Што вы плецяце?! — ускочыла Аліцыя.
—		Кажу, што ведаю. Вы цяпер рэдка дома бываеце, ды і з паненкай неяк меней, але я гэта бачу, о, бачу. У мяне ж у самой унукі, дык я ведаю. Сляпы заўважыў бы, дзяўчына на вачах чэзне, худзее, у яе круціцца галава, яна скардзіцца на млявасць.
Аліцыя схапіла жанчыну за плячо:
—		Зараз жа кажыце, што вы ведаеце.
—		От, я ўжо даўно назіраю і думаю сабе: можа, не дай божа, так, але, можа, і зусім звычайна, ад нерваў гэта ўсё. Ведама ж, у гэтым узросце, дзявочая справа. Але ж тут дні чатыры таму. не, пяць будзе, дакладна, пяць, бо гэта ў суботу было, адразу пасля вячэрняй імшы, я вяртаюся, а паненка заплаканая, расказала мне пра сваю бяду.
Аліцыя не чакала такой навіны. Праўда, яна не сумнявалася, што Юлька жыве з Друцкім, але ёй проста не прыходзіла ў галаву, што справа можа зайсці так далёка. Яе агарнула нейкая злосць, прама нейкая радасць. Дык вось, змяя, якую яна выхавала на ўласных грудзях, панясе заслужанае пакаранне.
Ні кроплі Аліцыя не шкадавала Юльку. Выходзячы пасля абеду на праспект Шуха, яна зазірнула на кухню:
—		Вы хацелі паехаць адпачываць да сястры? — спыталася яна ў Юзэфовай.
—		Так, шаноўная пані, пад Груец.
—		Дык заўтра можаце ехаць.
—		А хто будзе прыслужваць?
—		Я спраўлюся, заўтра пасля абеду можаце ехаць.
Друцкага Аліцыя заспела, як часта ў апошні час, стомленым і задумлівым. Ён ажыўляўся толькі ў моманты ўзбуджэння, у асноўным жа быў маўклівы і абыякавы. Аліцыя не сумнявалася, што ва ўсім вінаватая Юлька.
Нават яго пяшчоты сталі нейкія іншыя, больш рэзкія, нечаканыя, а часам да болю грубыя. Аліцыя спрабавала пытацца ў яго пра справы, але ён адказваў неахвотна і коратка. Усё радзей ён згаджаўся забіраць яе ў «Аргенціну», няпэўна адгаворваючыся і нават не стараючыся знайсці праўдападобныя довады.
«Усё зменіцца, — паўтарала сабе Аліцыя, — усё наладзіцца, як толькі не будзе паміж намі Юлькі».
Гэтым вечарам ён раней, чым звычайна, развітаўся з Аліцыяй:
—		У мяне важная справа, — буркнуў Друцкі і, глянуўшы на гадзіннік, ускочыў і вылаяўся: — Чорт! Яшчэ спазнюся.
Надзяваючы капялюш, Аліцыя бачыла ў люстэрку, што ён выняў з шуфляды рэвальвер і ўсунуў яго ў заднюю кішэнь.
Выйшлі яны разам. Перад варотамі стаяў яго «фулд», з якога адразу ж выскачыў механік і паведаміў:
—		Бак поўны, шаноўны пан, і матор у поўным парадку. Рысоры пан Юркоўскі моцна падцягнуў.
—		Дзякуй табе, — усміхнуўся яму Друцкі, — заўтра каля васьмі вечара прыходзь сюды па машыну.
—		Далёка едзеш? — спыталася Аліцыя.
—		Не ведаю, у любым выпадку заўтра вечарам вярнуся, калі, канечне, чорт мяне не возьме. Да пабачэння.
Друцкі пацалаваў Аліцыі руку, сеў за руль і рушыў, не азіраючыся. Аліцыя, вяртаючыся дадому, выразна пачула праз адчыненае акно голас Юлькі: яна размаўляла па тэлефоне. Зразумела, з ім! Ён, відаць, выязджаючы з горада, затрымаўся і патэлефанаваў Юльцы.
Не, гэта было ўжо занадта!
Ноч Аліцыя правяла без сну ў роспачы і перапоўненых жаданнем помсты разважаннях. Калі яна ўстала, то была ўжо зусім спакойная і авалодала сабой настолькі, што змагла амаль цёпла павітацца з Юлькай. Праз паўгадзіны яна была ўжо ў судзе.
Прынятае рашэнне ў псіхіцы Аліцыі цалкам актывізавала мысленчы працэс. Тое, што шэраг доўгіх тыдняў напаўняла яе мозг хаосам супярэчнасцей і сумненняў, цяпер укладвалася ў лагічныя, простыя сувязі, у якіх не магло быць памылкі.
У дзесяць прыйшла Буфалова. Служку, які яе праводзіў, Аліцыя заявіла, што сёння яна нікога не прыме, і зачыніла дзверы на ключ.
Прайшло добрыя дзве гадзіны, перш чым дзверы адчыніліся і служка ўбачыў, як прасіцелька выходзіць і вельмі спешна збягае па лесвіцы.
Раздзел 24
Юлька адклала пяро, заклеіла канверт і выцерла хусцінкай заплаканыя вочы. Пасля ўчарашняга ад’езду пана Янка яна не магла пазбавіцца ад нейкага дрэннага прадчування. Папраўдзе, яна не ведала, куды ён паехаў, ён сказаў ёй толькі, што яго чакае непрыемная паездка, ад якой ён не можа адкруціцца, таму што справа ў стрыманні абяцання, дадзенага сябру.
Юлька была ўпэўнена, што гэта звязана з нейкай небяспекай, і літаральна не магла сабе знайсці месца ў доме, у гэтым доме, які быў для яе чымсьці горшым і больш страшным, чым турма.
Яна проста не магла дачакацца моманту, калі атрымае гэтую пасаду. Тады яна паселіцца ў пані Бірмановай, цёткі адной са школьных сябровак, якая трымае пансіён у Калоніі Сташыца ў такім прыгожым дамку з палісаднікам. Цяпер, калі паедзе Юзэфова, ёй тут будзе зусім нясцерпна.
А Юзэфова якраз стаяла ў дзвярах, апранутая ў дарогу.
Калі яна развітвалася з Юлькай, у яе вачах былі слёзы і такі выраз твару, нібыта яна радавалася, што вызваляецца з гэтага дому і спачувае тым, хто павінен тут застацца. На развітанне яна яшчэ раз напомніла Юльцы, каб тая заўсёды замыкала дзверы на ланцужок, і выйшла, згорбленая пад сваім вузлом.
Юлька накінула ланцужок і, абапершыся на сцяну, разрыдалася. Як страшна, як жахліва быць на свеце такой самотнай. Калі б і пан Янэк не захацеў яе больш бачыць, ёй засталося б толькі самагубства.
Рэзка, нецярпліва прагучаў тэлефонны званок.
Напэўна, звоніць Аліцыя з пытаннем, ці паехала Юзэфова. Юлька падняла трубку:
—		Слухаю?
Загучаў чужы жаночы голас, нібыта занепакоены:
—		Магу я пагаварыць з паннай Юліяй Горн?
—		Гэта я, — здзівілася Юлька, — а хто гаворыць?
—		Я ад імя аднаго мужчыны, ён загадаў. Ён цяжка паранены.
—		Езус-Марыя! — крыкнула Юлька. — Які мужчына?
—		Ціха, не крычыце і нікому нічога не кажыце, ён так загадаў, каб усё было тайна, бо яго заб’юць. Прыязджайце зараз. Ён чакае. Паньска, 118, кватэра 64.
—		Але які мужчына? — хапалася за надзею Юлька. — Як яго завуць?
—		Вінклер, пан.
Юлька захісталася на нагах і ледзь не ўпала.
—		Дык што, вы прыедзеце?
—		Ужо еду, ужо, момант, толькі паўтарыце, калі ласка, адрас.
—		Паньска 118, кватэра 64, гэта ў другім двары, правы флігель, пяты паверх. Запомніце?
—		Так, так. Ужо еду.
—		І нікога ў двары не выпытвайце, каб ніхто не ведаў, бо яму смерць. І хутка!
Юлька, дрыжучы ўсім целам, у непрытомнай спешцы надзела капялюш, схапіла сумачку і, з трэскам зачыніўшы за сабой дзверы, выбегла на вуліцу. На рагу Фільтровай яна села ў таксі і выпаліла вадзіцелю адрас.
Значыць, яе прадчуванне не было дарэмным. Паранены. Божа, ён не памрэ, ён не можа памерці: што гэта было, паядынак ці напад, а можа, катастрофа?.. Пан Янэк страшна хутка ездзіць.
Дома нікога няма, могуць пранікнуць злодзеі. А, няхай, цяпер ёй усё роўна.
Разладжанае таксі рэзка падскоквала на выбоістым бруку. Вакол уздымаліся шэрыя, брудныя, абшарпаныя камяніцы. Юлька ніколі не была ў гэтым раёне горада, дзе жылі самыя бедныя, і выгляд наваколля яшчэ больш падкрэсліваў у яе ўяўленні адчайнае становішча пана Янка.
Машына спынілася перад велізарнай бруднай камяніцай. Юлька заплаціла таксісту і ўвайшла ў вароты, адкуль на яе патыхнуў смурод нагрэтага сонцам сметніка. У першым двары гуляла з паўтара дзясятка абадраных дзяцей, у другім, вузкім, як студня, панаваў вільготны холад і цішыня. Брудная траскучая драўляная лесвіца вілася ўгару стромкім серпанцінам. Юлька бегла, задыхаючыся, спатыкаючыся на стаптаныя прыступкі і лічачы паверхі.
Нарэшце яна спынілася перад вузкімі некалі чырвонымі дзвярыма, над якімі была прыбіта шыльда з нумарам «64». Сэрца білася, як молат. Некалькі хвілін яна шукала званок перш чым зразумела, што яго ўвогуле няма. Тады ціха пастукала.
Праз хвіліну яна ўбачыць яго, ляжачага, у акрываўленых бінтах. Божа, Божа. Ён павінен жыць, ён не памрэ, можа, жанчына, якая званіла, перабольшыла, жанчыны так часта перабольшваюць, можа, рана не такая небяспечная?.. Яна будзе яго даглядаць дзень і ноч. Цяпер нават Аліцыя не здолее адштурхнуць яе ад яго. Толькі б доктара ўжо выклікалі.
Юлька пастукала другі раз, ужо мацней і даўжэй, бо дарагая кожная хвіліна, а яны не адчыняюць.
За дзвярыма пачулася шлёпанне і рыпучы голас, той самы, што па тэлефоне:
—		Хто там?
—		Гэта я, вы мне званілі, адчыніце, калі ласка.
Дзверы адкрыліся, і Юлька ўбачыла за імі мажную сівеючую жанчыну ў заплямленым попельным халаце.
—		Калі ласка.
—		Дзе ён? — схапіла яе за руку Юлька. — Доктар быў?..
Жанчына замкнула дзверы і павярнула ключ у замку, пасля чаго схавала яго ў кішэню халата.
—		Дзе ён? — непакоілася Юлька.
—		Ой-ей, зараз, чаго вы так спяшаецеся, цягнік не адыходзіць. Пачакайце тут.
Гаспадыня знікла ў глыбіні суседняга цёмнага пакоя.
Юлька агледзелася: яна знаходзілася ў даволі вялікай кухні. Пліта была застаўлена закуранымі рондалямі, стол накрыты старой зялёнай цыратай, некалькі зэдлікаў з непафарбаванага дрэва і крывы жалезны ложак у куце — вось усё, на чым затрымліваўся погляд у гэтым даўно не мытым і не беленым памяшканні, перапоўненым густым, цяжкім паветрам, у якім змяшаўся смурод цвілі з рэзкім пахам карболкі.
Акно з цьмянымі шыбамі выходзіла на сляпую сцяну суседняй камяніцы. На падаконніку стаяла некалькі дзясяткаў бутэлек з-пад гарэлкі і ляжалі брудныя акрываўленыя лахманы.
У суседнім цёмным пакоі, аддзеленым пакрывалам з яркага зялёнага паркалю, панавала поўная цішыня. У кватэры павінен быў быць яшчэ адзін пакой, і адтуль даносіўся прыглушаны адгалосак нібыта спрэчкі. Нізкі мужчынскі голас змяняўся жаночым скрыпучым сапрана, але Юлька не магла адрозніць асобных слоў.
«Там, відаць, ляжыць пан Янэк, — думала яна, — а гэта голас доктара і гэтай бабы».
Раптам з цёмнай нішы пачуўся пранізлівы жаночы стогн і крык:
—		Я, відаць, старая ты ведзьма, сканаю ад гэтых боляў. Ты мне, напэўна, там усе кішкі павыцягвала. Ой. ой. ой-ей.
У гэты момант аддаленыя дзверы з шумам адчыніліся і ў нішу ўвайшла ўладальніца кватэры:
—		Ціха, ліха на цябе! — крыкнула яна. — Што ты ныеш! За твае паршывыя трыццаць злотых табе, можа, яшчэ на гармоніку вальс сыграць?!
—		Дык баліць жа.
Юлька з жахам выслухала гэтую размову, інстынктыўна адступаючы аж да выхаду. Яна не магла зразумець, дзе знаходзіцца і навошта сюды прывязуць параненага пана Янка.
У гэты час у кухню ўвайшла жанчына ў халаце і, акінуўшы Юльку дапытлівым позіркам, спыталася:
—		А што ж гэта вы стаіце? Сядайце.
—		Я, я хацела ўбачыць пана Вінклера. Ці яшчэ нельга?..
—		Не спяшайцеся. Яго яшчэ няма.
—		Як гэта, няма?
—		Ой-ей, якая вы цікаўная! Няма, але хутка будзе. Сядайце ж.
Жанчына нядбайна пхнула крэсла ў бок Юлькі.
—		Я не хачу. Скажыце мне, калі ласка, дзе пан Вінклер, — пачала непакоіцца Юлька.
—		Я ж кажу, прыйдзе, — амаль крыкнула на яе баба.
—		Значыць, ён можа хадзіць? Ён не надта цяжка паранены?..
Старая хацела пра нешта даведацца, але ў гэты момант з-за паркалёвай занавескі выйшаў малы хударлявы мужчына з лысай галавой і пляскатым носам.
—		Ну, што такое? Ты ідзеш, швагерка, ці не? — прабурчаў ён, прыглядаючыся адначасова да Юлькі.
—		Іду ўжо, толькі кажу табе: глядзі!
—		Варушыся, варушыся, не балбачы.
Мужчына сплюнуў праз зубы і, наблізіўшыся да Юлькі, паклікаў:
—		А вы ідзіце за мной.
—		Я не хачу, — адступіла Юлька да дзвярэй, — выпусціце мяне, гэта нейкая памылка. Пані, выпусціце мяне!
—		Ага, зараз, — захіхікаў лысы, — не спяшайцеся. Ну, ты ідзеш, швагерка?
—		Мяне падставілі! — крыкнула Юлька і кінулася да дзвярэй, аднак яны былі замкнёныя. З усіх сіл яна пачала торгаць ручку і біць кулаком па дрэве, мужчына ж схапіў яе за плечы і без высілкаў адцягнуў у цэнтр пакоя.
—		Ша, паненка, чаго вы кідаецеся!
—		Дапамажыце, дапамажыце, дапа. — пачала крычаць дзяўчына, але ў гэты момант адчула, як моцна схапілі яе за карак і груба сціснулі шыю.
Гэтая баба такім чынам прымусіла яе захоўваць спакой.
—		Не выць мне тут! — зашыпела яна ў Юлькі над вухам. — Бо я так размалюю, што сама сябе не пазнаеш. Ну, марш!
Дапамагаючы сабе кулакамі, яна прапіхнула дзяўчыну цераз цёмную нішу і, штурхнуўшы нагой нізкія дзверкі, пхнула яе наперад:
—		Сядзець тут ціха, — прыгразіла яна кулаком, — бо як вярнуся, то мала не падасца!..
Дзверцы замкнуліся з трэскам, які ўвянчаўся скрыпам засаўкі, і Юлька засталася адна. Хвіліну яна прыслухоўвалася. Агледзелася. У маленькім пакойчыку было толькі мініяцюрнае акенца ледзь не пад столлю, але замест шыб у яго былі ўстаўлены тоўстыя непразрыстыя шкляныя пліты. У куце стаяла кушэтка, абцягнутая пашарпанай цыратай, а побач, на падлозе, жалезнае вядро, ад якога смярдзела, і маленькі збанок з вадой.
Цяпер Юлька ведала, што трапіла ў рукі гандляроў жывым таварам. У момант яна прыгадала ўражальныя апісанні выкрадання маладых дзяўчат, якія ведала з кніг і газет. Іх выкрадаюць сілай ці падманам, так, як цяпер яе, б’юць, каб прымусіць падпарадкоўвацца, а потым гвалтуюць.
Юлька згадала, што тут жа на кухні знаходзіцца гэты лысы бандыт з брыдкім агідным тварам, і здрыганулася.
А потым прадаюць у публічныя дамы Паўднёвай Амерыкі або Кітая, як было ў адным фільме.
«Не, не, лепей смерць!..»
Яна знойдзе спосаб пазбавіцца жыцця, хоць сабе парве сукенку на палоскі і скруціць з іх шнур або заморыць сябе голадам. У любым выпадку яна будзе абараняцца з усіх сіл. Ох, пан Янэк. Каб яна толькі магла неяк даць яму знак, ён бы пэўна адшукаў яе і ўратаваў. Альбо. Аліцыя. Яна, праўда, ненавідзіць сваю выхаванку, але цяпер яна пракурорка, можа ўсё, і яна такая разумная, што, без сумнення, адразу ж здагадаецца, што адбылося.
Аднак больш упэўненая была Юлька, што пан Янэк першы яе адшукае. Якое шчасце, што ён цэлы! Бо, зразумела, усё гэта было прыдумана тымі злачынцамі, каб завабіць яе. Яны павінны былі даўно за ёй сачыць, паколькі ведалі пра тое, чым яе лягчэй за ўсё заманіць, і гэта тады, калі ён з’ехаў. Але ён, відаць, вернецца, як абяцаў, і, даведаўшыся пра яе знікненне, своечасова прыйдзе на дапамогу.
І гэтую жанчыну выратуе, яна, відаць, хацела нарадзіць дзіця, а яны ёй не дазволілі і прымусілі зрабіць аборт. О, пан Янэк!.. Ведаў бы ён, калі б толькі ён мог ведаць, але, можа, ніколі і не даведаецца, і труп Юлькі закапаюць дзе-небудзь у падвале.
Дзяўчына сядзела на кушэтцы і плакала.
Расхістаныя нервы, здавалася, трымцелі ўсе, надзея і роспач змянялі адна другую ў думках. Рукі яе падчас рыданняў спляліся на галаве, з якой ссунуўся капялюш.
Раптам Юлька ўскочыла. Яна выразна пачула скрыгат засаўкі, якую адчынялі.
У пакой увайшоў гэты лысы бандыт. У руках ён трымаў дымную газавую лямпу, у жоўтым святле якой яго пажадлівы твар здаваўся яшчэ больш агідным.
Ён паставіў лямпу на падлогу, выцер рукі аб штаны і засмяяўся:
—		Такая прыгожая дзяўчына, а плача, хе, хе, як дзіця. А?
Бандыт зрабіў некалькі крокаў да яе, але яна адскочыла ў кут пакоя і крыкнула:
—		Не набліжайцеся да мяне!
—		А то што? Святошка ці як?.. — здзекліва сказаў ён і, не цырымонячыся, працянуў руку, каб узяць яе за падбародак.
—		Прэч, прэч! — адапхнула яна яго з усіх сіл.
—		Гляньце, якая гордая, — захіхікаў бандыт, — я не аматар такіх, можаце не баяцца. Так, ад добрага сэрца хацеў пашкадаваць.
Ён сеў на канапу і, выцягваючы з яе ніткі, пачаў гаварыць:
—		Мне нават вас шкада, маладзенькая ж яшчэ, а неспадзяванка з кожнай можа здарыцца, каханне не пытаецца, хто ж там, кахаючыся, зважае на такія рэчы. А ў вас жа такая зграбная фігурка, што калі я хачу збавення, то лепей мне нічога не ведаць, а гэтая дрэнь дык якраз на такое ласая, каб на першым, на другім і не пазней, чым на пятым. Свіння ён, а нібыта вялікі пан і з адукацыяй. Так. А вы на мяне, як на ваўка, а мне вас шкада, калі б не швагерка, то я б вас адпусціў і ўсё. так я вам спачуваю.
Юлька нарэшце зразумела, што гэты чалавек зусім не такі злы, якім выглядае, і што зараз, калі гэтай страшнай жанчыны няма, ён яе можа выратаваць.
—		Пане, пане, — залямантавала яна шэптам, — выпусціце мяне, выратуйце мяне.
—		Ага. Трэба было адразу са мной так, а то вы на мяне, як сабака на ката, без палкі не падыходзь.
—		Пане, — кінулася Юлька перад ім на калені, малю вас, выпусціце мяне! Я вам заплачу, добра заплачу.
—		У вас ёсць бабкі? — зацікавіўся бандыт. — І шмат?
—		У мяне няма, але за мяне заплацяць, у мяне толькі некалькі злотых.
Дзяўчына ліхаманкава адкрыла сумку і, высыпаўшы на далонь некалькі
манет, працягнула яму, нібыта каб запэўніць, што яна гатова стрымаць абяцанне.
Бандыт узяў грошы, пералічыў і спрытна засыпаў іх сабе ў кішэнь, пасля чаго кіўнуў галавой:
—		Так, мне вас шкада, але што калі вернецца швагерка, а вас не заспее, тады мне хана. Хіба. Каб хаця ведаць, за што я рызыкую, каб вы былі мой сват ці брат, а так што? За прыгожыя вочы?
—		Мой знаёмы дасць вам шмат грошай.
—		Што мне гэтыя грошы. Я не карыслівы. Каб вы былі якой маёй сваячкай альбо, скажам, каханкай. Дык я б рызыкнуў. Калі б вы добра папрасілі.
—		Малю вас, малю, злітуйцеся нада мной! — працягнула дзяўчына да яго заламаныя рукі.
—		Навошта вы да мяне кленчыце, я што святы? Вось, калі ласка, сядзьце тут ля мяне і пагаворым. Ну!
Ён пасадзіў дзяўчыну на канапу побач з сабой.
—		Усё можна вырашыць, — паляпаў ён яе па спіне, — а тым больш з такой прыгожай дзяўчынай, хе. хе.
Яго рука ссунулася ніжэй і абняла яе ў поясе. Адначасова другая працягнулася да грудзей. Юльку агарнула непераадольная агіда. Яна рванулася з усіх сіл, але ён яе не пусціў і закрычаў:
—		Ах, так, паненка?.. Я трымаць не буду, але з ратаваннем — баста.
Юлька апамяталася і зноў пачала плакаць:
—		Выпусціце мяне. Яна зараз можа вярнуцца, і тады будзе надта позна. Выпус.
—		Ша, — перарваў бандыт і, схіляючыся да яе вуха, сказаў: — Я вам па-добраму раю, зробім баш-на-баш. Я дапамагу вам уцячы, а вы мне за гэта па сваёй волі не будзеце супраціўляцца, толькі хутка, бо швагерка прыйдзе. Ну, давай, давай.
Яго рукі пачалі сквапна лапаць дзяўчыну, бліскучы ад поту і тлушчу твар наблізіўся да яе твару, яе абдало гнілое агіднае дыханне.
Дзяўчына неспадзявана моцна ўдарыла гвалтаўніка абодвума кулакамі ў твар і вырвалася, ад чаго яе сукенка ў той жа час разадралася ў некалькіх месцах.
Юлька скокнула да дзвярэй, як шалёная, мінула нішу і дасягнула збавіцельных, як яна меркавала, дзвярэй, якія вялі на лесвіцу.
Аднак яны былі замкнёныя на ключ і, відавочна, звонку, таму што праз шчыліну замка пранікала святло з лесвіцы, а яе крыўдзіцель, які павольна прыйшоў сюды за Юлькай, не толькі не хваляваўся, але нават ціха смяяўся. Затое, калі яна скокнула да акна ў жаданні клікаць на дапамогу, ён схапіў яе:
—		Ша, халера, бач ты, якая разумная. Давай! Ну! Не рыпайся, бо я цябе так размалюю, што чорта з рагамі ўбачыш!
—		Прэч ад мяне! — крычала задыханая ад высілкаў дзяўчына. — Не дакранайцеся да мяне!
Бандыт увапхнуў яе ў апошні пакойчык і, сам запыханы, засмяяўся:
—		Я табе зараз тут пакажу «не дакранайцеся», ты, сука, так пакажу. што табе прысніцца. Ну, кладзіся, тваю маці, ужо, зараз!
Юлька ад роспачы, дрыжучы ўсім целам, схапіла збанок з вадой. У яе так трэсліся рукі, што вада расплёсквалася вакол. Яна будзе абараняцца да апошняга ўздыху ад гэтага злодзея, павінна абараняцца.
—		Пастаў гэта, — гыркнуў крыўдзіцель і рушыў да яе.
—		Дапамажыце, дапамажыце. — крыкнула дзяўчына і адначасова з усёй сілы ўдарыла яго збанком па нахіленай лысіне.
Раптам у дзвярах Юлька ўбачыла жанчыну ў кароткай кашулі, з-пад якой былі відаць тоўстыя чырвоныя ногі, яна ішла да іх, а на яе твары быў нейкі жахлівы выраз болю і злосці. У гэты ж момант крыўдзіцель адскочыў убок і нешта мільганула ў паветры, а жанчына захісталася і ледзь не ўпала.
Толькі цяпер Юлька ўбачыла ў яе руцэ доўгі кухонны нож. Ні слова не гаворачы, яна падала нож Юльцы. Сама, відаць, страціла сілы, таму што прысела і пачала стагнаць.
А між тым, бандыт флегматычна абтрасаў з адзення ваду, выціраў твар і лысіну хусткай і нешта мармытаў пад нос.
—		Ну, рэж яго, с., чаго ты чакаеш? — прамовіла ў стогне жанчына.
Бандыт вылаяўся і хацеў адступіць, калі да яго вушэй данёсся гук ад уваходных дзвярэй, якія адчынялі. Праз некалькі секунд з’явілася гаспадыня.
Адным позіркам яна ацаніла сітуацыю і закрычала:
—		Што тут робіцца?
—		Хацела ўцячы, — буркнуў лысы.
—		Ён маніць, — крыкнула хворая і, не шкадуючы самых жудасных слоў, расказала ўсё. Яна яшчэ не скончыла, як баба кінулася на вінаватага і пачала малаціць яго кулакамі, акампануючы сабе вульгарнымі абразамі.
Лысы, праўда, ухіляўся ад удараў, але нават не спрабаваў абараняцца.
Праз пяць хвілін ён ужо дапамагаў сваёй крыўдзіцельцы перанесці хворую зноў на ложак.
Юлька з жахам, шырока раскрытымі вачыма назірала за гэтымі сцэнамі. Калі ж на момант яна засталася адна, як найхутчэй схавала нож пад парванай цыратай кушэткі.
З таго, што выкрыквала гаспадыня, б’ючы гэтага злодзея, Юлька зрабіла выснову, што яна для гэтай ведзьмы каштоўны аб’ект і што бандыту нельга яе чапаць, таму што інакш нейкі нехта за яе не дасць і гроша, а як нейкая «тая» даведаецца, то неба ў клетку. З усяго ясна было адно: яе прададуць, але тут ёй нічога не пагражае, асабліва ў прысутнасці гаспадыні.
Яна якраз увайшла і кінула на канапу рудую дзіравую коўдру.
—		Не бойцеся, — сказала яна, супакойваючы, — тут вас ужо ніхто не кране, я зараз прынясу вячэру.
Сапраўды, яна прынесла кавалак хлеба, памазаны растопленым салам, і кубак мутнай гарбаты.
—		З’ешце і кладзіцеся спаць, і не забудзьцеся патушыць святло. Дабранач.
Баба выйшла і замкнула дзверы на засаўку. Юлька, зразумела, не кранула ежу. Падціснуўшы пад сябе ногі, яна нерухома сядзела ў куце кушэткі, услухоўваючыся ў цішыню, якую парушала толькі хрыплае дыханне хворай у суседняй нішы.
Тысячы думак мітусіліся ў яе галаве. Яна добра ўсведамляла безнадзейнасць свайго становішча, ведала, што ніхто яе адсюль не зможа ўратаваць, аднак усё гэта ёй падавалася нейкім нерэальным, якімсьці ўяўным, надуманым, непраўдападобным, нягледзячы на тое, што пад рукой яна адчувала халодны дотык цыраты, а прама перад яе вачыма дагарала газавая лямпа.
На шчасце, калі апошні раз шуганула блакітная рэштка полымя, на дварэ пачало ўжо віднець і праз тоўстую плітку сляпога акенца стала сачыцца святло.
Юлька так ціха, як магла, устала і выпрастала здранцвелыя мышцы. Асцярожна кранула ручку, але дзверы былі яшчэ замкнёныя.
«Божа мой, — падумала яна, — хай бы пан Янэк напаў на мой след, бо ён жа сам расказваў, як у Танкіне знайшоў выкрадзенага анамітамі касіра з Ханоя. А тут жа не дзікая краіна, а цэнтр Еўропы. Яе пэўна ўжо шукаюць. О, чаму яна не пакінула дома паперку з гэтым адрасам, была б ужо вольная, а гэтыя злачынцы апынуліся б у турме.
Тым часам у кватэры пачаўся рух, відаць, прачнулася хворая, бо пачала стагнаць. Хутка адсунулася засаўка і ўвайшла гаспадыня.
Пабурчала даволі лагодна на Юльку за тое, што яна нічога не з’ела, і прынесла кубак гарачай кавы, да якой Юлька таксама не дакранулася.
Дзяўчына зноў засталася адна. Гадзіны цягнуліся так павольна, што яна час ад часу заводзіла гадзіннік, думаючы, што ён адстае. У гадзіну дня баба з’явілася з місай супу, але Юлька заявіла ёй, што яна не галодная. Затое спрабавала ўгаварыць гэтую страшную жанчыну, каб яна яе выпусціла, бо тады яна атрымае шмат грошай, больш, чым ёй могуць заплаціць гандляры жывым таварам.
Старая толькі паціснула плячыма і выйшла.
Пад вечар Юлька пачала адчуваць надакучлівы голад і смагу. Таму ў восем гадзін, калі гаспадыня прынесла вялікі кубак гарбаты і сухую на гэты раз лусту хлеба, яна не магла стрымацца і не пакаштаваць і адно, і другое. Хлеб быў смачны, а гарбата, хоць і мела нейкі непрыемны пах, што нагадваў расцёртае лісце лопуха, і гаркаваты смак, аднак спатоліла смагу.
Прайшло няшмат часу, і Юлька адчула не санлівасць, а нейкую дзіўную стомленасць. У той жа час яна заўважыла, што ў пакоі вельмі душна. Яна з усё большай цяжкасцю дыхала, рукі і ногі сталі невыносна халоднымі, ледзь было чуваць, як білася сэрца, адрывіста, няроўна. Па лбе сцякалі кроплі поту. Яна хацела падняць руку, каб выцерці пот, але рукі былі бяссільныя.
«Ага, — падумала дзяўчына, — я атручана, у гарбаце, відаць, была атрута...»
Гэта яна сцвердзіла так спакойна і абыякава, нібыта ўсё адбылося не з ёй, а з некім іншым. Тым часам прыкрае адчуванне ўдушша адступіла, затое ў вушах пачало шумець, нібы гэта былі вялікія хвалі вады ці лес. Так шумеў лес вакол іх палянкі ў Тухольскай пушчы. У гэты гук цяпер уплятаўся нейкі аддалены іншы. Юлька адкрыла вочы і ўбачыла мутную і расплывістую жаночую постаць з мігатлівым святлом у руках. Ёй нешта гаварылі, але яна не магла разабраць слоў, ды ёй, зрэшты, было усё роўна.
Юлька не страціла прытомнасці, ёй толькі авалодала млявая, блазнаватая апатыя. Яна разумела, што яе атруцілі і смерць нястрашная, а наадварот — прыемная. Усё здаецца малым і нязначным, туманным, прыглушаным і нейтральным.
І час перастаў існаваць. Усе яе думкі, пачуцці, успаміны, усе даўнія і найдаўнейшыя вобразы аказаліся ў адной часавай прасторы сплюснутымі, уціснутымі адно ў другое, але пярэстымі і цікавымі.
У пакой увайшло некалькі чалавек, невыразная гаворка данеслася да яе вушэй, нехта ўзяў яе за запясце, прыемнае адчуванне дотыку гэтай далоні захоўвалася яшчэ доўга. Потым, а можа, і ў той жа час, бяссільнае цела панеслі і агарнулі нечым шорсткім. Відаць, кладуць у труну, значыць, я памерла. Аднак яна адчувае кожнае дакрананне, і любое прыносіць ёй задавальненне.
Зараз яе нясуць высока ўгору або вельмі глыбока апускаюць, паклалі на мяккія падушкі, пухлыя, узбітыя. Працэсія — прамільгнула ў яе галаве — мяне вязуць на Павонзкі. Юлька спрабавала адкрыць вочы, але павекі сталі неверагодна цяжкімі.
І зноў яе ўзялі за руку, так міла і асцярожна. Яе распраналі, яна ясна адчувала, як вызвалялі пояс ад падвязак, як сцягвалі панчохі. І раптам яе атуліла такая прыемная цеплыня і яна пачула вельмі аддалены плёскат вады. Ах, так, яе мылі. На скуры яна адчувала дотык спрытных рук, а ў ноздрах — пах мыла.
Яе зноў паклалі на нешта гладкае і мяккае, нейкім цвёрдым прадметам ёй адкрылі вусны і ўлілі даўкую вадкасць з вострым пахам. Юлька адчувала, як яна гарачым струменем сплывала ў страўнік, але неяк па паверхні, па скуры, і страціла прытомнасць.
Раздзел 25
Барыс Залкінд нервова хадзіў уздоўж дома на праспекце Шуха і нецярпліва паглядаў на гадзіннік.
Ён дамовіўся з капітанам, што калі той не вернецца да дзевяці, гэта будзе абазначаць, што яму не ўдалося раздабыць кантракт ад Фаерсонаў, альбо што ён нічога не прадпрыняў і справа безнадзейная, ці, тым больш, не дай божа, гэтыя лайдакі застрэлілі яго недзе цішком. Зразумела, цішком, бо калі б разнеслася, агент Залкінда ў Белавежы ўжо тэлеграфаваў бы.
Было ўжо дзесяць хвілін на адзінаццатую, калі Залкінд прыняў рашэнне: «Пачакаю яшчэ дваццаць хвілін, а калі не прыедзе, то званю Любе, каб пакавала мне чамадан, і яшчэ паспею на цягнік».
Якраз у гэты момант ён пачуў за спінай сігнал аўтамабіля і ўбачыў чаканы «фулд», з якога выходзіў капітан.
—		Дзякуй богу! — усклікнуў Залкінд, моцна трасучы капітану руку. — Нарэшце! З вамі ўсё ў парадку?
—		Пачакай, Джэк, дай аддыхацца, — засмяяўся Друцкі, — і не будзем, хіба, размаўляць на вуліцы. Хадзем.
Яны ўвайшлі ў кватэру, і гаспадар, скінуўшы пінжак, пайшоў памыць рукі. Праз хвіліну ён вярнуўся з бутэлькай шатландскага віскі і двума бакаламі:
—		Ну, сябра, — сказаў ён не без выхваляння ў голасе, — можам абмыць ваш кантракт.
Уражаны Залкінд пабляднеў і працягнуў дрыжачую руку:
—		Ёсць?.. Ёсць?.. — паўтараў ён прыглушаным голасам.
Друцкі не стрымаў смех і гучна сказаў, наліваючы жоўтую вадкасць у бакалы:
—		Як табе не сорамна, Джэк, ты трасешся, як старая баба. Ці ж такі Чорны Джэк з Чыкага?
—		Мільён, капітане, мільён! — крыкнуў Залкінд, пафасна ўзнімаючы над галавой рукі.
—		Ну і што з гэтага? Далібог, ты здаў пазіцыі, стары. А некалі, хай мяне пярун, ты быў гангстарам з тых, якія любяць перчык. Ну, за цябе!
Яны выпілі. Друцкі абыякава палез у кішэню пінжака і, не спяшаючыся, выняў з кішэні тоўсты шэры канверт і падаў яго Залкінду.
Ён пачаў расказваць, час ад часу глытаючы віскі. Справа пайшла неспадзявана лёгка. Цесця Фаерсонаў не было дома. Калі б не гэта, хто яго ведае. Гэтыя трое і іх кузен — жаўтаротыя. Яны адразу паверылі. А калі дакумент быў ужо ў руках капітана, ну дык і ўсё. На шчасце, у іх пры сабе не было рэвальвераў, толькі ў гэтага паршывага кузена, але ўдалося штурхануць яго руку — і цацка выпала. Кінуліся ўсе чацвёра, не зважаючы, чэрці, на браўнінг капітана, сапраўдныя вар’яты.
—		Мільён, дык мільён жа! — перарваў Залкінд.
—		І яны толькі пра гэта думалі, таму так і шалелі. Ну, а акно гэта я яшчэ спачатку адчыніў, нібы дзеля свежага паветра. З такімі ёлупамі ўсё можна зрабіць. Тады я скочыў на нейкія кусты, а цёмна хоць вока выкалі, падумаў, што ўжо не патраплю пад плот, дзе пакінуў машыну. Аднак перш чым я здолеў выехаць на дарогу, яны ўжо выбеглі і пачалі ў мяне страляць.
—		Ну, нягоднікі! — усклікнуў Залкінд.
—		Мільён, — рассмяяўся Друцкі. — Пару дзірак зрабілі і бак таксама прадзіравілі, але да мястэчка я даехаў. Перад тым як каваль мне залатаў бак, я наўмысна пайшоў у паліцыю, каб тыя думалі, што я там пакіну кантракт. Як я разумею, яны сачылі за мной, паспелі ўжо прыехаць, бо ля машыны стаяў нейкі малы жыдок і, як толькі ён мяне ўбачыў, то пабег, а праз хвіліну прыйшоў гэты бухгалтар, што мяне бачыў у Варшаве ў вас, і кажа: «Гэта ўвесь капітал Фаерсонаў, калі вы ім па сваёй волі не аддасце, яны на ўсё гатовыя. І Залкінда, і вас са свету звядуць».
—		Хай паспрабуюць, — буркнуў Залкінд.
—		І будуць спрабаваць, — з задавальненнем запэўніў Друцкі, — цесць там ужо ўсё абмазгаваў. Яны здолелі спаліць канцылярыю натарыуса, змаглі зарэзаць Бульчука, дык і нам не даруюць. Але, я так думаю, Джэк, што свісцелі мы з вамі на гэта. А?
—		І кулі пасвісцяць, — ціха сказаў Залкінд, а яго худы твар набыў змоўніцкі выраз.
—		Ну, за здароўе Фаерсонаў!
Выпілі, і Залкінд пачаў тлумачыць Друцкаму дэталі гэтай заблытанай справы, якую ні адзін з бакоў не мог падаць у суд, і, такім чынам, заставалася толькі разабрацца паміж сабой. А тым часам лес, вартасць якога была больш за мільён злотых, рос і чакаў сякеры, права на якую меў Барыс на падставе кантракта з нежывым ужо ўладальнікам лесу, а не пазбаўленыя слушнасці прэтэнзіі Фаерсонаў, якія былі спадчыннікамі памерлага. Сітуацыяй зараз валодаў, дзякуючы ўдалай вылазцы Друцкага, Залкінд.
Аповед перарваўся тэлефонным званком. Друцкі пацягнуўся і зірнуў на гадзіннік. У гэты час магла званіць толькі Аліцыя.
—		Джэк, вазьміце трубку і скажыце, што мяне няма, я не прыехаў, чэрці мяне забралі ці што заўгодна.
Залкінд падышоў да апарата і вярнуўся з паведамленнем, што гэта з «Аргенціны». Друцкі ўзяў трубку. Тэлефанаваў касір Юстэк:
—		Пан дырэктар, тут гэтая пані, з якой вы бываеце, загадала злучыць і зараз падыдзе.
Пакуль Друцкі здолеў нешта сказаць, пачуўся голас Аліцыі:
—		Вы прыехалі? Гэта добра. Я зайшла ў «Аргенціну», думала, што заспею вас тут, але раз так, то я зараз да вас прыеду. Да пабачэння.
Яна паклала трубку, а Друцкі скрывіўся.
—		Баба? — з усмешкай спытаўся Залкінд.
—		Ліха на яе! Я змарыўся. ведаеш, Джэк, даволі мне ўжо сядзець у гэтым горадзе. Чалавек ржавее ў гэтай вечнай бяздзейнасці і аднастайнасці.
—		Ну, цяпер на недахоп прыгод вы наракаць не можаце. — пажартаваў Залкінд.
—		Э. раз на год нешта цікавае. Я баюся так заседзецца, як вы. Ну, я павінен выкінуць вас за дзверы. З Фана зараз выплываюць старыя судны на кашалотаў. А ў Фларыдзе штогадовае дэрбі. Свет цудоўны, Джэкі, цудоўны і шырокі. Ідзі ты ўжо на ўсе чатыры і падумай пра гэта, калі твая пярына астыне.
—		Так хутка не астыне, яны не такія. Бывай, капітане, і памятай, што Чорны Джэк разумее значэнне слова «ўдзячнасць».
У паўзмроку вітальні вочы яго так дзіўна блішчалі, нібы на іх навярнуліся слёзы, але Друцкі гэтага не заўважыў. Няўпэўненым крокам ён хадзіў з кута ў кут і ўголас паўтараў:
—		З Фана зараз выплываюць старыя судны на кашалотаў. А першы рушыў, канечне, Мак Холан на сваім каўчэгу «Ной». З Фана зараз выплываюць за Гусіны мыс, а там ужо ловяць спадарожны вецер.
Друцкі наліваў сабе віскі, калі зазвінеў званок. Ён няспешна падышоў адчыніць. Аліцыя была вясёлая і ўзбуджаная. Яна моцна пацалавала яго, заўважыла, што ён стомлены, і прапанавала легчы адпачыць. Яна сама расшпіліла яму каўнерык і развязала гальштук, расказваючы дэталі нейкага забаўнага працэсу, які праходзіў сёння ў судзе. Калі ён лёг, яна села ля яго і, гладзячы па валасах, засыпала чулымі словамі, якія даўно ўжо не магла прамовіць у адносінах да яго не таму, што не адчувала гэтага, а таму, што халоднасць Багдана паралізавала ўсялякую чуласць.
І так працягвалася б доўга, пакуль паміж імі не стала Юлька.
У Друцкага былі шэрыя цені пад вачыма і абветраныя вусны, а на гэтых вуснах блукала такая прыгожая паўусмешка.
—		Ведаеш, Аль, — пачаў ён, не расплюшчваючы вачэй, — што зараз з Фана выплываюць старыя судны на кашалотаў?..
—		Чаму ты пра гэта падумаў? — спакойна спыталася яна.
Ён не адказаў, толькі пацягнуўся і ўздыхнуў. Аліцыя не сумнявалася, што ён увогуле не чуў яе аповеду. Яна закусіла вусны, але тут жа авалодала сабой. Яна не магла сабе дазволіць распаліць нават самую нязначную спрэчку. Яшчэ некалькі месяцаў — і вернуцца даўнія, нічым не азмрочаныя адносіны, яшчэ некалькі месяцаў — і яна застанецца з ім назаўсёды. Хай будзе што будзе, ён ужо не маладзён. У ім павінен згаснуць запал валацугі. У Аліцыі ўжо быў гатовы дэталёва прадуманы план паступовага ўтаймавання гэтай буйнай натуры. З гэтай мэтай яна вырашыла нават узяць на год водпуск за свой кошт, каб разам з Багданам накіравацца ў якое-небудзь далёкае падарожжа, хутчэй пілігрымку па «святых месцах яго авантурнай маладосці». Ён жа так любіць пра іх гаварыць. Напэўна, яшчэ больш прыемна было б яму іх паказваць. І такая пілігрымка павінна была б нагадваць развітанне з мінулым.
Аліцыя Горн разважала лагічна і была ўпэўнена ў сваёй логіцы. Калі яна чагосьці не брала пад увагу, то ролі, якую ў яе планах можа адыграць ужо адсутная Юлька.
А пачалося ўсё так.
Каля поўначы Багдан падняўся з тахты і заявіў, што, нягледзячы на стому, ён павінен зазірнуць у «Аргенціну».
—		Мне трэба было б пераапрануцца, — пачала Аліцыя, — а зрэшты, не надта і хочацца. Ведаеш, а ты не прыехаў бы з «Аргенціны» да мяне?
—		Што за ідэя? — паціснуў ён плячыма. — Па-першае, я страшна змучаны, а па-другое. увогуле. Што ў цябе дома можна прыдумаць?
—		Нічога мы не будзем прыдумваць, — нязмушана адказала Аліцыя, — таму што няма пра каго думаць. Я адна.
—		Як гэта? — Друцкі павярнуўся да люстэрка, перад якім завязваў гальштук.
—		Адна, — паўтарыла Аліцыя. — Юзэфова ў адпачынку, а Юлька паехала на пасаду.
Аліцыя ведала, што Багдана ўразіць гэтая навіна, але не думала, што настолькі, яна таксама не чакала, што ён не будзе нават спрабаваць схаваць гэтае ўражанне.
Друцкі апусціў гальштук, які сціскаў у руцэ, і падышоў да яе з такім выразам твару, што калі б не яе вытрымка, то яна б адступіла за стол.
—		Як гэта паехала на пасаду? На якую пасаду? — спытаўся ён глуха і вельмі ціха.
—		На ўскраіну.
—		Яна ж не хацела ехаць? Так?.. Я ж прапанаваў ёй выдатную пасаду ў Варшаве? Хіба не?..
—		Я табе паўтараю, — ссунула бровы Аліцыя, — што яна паехала на крэсы.
—		Гэта ты яе змусіла?
—		Выбачай, Бох, але якое права ты маеш умешвацца ў пытанні маёй апекі над Юлькай? Я лічу, што ты мог бы сябе прымусіць хоць з прыстойнасці праявіць крышачку такту. Мая выхаванка да паўналецця застаецца выключна пад маёй апекай, і я вырашаю, якая пасада ёй падыходзіць, а якая не. Ты мяне здзіўляеш, Бох, сваім жаданнем падкрэсліць тое, пра што я, якая павінна цікавіцца Юлькай і як дзяўчынай, якую я выхавала з малога дзіцяці, і як жанчынай, якой я магу выставіць пэўныя вельмі дакладныя патрабаванні, магла толькі з-за далікатнасці ў адносінах да цябе змаўчаць.
—		Гэта не «fair play»! — абурыўся Багдан.
—		Не ёсць і не было ні з аднаго боку, дарагі мой, не было спачатку. Не будзем больш пра гэта.
—		Твая праўда. Не будзем.
Друцкі засунуў рукі ў кішэні штаноў, пакруціў галавой і дадаў:
—		Здаецца, Аль, нам увогуле няма чаго сказаць адно аднаму. У нас ніколі і не было надта шмат, а зараз не засталося нічога, акрамя слоў, якімі развітваюцца людзі, што не хочуць, каб іх раздзяляла больш, чым можа яднаць.
—		Ты жартуеш, Бох!
—		Я сур’ёзна, Аль. І думаю, што размаўляю з чалавекам, які таксама добра разумее гэта, як і я. Лепей расстацца, калі яшчэ можна абмяняцца шчырымі поціскамі рук і ветліва ўзаемна падзякаваць за адрэзак жыцця, праведзенага побач, чым пакінуць пасля сябе горыч і пракляцце.
—		Але я цябе кахаю, Бох, — прашаптала Аліцыя.
—		Ты не можаш мяне кахаць, — сказаў ён, падумаўшы. — Для таго, каб кахаць, трэба палюбіць тое, што ён любіць, што з’яўляецца часткай яго існавання. А ты не любіш жыццё. Не толькі не любіш. Ненавідзіш яго. Усё, што ўтрымлівае гэта жыццё: радасць, свабоду, волю, бесклапотнасць, адкрытую барацьбу, сумленную, на роўных, — ды ці я ведаю, што яшчэ, словам, усё, з чаго складаецца маё найвялікшае шчасце, выклікае ў цябе непрыязнасць. Ты мяне не кахаеш, Аль, не!
—		А раней.
—		Не будзем лічыць мінулых дзён. Я не разбіраюся ў гэтых рахунках. Я ніколі не ўмеў рабіць нешта сёння таму, што так думаў пра гэта ўчора, ці што так будзе заўтра. Можа, гэта нават не вельмі разумна, але я лічу, што, жывучы сёння, я павінен радавацца праўдзе, якую бачу сёння.
Аліцыя закусіла вусны. Яна хацела кінуцца яму ў ногі і маліць, каб ён паверыў, што яна кахае яго больш за ўсё на свеце, што ўласным жыццём яна гатова заплаціць за яго пачуццё, што звар’яцее, калі ён ад яе адрачэцца.
Аднак яна маўчала. Ведала, што гэта быў бы не лепшы шлях, што ўсе яе словы, самыя горкія, самыя палымяныя і адданыя, адскочаць ад яго аргументаў, нічога для яе не змяняючы. Трэба было любой цаной перайсці на іншую тэму.
—		Бох, — спакойна сказала яна, хоць у яе дрыжаў кожны нерв, — сёння мы абое стомленыя, усхваляваныя, мы надта паддаёмся імпульсам, зразумела, не заўсёды намі самімі жаданым. Магу я папрасіць цябе пра адну паслугу?.. Давай адкладзём гэта да заўтра.
Друцкі зрабіў невыразны рух рукой:
—		Навошта, Аль? Навошта нам мучыцца яшчэ раз?
—		Я прашу цябе.
—		Ну добра, як хочаш.
—		Дзякуй табе, — яна падала Друцкаму руку, а тая так дрыжала, што Друцкі аж здзівіўся.
Аднак гэта ніяк не магло змяніць яго намеру. У яго проста ў галаве не ўкладвалася, што Аліцыя змагла рашыцца на такі брыдкі і нізкі ўчынак у адносінах да Юлькі. Калі б гэта было ў яго сілах і праве, то ён зрабіў бы ўсё, каб вярнуць Юльку ў Варшаву. Зрэшты, ён яшчэ не адмовіўся ад гэтага. Калі ён атрымае ад Юлькі ліст са скаргай на гэта выгнанне, то прымусіць Аліцыю дазволіць ёй вярнуцца або прывязе яе сам.
З Аліцыяй ён вырашыў парваць, нягледзячы ні на якія наступствы. Ён улічваў тое, што яна яму адпомсціць. Магчыма, яна нават выкрые яго як злачынцу, які хаваецца пад іншым прозвішчам. Не мае значэння, а хутчэй не, якраз тым лепей. У любым выпадку Друцкі ні за што не змяніў бы свайго рашэння.
Таму назаўтра ўсе надзеі Аліцыі цалкам не апраўдаліся. Друцкі не мог і не хацеў зразумець яе трагедыі, ні на момант ён не адступіў ад сваёй невыносна спакойнай і ветлівай манеры паводзін. Яго не кранула нават тое, што яна, такая гордая, такая незалежная, адмаўлялася цяпер ад усялякіх правоў, адракалася ад усялякіх прэтэнзій, молячы толькі пра дазвол бачыць яго час ад часу, пра ласку яго мімалётнай пяшчоты, пра магчымасць чуць ад яго некалькі хаця б самых абыякавых слоў.
Аліцыя цалавала яго рукі, у роспачы чаплялася за яго ногі, скавытала, як выгнаны сабака, клялася ў поўным паслушэнстве.
Дарма.
Яна прайграла. Цяжка паднялася з падлогі, у яе круцілася галава, калі, стоячы перад люстэркам, яна аўтаматычна надзявала капялюш. Вочы яе ўжо высахлі і гарэлі зараз небяспечным чорным полымем. Аліцыя акінула Друцкага позіркам, якога ён не мог вынесці, і выйшла, не развітаўшыся ні словам.
У гэты момант абое ведалі, што яшчэ не заплачана па ўсіх рахунках, што дарогі іх яшчэ павінны перасекчыся.
Друцкі быў настолькі шчыры з самім сабой, што не стараўся ўнушыць сабе абыякавасць да гэтага непазбежнага перакрыжавання. Ён чакаў помсты, ён асцерагаўся яе, але ж не баяўся. У любым выпадку варта было быць асцярожным і таму, што пасля белавежскай вылазкі трэба было лічыцца з пагрозамі людзей, якія ўмелі спраўляцца з праціўнікамі.
Ён цяпер пастаянна насіў зброю і звяртаў пільную ўвагу на ўсё, што адбывалася вакол яго, і ў «Аргенціне», і на вуліцы. Дзякуючы гэтаму на працягу некалькіх дзён ён заўважыў Аліцыю ў варотах насупраць, раз перад выездам з праспекта Шуха і раз у таксі, што стаяла перад «Аргенцінай». Аднойчы пасля абеду Друцкі даведаўся ад Зоські, што нейкія два падазроныя тыпы выпытвалі яе бацьку пра яго. Вартавы наўмысна даў ім ілжывую інфармацыю, бо — як казала Зоська — гэтыя, вядома, бандыты. Друцкі таксама не сумняваўся, тым больш што на наступны дзень нехта падпаліў таварныя склады Залкінда ля чыгуначнай веткі.
Ён якраз збіраўся ехаць на Наваліп’е, каб абмеркаваць справу, калі пазваніў Бруніцкі.
Ён вярнуўся з Закапанэ, куды ездзіў наведаць сына. Караль вельмі хацеў бы пабачыцца з Друцкім, і калі ў яго няма лепшых планаў, то няхай бы ён дазволіў запрасіць яго на абед.
У Друцкага не толькі не было лепшых планаў, а ён вельмі ўзрадаваўся. Цяпер ужо не было сумнення, што іх сяброўства пасля столькіх гадоў было на шляху да поўнага аднаўлення.
У Друцкага ў свеце было шмат сяброў. Пра яго нават казалі, што яму страшэнна шанцуе на людзей, аднак ніводная з гэтых прыязнасцей не была для яго настолькі важнай, як прыязнасць да Караля Бруніцкага, гісторыя якой пачалася тады, калі абодва пад стол пешшу хадзілі.
Багдан чакаў Залкінда, размаўляючы з Любай. Яна вярнулася з Канстанціна загарэлая, як цыганка, і страшна маркотная. Таму яна адразу ж заняла наступальную пазіцыю, шукаючы любую нагоду, каб прытуліцца да яго або пацерціся з хітрай кашэчай пачуццёвасцю. Ёй у дэталях расказалі пра гісторыю кантракта, аднак яна зусім не ведала пра небяспеку, якая пагражала Барысу і капітану. Калі вярнуўся Залкінд, яна была вельмі заінтрыгаваная, чаму яны замкнуліся, просячы яе, каб пакінула іх на чвэрць гадзіны сам-насам.
Нарада даўжэй і не зацягнулася. Паколькі немагчыма было ўмешваць у гэтую аферу паліцыю, якую б не задаволіла павярхоўная інфармацыя і яна б захацела ўсунуць нос у справу цалкам, сябры павінны былі самі знайсці сродкі абароны. Друцкі як чалавек адзінокі і не ўласнік ніякай маёмасці, якая магла б стаць прадметам атакі з боку Фаерсонаў, запэўніў Залкінда, што ахова яму зусім не патрэбная. Затое Барысу раіў перадусім забараніць Любе і дзіцяці выходзіць з дому, у вітальні паставіць пару ахоўнікаў, ну і арганізаваць разведку, каб высачыць тых, хто нападаў, і ўзяць іх на мушку.
—		Гэта не складана, — сказаў Залкінд. — У мяне тут ёсць сястра, якая на Цеплай трымае начны бізнес з дзяўчынкамі. Такая вось справа, нават нядрэнна ідзе. Дык вось у яе ёсць свае людзі, вы разумееце, у гэтай прафесіі, у яе павінны быць адпаведныя людзі. Так што, усё атрымаецца. Мяне турбуюць толькі дзве рэчы: Любе трэба будзе сказаць, і яна спужаецца.
—		Хай лепей спужаецца, чым штосьці іншае. Ужо забылася Чыкага?
—		А па-другое, што вы застаяцеся без абароны. Яны як убачаць, што тут усё абстаўлена, а у вас не.
—		...ну дык панюхаюць, чым пахне мая табака, — скончыў Друцкі.
—		Дай божа, каб вашы словы абярнуліся ў золата.
Залкінд паклікаў Любу, і Друцкі растлумачыў ёй сітуацыю. Яна не прыняла ўсё блізка да сэрца. Толькі пажадала, каб дома ёй пакінулі рэвальвер. Зразумела, муж пагадзіўся з гэтым і, больш за тое, абяцаў, што будзе старацца як мага менш выходзіць з дому.
Праз паўгадзіны Друцкі ўжо быў на Дэмбовай. Прафесар павітаўся з ім з ранейшай шчырасцю, і яны адразу селі абедаць.
—		А дзе доктар Кунокі? — пацікавіўся Друцкі.
—		Паехаў на тры дні ў Швейцарыю, — пацёр рукі Бруніцкі з такім выразам твару, нібыта праз момант ён раскажа нешта нечувана важнае.
—		Ну? — з усмешкай спытаўся Друцкі.
—		Хутка ўжо мы абвесцім свету, Багдане, сенсацыйныя вынікі нашых даследаванняў і адкрыццяў, да якіх і ты спрычыніўся!
—		О? Вы і гэта абвесціце?
—		Не жартуй, Багдане. Тое, што мы хутка абвесцім у парыжскай Сарбоне, паставіць пад сумненне асновы традыцыйнай навукі пра чалавека, яго псіхіку, і фізіялогію, і марфалогію, цалкам зменіць погляд на сутнасць самой з’явы жыцця і нават паўплывае на мадыфікацыю многіх паняццяў у фізіцы, хіміі, гісторыі, антрапалогіі, сацыялогіі. Ну, бачыш. Падумай толькі!
—		Разумею, Караль. Але як вы дасце справаздачу пасля вашых вопытаў, яны ж забаронены законам?
—		Гэтага я яшчэ не ведаю. Гэта, зрэшты, няважна. У параўнанні з маштабам саміх адкрыццяў пытанне нашай асабістай бяспекі выглядае проста смешна. Аднак падумаем пра гэта. Можа, некаторыя часткі нашай справаздачы мы абмяркуем на тайным пасяджэнні. Цяпер скончым нашу падрыхтоўку. Кунокі якраз прывязе пэўныя неабходныя даныя пасля найноўшых назіранняў аднаго з маладых швейцарскіх біёлагаў. Набліжаецца вялікі дзень, дарагі Багдане!
—		Віншую цябе, Караль, а скажы мне, што ты, чорт, зробіш са сваім «трусятнікам»?
—		Ах, менавіта! Даруй, што і на гэты раз я не запрасіў цябе цалкам бескарысліва. Ведаеш, для канчатковага выніку не хапае нам яшчэ праверкі на новым аб’екце сакраторнай рэакцыі задняй долі гіпофіза на ўвядзенне ў кроў на раннім этапе цяжарнасці злучэнняў брому, што амаль напэўна павінна ўплываць на павелічэнне жоўтых цел, ці на лепшае працяканне цяжарнасці. У той жа час трэба абавязкова паўтарыць вопыт з бікарбанатам натрыю. Гэта павінна быць зроблена неадкладна. Ты сам прызнаеш маю праўду, калі я табе скажу, што гармон Эванса, які выпрацоўвае пярэдняя доля гіпофіза, не толькі ўплывае на рэгуляцыю росту плода, але і пад уздзеяннем гарманальных сакрэтаў міждольнага шэрага рэчыва прадвызначае пол дзіцяці. Дык вось, увядзенне ў арганізм маці бікарбанату натрыю павялічвае актыўнасць шэрага рэчыва, гарантуючы без найменшага сумнення мужчынскі пол будучаму дзіцяці, і пацвердзіць гэта назіранне за лютэінізацыяй ужо на шостым тыдні цяжарнасці.
—		Хвілінку, хвілінку, а што ж такое лютэінізацыя?
—		Якраз выдзяленне жоўтых цельцаў, якія спрыяюць нармальнаму працяканню цяжарнасці. Зрэшты, гэта не твае справы. Хопіць таго, што я хацеў цябе прасіць пра. новага «трусіка».
Друцкі страшна скрывіўся, а прафесар узяў яго за руку:
—		Я вельмі прабачаюся за маю навязлівасць, але ты адзіная мая надзея. Я пазнаёміўся з адной вельмі непрыемнай і нечаканай прафесіяй. Уяві сабе, што, не хочучы больш злоўжываць тваёй дабрынёй, я здабыў патрэбны аб’ект даўняй дарогай, праз адну з нелегальных акушэрак. Маладзенькая, інтэлігентная дзяўчына, правільна складзеная і развітая, словам, здавалася б, выдатны аб’ект. У той жа час ужо пры пачатковым аглядзе Кунокі сцвярджае — не паверыш — цнатлівасць! Я правяраю. Без сумнення, плява не парушаная. Паколькі бываюць нават і такія апладненні, мы праводзім дэталёвыя даследаванні на ўтрыманне гармонаў пад назвай праланы ў мачы. Гэта найлепшы і надзейны метад выяўлення цяжарнасці на ранняй стадыі. Дык вось, мы страцілі дзесяць маладых мышэй — і нічога. Пацыентка — стапрацэнтная дзяўчына. Проста акушэрка падманула. Такім чынам, я аказаўся без патрэбнага аб’екта і ты мая адзіная надзея.
—		А што ты зробіш з гэтай дзяўчынай?
—		З дзяўчынай? — прафесар не стрымаў смех. — Ах, Багдане, ты ніколі не адвыкнеш ад погляду на свет праз прызму твайго полу! Хм. Я яшчэ не ведаю, што зраблю з ёй. У любым выпадку я не магу яе адпусціць яшчэ і таму, што бедалажка хворая. Яна, відаць, перажыла моцны псіхічны стрэс. У дадатак, гэтая баба дала ёй такую порцыю настою з cannabis indica, ці з індыйскіх канопляў.
—		Гэта з іх робяць гашыш?
—		Так. Але акушэрка, якая не ўмее дазіраваць, дала гэтай малой столькі настою, што як мінімум толькі праз тыдзень я змагу прывесці яе арганізм у парадак. Словам, мне ад гэтага не толькі ніякай выгады, а яшчэ і шмат клопатаў, а я проста па вушы заняты падрыхтоўкай да паездкі ў Сарбону.
Друцкі згадзіўся. Ён абяцаў, што пастараецца ў найбліжэйшыя дні знайсці нешта адпаведнае. Ён успомніў, што Зоська згадвала яму пра нейкую дзяўчыну, якая жыве ў Грохуве і прасіла маці Зоські параіць, як пазбавіцца ад цяжарнасці.
Прасядзеў Друцкі ў Бруніцкага да вечара за размовамі пра панну Лэнску і Пятра. Да панны Лэнскай, на жаль, ужо не вернецца голас, яна, праўда, пачынае гаварыць, але пра спевы не можа быць і размовы. Яна навучылася пісаць на машынцы і выстуквае цэлымі днямі на «раялі» справаздачы Бруніцкага, які, дарэчы, мог паверыць толькі некаму абсалютна дастойнаму даверу. З яе будзе добрая супрацоўніца, тым больш што выявілася яе шчырая зацікаўленасць у навуцы і яна ходзіць на заняткі па медыцыне.
—		Можа, яна больш, чым супрацоўніца? — па-сяброўску спытаўся Друцкі.
Прафесар усміхнуўся і пачаў гаварыць пра Пятра. Яго ўжо не чапляла пада-
бенства сына да Друцкага. Наадварот, ён сам пачаў адшукваць розныя супадзенні ў іх характарах і густах і не мог выказаць словамі захапленне хлопцам.
У «Аргенціне» было ўжо шмат публікі, калі Друцкі з’явіўся ў зале і, як звычайна, пачаў вітацца з гасцямі. Перад трэцяй гадзінай ён выйшаў праз службовыя дзверы, дзякуючы чаму мог заўважыць амбала, які хаваўся ў нішы варот насупраць, а трое стаялі паводдаль і падавалі таму нейкія знакі. Уся іх увага была скіраваная на аўто Друцкага, якое стаяла перад галоўным выхадам. Дурні!
Друцкі перад самым іх носам сеў у таксі і праз пяць хвілін быў ужо дома.
Раздзел 26
—		Во, паглядзіце, — сказала Зоська, падаючы Друцкаму нейкі нямецкі ілюстраваны штотыднёвік, — як гэта пані на фатаграфіі падобная да той, што да вас сюды прыходзіла. Гэты часопіс прыходзіць да адной сям’і з трэцяга паверха, што зараз сядзіць на лецішчы. Я ўчора там праветрывала і якраз паштальён аддаў.
Друцкі шырока адкрыў вочы. Перад ім была выява Аліцыі, а подпіс абвяшчаў: «Зорка польскага правасуддзя падпракурор Аліцыя Горн прыме паўнамоцтвы кіраўніка пракуратуры Варшаўскага акруговага суда, замяшчаючы выйшаўшага ў адпачынак пракурора Мартыновіча. Гэта новае пацвярджэнне аксіёмы, што жанчына ў любой прафесіі можа з поспехам канкурыраваць з мужчынам і самога яго прымусіць прызнаць яе перавагу над многімі супернікамі супрацьлеглага полу.»
Друцкі адклаў часопіс. Яму прыйшло ў галаву, што Аліцыя павінна быць вельмі рада свайму кар’ернаму росту і з цягам часу, напэўна, увогуле забудзецца пра яго і пра сваё каханне, якое яна сёння яшчэ лічыць вечным. З часу іх апошняга разрыву яна тэлефанавала яму адзін раз пад маркай просьбы, каб знішчыў усе яе лісты (хоць ведала, што ён даўно ўжо гэта зрабіў) і напісала яму вельмі доўгі ліст, у якім паўтараліся ўсе клятвы і абяцанні з мальбой выдзеліць ёй хоць крыху часу, які ён траціць на першых найпрыгажэйшых са спатканых жанчын. Ён не адказаў, а праз некалькі дзён атрымаў новы ліст, у якім быў толькі адзін сказ: «Памятай, што я не ўмею прабачаць».
Ён ведаў пра гэта, але зараз быў заняты справамі, якія патрабавалі надзвычай шмат увагі, каб выдзеліць час і думаць пра Аліцыю.
Бандыты, нанятыя Фаерсонамі, пастаянна суправаджалі Друцкага, і не было спосабу пазбавіцца ад іх інакш, як праз паведамленне ў паліцыю, што было б раўназначна арышту як Фаерсонаў, так і Залкінда. Канечне, такі шлях нават не прыйшоў Друцкаму ў галаву. Тым больш што Залкінду пагражала двухгадовае зняволенне за ўдзел у махінацыі цесця Фаерсонаў, пра якую Друцкі нічога добрага не ведаў і ведаць не хацеў.
Акрамя таго, ён рыхтаваў «труса» для Бруніцкага.
Гэта была маладая манікюрка, якая на гэты момант засталася без працы і паходзіла з таго самага маленькага мястэчка, што і маці Зоські. Распытваючы яе пра гэтую дзяўчыну, Друцкі лёгка здабыў шмат патрэбнай яму інфармацыі. Манікюрку звалі шматабяцальна: Цеплік, Ірэна Цеплік. Ёй было дваццаць гадоў, і жыла яна ў Грохаве. Ва ўладальніка цырульні, у якой яна працавала, быў з ёю раман, і ён ад яе пазбавіўся, як толькі яна зацяжарыла, а сам пераехаў некуды на Памор’е.
Друцкі лёгка адшукаў у Грохаве маленькі домік з садочкам, які належаў адстаўному чыгуначнаму кандуктару і яго сястры, таксама старой бабульцы. Цеплікуўна здымала ў іх паддашак. Друцкі некалькі разоў ездзіў туды, перад тым як яму ўдалося пазнаёміцца з дзяўчынай. Зрабіў ён гэта проста, карыстаючыся тым, што домік стаяў наводшыбе, на значнай адлегласці ад іншых. А менавіта, калі заўважыў дзяўчыну ў садочку, то спыніў машыну і папрасіў у дзяўчыны шклянку вады. Пасля трэцяга візіту ён з ёй быў ужо на кароткай назе. Пазнаёміўся Друцкі і са старымі, якім дзяўчына прадставіла яго як даўняга кліента з цырульні і, відаць, дала ім зразумець, што гэты мужчына хоча з ёй ажаніцца. Падчас чацвёртай сустрэчы яна сама прызналася яму ў падмане, тлумачачы яго тым, што пратэрміноўвае аплату і, акрамя таго, старая пачынае яе падазраваць.
У гэты час Друцкі рашыўся на максімальна простую і ясную развязку справы. Ён растлумачыў дзяўчыне, што мог бы даць ёй грошы на пазбаўленне ад плода, але шкада яе здароўя, аднак, калі яна пагодзіцца нарадзіць дзіця, то і сама, і малое будуць пад надзейнай апекай у аднаго вельмі багатага прафесара, які і пасаду для яе потым знойдзе, і пасаг дасць. Трэба толькі, каб яна дома сказала, што едзе ў іншы горад, напрыклад, у Кракаў, і каб ні словам не ўпамінала аб прафесару.
Дзяўчына раздумвала два дні і нарэшце згадзілася. Развітваючыся вечарам, дамовіліся, што заўтра ў дзесяць вечара Друцкі па яе прыедзе. Старыя ўсяму вераць і пра яе «нарачонага» адгукаюцца з захапленнем.
Адразу пасля вяртання дамоў Друцкі па тэлефоне паведаміў прафесару, што заўтра ў дзесяць трыццаць ён даставіць «трусіка». Бруніцкі ўзрадаваўся, але папрасіў перанесці дастаўку на паўгадзіны пазней, таму што ён хоча сам паехаць на вакзал па Пятра, які прыязджае з Закапанэ якраз у дзесяць з хвілінамі, а прафесар хацеў бы быць дома ў момант прыезду пацыенткі.
Назаўтра Друцкі ва ўмоўлены час пад’ехаў да брамкі саду ў Грохаве. Аднак ён не паставіў «фулд» перад самай каліткай, як гэта заўсёды рабіў, таму што тут над дарогай звісалі галіны дрэў, мокрых ад вечаровага дажджу. Толькі таму ён пераставіў машыну на некалькі дзясяткаў крокаў далей і спыніў пад плотам, не ўяўляючы, наколькі гэта паўплывае на далейшы ход справы.
Дзяўчына з радасцю павіталася з Друцкім, аднак старой, якая настойвала прыгатаваць ёй што-небудзь паесці ў дарогу, каб утаіць сваю гатоўнасць, сказала, што яна яшчэ не вырашыла: ехаць ці застацца.
—		Ой, даражэнькая мая, ён кажа, што кахае і не можа без мяне жыць. Але я зусім за ім не бегаю і не паехала б, калі б не тое, што я яго баюся.
Старыя абое паўшчувалі яе за гэта, а Друцкі заліваўся ад смеху, седзячы на ганку і чуючы ўсю размову. Калі Цеплікуўна выйшла да яго і спыталася, выглянуўшы за брамку, дзе машына, ён падвёў яе да тыльнага плота.
—		А хіба тут змесціцца мой кош? — пажартавала дзяўчына. — Хто яго ведае, добрая гаспадыня столькі мне ўсяго гатуе. Ну, можа, пакуль пасядзім на лавачцы? Яна, відаць, высахла ўжо.
—		Ціха! — схапіў яе за руку Друцкі і стаў як укапаны. Ён бы пакляўся, што чуў скрып брамкі і прытоеныя крокі. Але зноў усталявалася поўная цішыня.
—		Мне здалося, — сказаў ён. — Так цёмна. Вось тут гэтая лавачка?
—		Тут, пад язмінам. Езу!!!
У гэты ж момант пачуўся стрэл, другі, трэці. З кустоў выскачыў нейкі цень, побач прамільгнуў другі. Друцкі бліскавічным рухам дастаў рэвальвер і чатыры разы стрэліў па ўцекачу. Ён хацеў бегчы за ім, але спатыкнуўся і ледзь не ўпаў. Упоцемках ён намацаў плячо дзяўчыны, якая ляжала на зямлі. Пад пальцамі адчуў кроў. Кулі з кустоў, відаць, трапілі ў яе. Яна параненая.
Друцкі схіліўся над ёй, каб яе падняць, але раптам адчуў моцны ўдар у плячо і ўпусціў рэвальвер. У той жа час ён адчуў на спіне чыесьці жылістыя рукі і тут жа побач пачуў прыглушаны свіст. З боку кустоў адказалі таксама.
Друцкі зразумеў, што адзінае выйсце — уцёкі, і проста да тыльнага плота. Адным падкідваннем ён вызваліўся ад захопу і, нанёсшы праціўніку хуткі ўдар у шчаку, пераскочыў праз клумбу, некалькімі крокамі дасягнуў плота, пераскочыў і праз пяць секунд быў ужо ў аўто. Ён націснуў на стартар і рушыў якраз у момант, калі рэшта банды, якая сцерагла на дарозе ля каліткі, зарыентавалася і бягом акружала сад, каб дагнаць яго. Не ўключаючы фар, Друцкі звярнуў на бакавую дарогу і даў поўны газ.
«На гэты раз яны добра спрацавалі. Іх было пяцёра ці нават шасцёра, — падлічваў ён, — і калі б не гэтая цемната, я быў бы ў іх руках. А дзяўчына альбо параненая і самлела ад страху, ці. Чорт. Раптам Друцкі спыніў машыну: — А калі гэта была паліцыя?.. Нонсенс. Канечне, людзі Фаерсонаў. Калі, аднак, ім удалося збегчы, а пэўна ж ніхто іх тут не мог затрымаць, калі дзяўчына загінула.»
Ён вельмі выразна ўсвядоміў небяспеку, якая можа яму зараз пагражаць. Зразумела, калі Цеплікуўна мёртвая. І нават у іншым выпадку. Ён жа павінен будзе растлумачыць паліцыі, куды хацеў забраць гэтую дзяўчыну. Справа дрэнь.
Ён не паехаў дадому, а прама на Наваліп’е. Трэба было перш за ўсё параіцца з Залкіндам. На шчасце, ён быў дома. Друцкі папрасіў, каб яго пакінулі аднаго ля тэлефона і пазваніў Бруніцкаму.
—		Караль, мяне не чакай, — сказаў ён, — выйшла вельмі брыдкая гісторыя. Я некалькі дзён буду хавацца, пакуль не выявіцца, нападуць на мой след або не. Ні пра што мяне зараз не пытай і, наколькі можна, трымайся на людзях.
—		Гэта жахліва, — адказаў Бруніцкі, — заўтра я павінен паехаць у Парыж, бо паслязаўтра ў мяне справаздача ў Сарбоне. Хм. Тут усё трэба пакінуць на доктара Кунокі. У любым выпадку, я не думаю, што паліцыя можа зацікавіцца маім домам.
—		Пакуль, канечне, не, але потым, чорт яго ведае. Зрэшты, Кунокі не будзе адзін, ёсць твой сын, а калі мяне не зловяць, то я таксама, калі што якое, буду пра яго памятаць.
—		Я быў бы табе ўдзячны, тым больш што Пятра я не магу цалкам увесці ў курс справы.
Яны перакінуліся яшчэ некалькімі фразамі і развіталіся. Друцкі паклікаў Залкінда, і яны заселі за доўгую нараду. Было ўжо позна, калі яны, грунтоўна ўзважыўшы сітуацыю, прыйшлі да высновы, што пакуль не будзе вядома, ці напала паліцыя на яго след, адна з давераных асоб Залкінда адгоніць «фулд» у гараж на Налеўках.
Раздзел 27
З моманту вяртання ў прытомнасць Юлька не магла пазбавіцца ад панічнага страху, які адольваў яе пры любым шуме, любым водгаласе людскіх крокаў. Нервовае ўзрушэнне, якое яна перажыла ў страшнай кватэры акушэркі, зусім зламала яе волю, дарэшты вычарпала яе псіхічныя сілы, якія і так у апошнія некалькі месяцаў прайшлі не абы-якое выпрабаванне на трываласць. Да таго ж, атрута, якой яе напаілі, настолькі падкасіла фізічныя сілы, што Юлька, не ўсведамляючы, чаму яна так робіць, на ўсё, што яе акаляла і што было такое чужое і пагрозлівае, рэагавала сімуляцыяй страты прытомнасці.
У яе замірала сэрца, калі ў белую камеру турмы, у якой яе трымалі, уваходзіў японец-маўчун, мераў яе пульс, паднімаў павекі, сілай адкрываў вусны, прымушаючы піць нейкія салёныя або агідныя горкія вадкасці, калі ўбіваў пад скуру іголку з нейкай ін’екцыяй. Нарэшце з’явіўся суровы мужчына ў акулярах, яны з японцам перакінуліся шэрагам фраз па-лацінску, і мужчына сказаў:
—		Сімуляцыя... Мая дарагая, вы робіце так, як стары дасведчаны майскі жук, які робіць выгляд, што мёртвы, але і жук так доўга б не вытрываў у гэтай ролі, асабліва калі б убачыў, што яму ніхто нічога дрэннага не робіць.
Гэта значна падбадзёрыла Юльку. З гэтага дня японец і строгі мужчына час ад часу прыходзілі пагаварыць, і Юлька паступова пачала аднаскладова адказваць на пытанні. Цяпер яна разумела, што яе тут ніхто не збіраецца крыўдзіць, што гэта род турэмнага санаторыя або клінікі, а можа, дом для вар’ятаў. Праз нейкі час яна асмелілася нават спытацца пра гэта. Тады яе запэўнілі, што яна знаходзіцца ў прыватным доме на лячэнні, што здароўе яе хутка паправіцца і што яна зможа вярнуцца ў Варшаву. Адсюль яна зрабіла выснову, што знаходзіцца недзе далёка на вёсцы. Увогуле абодва мужчыны рэдка гаварылі пра нешта, што было б для яе крыніцай хоць якой інфармацыі. Толькі раз, відаць, не думаючы, што яна разумее па-англійску, яны пры ёй дыскутавалі пра тое, загіпнатызаваць яе ці не. Строгі мужчына ў акулярах быў супраць гэтага, сцвярджаючы, што ў іх няма часу на сур’ёзныя вопыты, а паколькі тут няма цяжарнасці, эксперымент дзеля самога эксперыменту быў бы ў некаторай ступені злоўжываннем. Японец настойваў на сваім, сцвярджаючы, што неабходна высветліць, навошта нейкая Буфалова даставіла такую пацыентку. У гэтым павінна хавацца нешта надта падазронае. Урэшце ён, аднак, згадзіўся, што на гэта будзе час пасля вяртання прафесара з Парыжа.
Юлька прыслухоўвалася да гэтага з затоеным дыханнем і прыйшла да высновы, што яе становішча, аднак, адчайнае. Відаць, яна апынулася тут, таму што яе падазравалі, што яна была каханкай пана Вінклера і што яна стане маці. Яна доўга не спала ўначы, ламаючы сабе галаву над разгадваннем загадкі. Можа, яна стала ахвярай якой-небудзь суперніцы. Але на якой падставе яна магла дапусціць, што Юлька ў цікавым становішчы. Яна ж увогуле нікому не давяралася, не расказвала пра сваё каханне да пана Янка, ні пра іншае, што магло б кінуць на яе такое агіднае падазрэнне. Нікому.
Раптам ёй трапіла думка: «Я скардзілася Юзэфовай на слабасць і што.»
Мозг працаваў ліхаманкава: Юзэфова магла сказаць Аліцыі. Аліцыя павінна была звязаць гэта прызнанне з панам Янкам. Яе суперніцай была менавіта Аліцыя. Божа.
—		Не, не. — схапілася яна за скроні, — так нельга нават думаць!!!
Лягчэй было забараніць сабе думаць, чым адагнаць надакучлівую думку ў доўгія, неймаверна доўгія гадзіны адзіноты. Бяздзейнасць пачала ёй невыносна надакучваць. Таму яна ўрэшце вырашыла папрасіць, каб японец даў ёй хоць якую работу. Назаўтра яе просьба была задаволена. Яна павінна была ўрачыста паабяцаць, што будзе паслухмянай і не дазволіць сабе зазіраць туды, куды ёй забаронена, пасля чаго ёй далі белы халат і правялі ў пакой, які нагадваў лабараторыю. Яна павінна была пастэрылізаваць мноства бліскучых хірургічных інструментаў і складваць іх у шкляныя ёмістасці, якія потым трэба змясціць пад пэўнымі літарамі ў шафах. Юлька была захоплена гэтай працай, не гаворачы ўжо пра задавальненне ад таго, што яна пакінула на некалькі гадзін свой пакой-камеру. У гэты ж дзень яна ўбачыла вельмі прыгожую жанчыну ў такім самым халаце, як і яна, якая ішла па лесвіцы на другі паверх. Жанчыла ўсміхнулася Юльцы, але нічога не сказала. Назаўтра, калі яна скончыла работу ў лабараторыі, японец спытаўся, ці любіць яна дзяцей, а на яе станоўчы адказ праводзіў дзяўчыну ў іншы пакой, дзе ў маленькім ложачку знаходзілася дзяўчынка-калека з жахліва вялікімі вачыма і цалкам сівымі валосікамі, якой было каля паўтара года.
Юлька атрымала паперку з правіламі абыходжання з малой, яна павінна была яе выкупаць і даваць ёй лекі з пранумараваных бутэлечак. Да вечара яна пазнаёмілася з новай асобай. Гэта быў каржакаваты, барадаты служка, які прынёс нейкі вялікі металічны апарат і, не глянуўшы на Юльку, выйшаў. Праз хвіліну прыйшоў мужчына ў акулярах і, агледзеўшы дзіця, памясціў яго ў апарат, даручыўшы Юльцы прынесці з пакоя нумар 14б тоўстую чорную кнігу.
Так паступова Юлька знаёмілася з гэтым дзіўным домам, які быў поўны людзей, што не бачылі адно аднаго. На першым паверсе, у маленькіх пакойчыках, такіх самых, як і яе пакой, жылі чатыры жанчыны, з якімі ёй нельга было размаўляць пад пагрозай «арышту». Наверсе пакояў павінна было быць значна больш, мяркуючы па колькасці порцый, якія некалькі разоў на дзень туды завозіў ліфт з кухні, што знаходзілася ў падвале. Наверсе таксама быў большы пакой з шасцярымі немаўлятамі і другі з дваімі блізнятамі. Там гаспадарыла гэтая прыгожая жанчына, якая ёй трапілася першай і якая, як яна хутка заўважыла, была нямая. Тут, аднак, павінна быць клініка, нават бальніца, таму што ўсе жанчыны, якія тут знаходзіліся, былі або ў цікавым становішчы, або кармілі. Апошнія патрабавалі найбольшай увагі, таму што не толькі іх саміх трэба было даглядаць, але трэба было вельмі дакладна прытрымлівацца гадзін кармлення, калі ім прыносілі немаўлят.
Некаторыя пацыенткі спрабавалі размаўляць з Юлькай, але яна, баючыся, што яе не выпусцяць больш з пакоя, а таксама стараючыся стрымаць абяцанне, не адказвала ніводным словам. Юльку прымушала задумацца велізарная розніца ўмоў, у якіх знаходзіліся насельніцы гэтага дома. У адных былі пакоі з каляровымі шыбамі, засцеленыя дыванамі, поўныя рознакаляровых тканін, у другіх — голыя сцены, белыя або шэрыя, затое грамафоны, радыёпрыёмнікі і музычныя інструменты, а іншыя проста душыліся ад паху распыленай парфумы. Больш за тое, кожная атрымлівала сваю ежу, па-іншаму была апранутая і адносіны да кожнай былі розныя — ад амаль грубай строгасці да надзвычайнай пяшчотнасці. Кожная асобна хадзіла на прагулку альбо ў сад, акружаны вельмі высокай сцяной, альбо на прасторную тэрасу на даху.
Акрамя жылых пакояў, Юлька пабывала ў цэлым шэрагу такіх, дзе былі абсталяваны розныя лабараторыі, поўныя дзіўных апаратаў, аперацыйныя зальчыкі, газавыя ванны, асвятленне з кварцавых лямп, маленькія звярынцы з пацукамі, трусамі, катамі і марскімі свінкамі. Яна, аднак, усведамляла, што не мае ўяўлення пра ўсю вялікую частку дома, дзе жыў мужчына ў акулярах, якога японец называў прафесарам і ў якога на футляры ад акуляраў была манаграма «К.Б.». Прафесар да японца звяртаўся «калега».
Вось што ўжо ведала Юлька, калі рызыкнула спытацца ў японца (ён ствараў уражанне больш адкрытага чалавека), за што, кім і на які тэрмін яе сюды змясцілі. Яна атрымала адказ, які, праўда, няшмат праясніў, але ў любым выпадку быў суцяшальным:
—		Адбылася памылка. Пасля вяртання прафесара з паездкі, а гэта ўжо хутка, вы зможаце нас пакінуць. Я вас запэўніваю, што памылка, якую дапусцілі не па нашай віне, будзе вам кампенсавана такім спосабам, які вы самі выбераце.
Прымушала Юльку задумацца і тое, чаму ні прафесар, ні доктар не пачынаюць з ёй размову пра яе. «Альбо я іх цалкам не цікаўлю (тады навошта яны мяне тут трымаюць?), альбо ў іх няма на гэта часу». Сапраўды, абодва гэтыя мужчыны былі пастаянна занятыя і, відаць, нават вельмі мала спалі. Юлька ўначы не раз, калі была замкнутая ў сваім пакоі, чула іх крокі на калідоры.
І яна не спала начамі. Чым хутчэй яе пакідала дэпрэсія, тым мацней адклікалася ў ёй туга па пану Янку, які, пэўна ж, забыўся пра яе, але ўсё яшчэ шукае. Калі б яна толькі магла нейкім чынам даць яму пра сябе знаць. А можа, ён ужо лічыць яе памерлай? Можа, Аліцыя так запоўніла яго жыццё, што памяць пра маладую няшчасную дзяўчыну цалкам сцерлася з яго свядомасці. О, Аліцыя напэўна зрабіла ўсё, каб аддаліць яго ад ненавіснай кузіны. Аліцыя. Ці магла б яна аддаць Юльку той страшнай жанчыне, якую прафесар назваў тады падчас размовы па-англійску Буфаловай?.. Не, не.
Менавіта начамі Юлька ўслухоўвалася ў шумы, менавіта начамі ўглядалася ў шыбы змешчанага высока ў столі акна, чакаючы, што ў любы момант за ім пакажацца ў змроку сілуэт пана Янка, які — як у дэтэктыўным рамане — адшукаў яе і ідзе выкрадаць. Сапраўды, чаму б яму так не зрабіць?.. Для яго няма нічога немагчымага!..
Гэтым ранкам прафесар паехаў па Пятра. Юлька даведалася пра гэта толькі ў адзінаццаць, калі японец з’явіўся на калідоры і адчыніў дзверы яе пакоя са словамі:
—		Ну, зараз вы павінны будзеце замяніць прафесара! У нас сёння маленькая аперацыя. Падрыхтуйце, калі ласка, аперацыйнае крэсла ў пятым пакоі. Я хутка адвяду пацыентку наверх і адразу прыйду туды.
Доктар сёння падаваўся нейкім весялейшым і больш разняволеным, чым звычайна. Гэты настрой перадаўся і Юльцы. Яна пабегла ў пяты пакой і праз чвэрць гадзіны была гатовая. Гэты пакой знаходзіўся ў самым канцы калідора, побач з тоўстымі акаванымі дзвярыма, якія вялі ў незнаёмую Юльцы частку дома. Гэтыя дзверы зусім не мелі ручак, і прафесар з доктарам адчынялі і замыкалі іх заўсёды ключамі.
Як жа Юлька здзівілася, калі ўбачыла зараз, што яны прыадчыненыя. Доктар пакінуў іх так з-за рассеянасці. Спакуса была надта вялікая, і Юлька зазірнула: малы, высцелены лямцам калідорчык, які заканчваецца іншымі дзвярыма, а калі і гэтыя адчыненыя. Сэрца забілася мацней. На дыбачках Юлька падышла да тых дзвярэй і паклала пальцы на ручку. З другога боку яна пачула чыесьці крокі і хацела ўжо адступіць, калі да яе данёсся голас, які прымусіў яе аслупянець. Яна прытулілася да дзвярэй. Божа!.. Яна не магла памыліцца. З таго боку гэтых некалькіх гладкіх дошак быў пан Янэк. О, яго голас яна пазнала б на іншым канцы свету, і голас, і яго любімую амерыканскую песеньку, якую немагчыма забыцца і якую яна пазнавала з кожным новым словам.
«It’s a long way to Tipperary, It’s a long way to go...»
Яна пачала з апошніх сіл стукаць кулакамі ў дзверы і крычаць:
—		Пан Янэк, я тут, ратуйце, ратуйце, ратуйце!!!
Спеў у момант змоўк, а Юлька працягвала:
—		Ратуйце! Ратуйце! Ратуйце!
Юлька пачула цяпер гучны тупат ног, і дзверы пад моцным ударам расчыніліся з такім шумам, што рэха пайшло па ўсім доме.
Юлька адступіла і знерухомела: перад ёй стаяў малады чалавек у белым тэнісным касцюме як дзве кроплі вады падобны да пана Янка, але такі малады, што яна сама не ведала, гэта ён ці нехта загрыміраваны. У той жа час яна пачула, як ён звяртаецца да яе голасам пана Янка:
—		Што адбылося? Пажар? Што з вамі?..
І выраз твару ў яго быў, як у таго, калі ён быў занепакоены. Юлька хацела нешта сказаць, але ў гэты момант за яе спінай пачуліся спешныя крокі. «Гэта, відаць, доктар — прамільгнула ў яе галаве, — яны мяне зноў замкнуць!» Юлька кінулася наперад і, хапаючы свайго збаўцу за руку, закрычала ў панічным страху:
—		Выратуйце мяне, абараніце мяне!.. Яны мяне заб’юць!.. Малю вас!..
Малады чалавек адным рухам загарнуў яе за сябе і, сціснуўшы кулакі, стаў у абараняльную пазіцыю, гаворачы:
—		Спакойна! Не бойцеся. Я за сябе пастаю, толькі не трымайце мяне за локаць, бо гэта мяне.
Ён не скончыў. Занавеска, што аддзяляла выбітыя дзверы ад пакоя, у якім яны знаходзіліся, рэзка адкрылася і з’явіўся задыханы японец, які крычаў страшным прыглушаным шэптам:
—		Зараз жа вяртайцеся! Неадкладна! — доктар паспрабаваў схапіць Юльку за руку, але малады чалавек захіліў яе сабой і пагрозліва сказаў:
—		Стоп, доктар! Я вас вельмі паважаю, але гэтую дзяўчыну чапаць не дазволю!
—		Пане Пётр, гэтая дзяўчына павінна зараз жа вярнуцца! Пусціце яе хутчэй!
—		Гэтая дзяўчына туды не вернецца, пан доктар, калі яна не хоча, а сілай гэта зрабіць я не дазволю.
—		Пан Пётр! — узбуджана крычаў японец. — Гэта супраць волі вашага бацькі! Не перашкаджайце мне выконваць яе!
—		Хай сабе нават супраць волі ўсяго свету, — халодна адказаў малады чалавек, — але гэта дзяўчына не вернецца туды, толькі па сваёй волі, даю вам слова джэнтльмена. Я не ведаю, чым вы яе пакрыўдзілі, але яна прасіла ратунку, даверылася, і мне цікава, пан доктар Кунокі, што б вы самі сказалі пра мужчыну, які зрабіў бы ў такім выпадку іначай, чым я?
—		Але ж, пан Пётр, вы многага не ведаеце, вы не ўяўляеце, да якіх страшных наступстваў для вашага бацькі можа прывесці гэта несвоечасовае рыцарства! Зрэшты, я магу вас запэўніць, што гэтай дзяўчыне нічога, абсалютна нічога не пагражае. Я нават здзіўляюся, што яна зрабіла так неабачліва.
—		Прабачце, доктар, — не змяняючы абарончай пазіцыі, перарваў малады чалавек, названы Пятром, мы губляем час. Вы хочаце туды вярнуцца? — спытаўся ён у Юлькі.
—		Не, не, абараніце мяне! — шаптала яна дрыжачым голасам.
—		Значыць, усё вырашана. Вы можаце мне давяраць. Ніхто не асмеліцца прымусіць вас вярнуцца туды.
Доктар Кунокі бачыў, што ён бяссільны. Ён, праўда, мог паклікаць на дапамогу служкаў і нават абяззброіць гэтага малакасоса, але гэта пацягнула б за сабой шмат складанасцей, найперш трэба было б абавязкова замкнуць і Пятра аж да вяртання прафесара. Таму Кунокі выбраў шлях перамоў. Пётр адразу згадзіўся з прапановай, каб дзяўчына засталася ў холе пад яго апекай, але каб не магла выйсці з вілы да той пары, пакуль не вернецца доктар і не паразмаўляе з Пятром і з ёй. Цяпер ён павінен быў абавязкова пакінуць іх сам-насам, таму што трэба было рабіць аперацыю адной пацыентцы. Праклінаючы ў душы сваю неасцярожнасць, што не зачыніў другія дзверы, ён выйшаў, замыкаючы іх з падвойнай увагай.
Пётр нерухома стаяў, праводзячы вачыма доктара, калі адчуў на руцэ гарачыя кроплі слёз і дотык дрыжачых вуснаў. Ён рэзка вырваў далонь і ўсклікнуў:
—		Што вы робіце! Як можна!.. Ну, чаму вы плачаце? Ужо ўсё мінула. Сядайце сюды і супакойцеся!
—		Не магу, не магу, — усхліпвала яна, — вы да мяне такі добры, ніхто так да мяне не адносіўся, вы такі высакародны!..
Пётр усадзіў яе на канапу і, заняўшы месца побач, пачаў тлумачыць, што ён не высакародны, а такі, якім быў бы ў такой сітуацыі кожны мужчына. Яна пакрысе супакойвалася і пачала гаварыць, што ён нават не ведае, каго выратаваў, ці заслугоўвае яна гэтага, што клікала яго, бо яго голас, ды і сам ён цалкам падобны да аднаго старэйшага мужчыны, найлепшага і найцудоўнейшага чалавека на свеце, што яна страшна няшчасная, бо на ўсёй зямлі ў яе нікога блізкага няма, што яе каварна завабілі ў жахлівую нару і далей хаатычна, але ў дэталях яна расказала яму ўсё, што з ёй здарылася аж да моманту вызвалення.
Малады чалавек слухаў са зморшчаным ілбом і сціснутымі зубамі. Загарэлая скура яго твару станавілася ўсё бляднейшай, на скронях выступілі жылы. Як жа ён зараз быў казачна падобны да пана Янка!.. Юлька гаварыла далей, а калі змоўкла, яе абаронца ўстаў і сказаў:
—		Шаноўная пані, даю вам слова гонару, што, тысяча чарцей, са мной вы будзеце ў поўнай бяспецы, а з тымі, хто вам прычыніў шкоду, як і з тымі бандытамі на вуліцы Паньскай, я разбяруся.
Ён быў такі ўзрушаны і ўзбуджаны, што голас яго дрыжаў.
Калі потым праз чвэрць гадзіны вярнуўся Кунокі, ён застаў Пятра яшчэ больш непрымірымым. Дарма ён адвёў яго ў бок і падрабязна тлумачыў сітуацыю, дарма пераконваў. Пётр заявіў, што гэта ўсё яго не цікавіць і ён не збіраецца ўмешвацца ў справы доктара і свайго бацькі, але гэтую дзяўчыну ён не пакіне, і рукі прэч ад яе. Кунокі мусіў скарыстацца ўсімі сваімі дыпламатычнымі здольнасцямі, каб Юлька, а таксама Пётр, згадзіліся часова застацца ў доме прафесара, ужо не ў клініцы, а тут, у пакоі прафесара.
Увесь пасляабедзенны час Пётр правёў з Юлькай. Яна павінна была яшчэ раз дэталёва апісаць ход падзей, шчаслівым фіналам якіх было іх спатканне. На змярканні ёй захацелася расказаць Пятру сваю гісторыю цалкам, яна распавяла пра Аліцыю, якая пачала яе ненавідзець і хацела выслаць далёка на ўскраіну, пра пана Вінклера, якому аднаму адзінаму яна цалкам давярала, бо гэта адзіны высакародны чалавек на свеце, а пан Пётр — другі, пра свае падазрэнні, пра недарэчныя, канечне, падазрэнні, што, можа, гэта Аліцыя, жадаючы пазбавіцца ад Юлькі, зрабіла з яе прынаду.
Пётр выказаў здагадку, што такое падазрэнне магло з’явіцца толькі пад уплывам стрэсу і гэта, безумоўна, нонсэнс ад пачатку і да канца. Калі, аднак, Юлька не любіць больш сваячку і не хоча да яе вяртацца, то можа пасяліцца тут альбо дзе захоча, а прафесар павінен знайсці ёй добрую пасаду, натуральна, калі яна хоча працаваць, а, зрэшты, зараз лепш за ўсё ні пра што не думаць, пакуль яна не супакоіцца пасля гэтых жахлівых перажыванняў.
Вечарам Пётр сам прынёс Юльцы вячэру, а на яе падзяку адказаў поглядам, у якім можна было прачытаць, што дзеля яе ён быў бы гатовы на ўсё і проста не можа зразумець, як маглі знайсціся такія, хто рашыўся ўчыніць столькі подласцей. У яго ўжо быў запісаны адрас пана Вінклера і гэтай бабы на Паньскай. Да пана Вінклера ён збіраўся пайсці заўтра раніцай, каб растлумачыць яму сітуацыю і параіцца наконт далейшага лёсу Юлькі. На Паньскую, аднак, ён вырашыў пайсці яшчэ сёння, бо не вытрымаў бы больш.
Юлька ўбачыла яго толькі назаўтра ранкам. Выглядаў ён жахліва. Быў увесь у сіняках, на лбе меў вялікі шнар, заклеены пластырам, і рука яго была перавязаная, але настрой — выдатны. На яе страх і спачуванне ён адказваў смехам і жартаўлівым запэўніваннем, што ўчора ў яго была вельмі цікавая размова з адным лысым мужчынам і з адной элегантнай дамай і што праз пару месяцаў, калі згаданыя асобы будуць адчуваць сябе крыху лепш, ён ім зноў нагадае элементарныя правілы салоннай гульні, якая называецца бокс.
Тут жа падчас сняданку ён сказаў доктару Кунокі:
—		Здаецца, пане доктар, што праз гэтыя дзверы, якія я выламаў, у маё жыццё ўвайшло нешта такое, што людзі называюць шчасцем.
—		Шчасце, пане Пётр, — усміхнуўся японец, — захоча — уваходзіць праз акно, захоча — праз выламаныя дзверы, толькі не нармальным шляхам, праз адчыненыя, але такім жа чынам любіць і ўцякаць.
—		Не ад мяне, доктар, — нахмурыў бровы Пётр, — у мяне дастаткова моцныя лапы, халера, каб яго ўтрымаць. Акрамя таго, я не ведаю, ці захоча яно ўвогуле ўцякаць.
Кунокі, які лепей разбіраўся ў гармонах, чым у афтальмалогіі, па выразе вачэй Юлькі, калі бачыў яе праз некалькі хвілін падчас развітання з маладым чалавекам у яе пакоі, зрабіў выснову, што ў гэтым выпадку «нешта такое» не пакідала ўражання планаваных уцёкаў.
Пётр вярнуўся з горада каля поўдня і паведаміў Юльцы, што не змог пабачыцца з панам Вінклерам, таму што ён надоўга пакінуў Варшаву.
Не мог жа ён ёй сказаць праўду, не мог чарговы раз расчараваць гэтую бедную, цудоўную, каханую дзяўчыну тым, што чалавек, якога яна лічыла ўвасабленнем высакароднасці, яе сябар, быў арыштаваны за забойства.
Раздзел 28
Перыяд замяшчэння Аліцыяй Горн пракурора Акруговага суда быў такім адносна рэдкім часам, калі праз канцылярыю пракуратуры праходзіла не толькі шмат выключна важных спраў, што давалі здольнаму яе начальніку надзвычай шырокія магчымасці паказаць сябе, але і, з-за ўвядзення ў дзеянне закона аб часовых судах, абцяжарвала яго вялікай адказнасцю і такім чынам адкрывала шырокую перспектыву вялікай кар’еры.
А начальнікам гэтым была якраз падпракурор Аліцыя Горн.
Суд судом, але даўно не было такога тэмпу працы і такіх вялікіх патрабаванняў, накіраваных з кабінета пракурора ў адрас следчых, паліцыі і непасрэдна падначаленых. Суд судом, але ў гэтых сценах не памяталі такога пракурора, які б настолькі заўзята расследаваў злачынствы, які б днём ці ноччу асабіста з’яўляўся на месца кожнага з іх, нават самага апошняга гатунку, так жыва ўдзельнічаў у следстве, ну і так геніяльна ўмеў ім кіраваць.
—		Баба робіць нечуваную кар’еру! — ківалі галовамі калегі.
І зусім не ведалі, наколькі неабходнай была Аліцыі гэта пякельная праца, гэтай прыгожай жанчыне, у якой пад непарушнай маскай спакою звіваліся ў адчайным болі ўсе нервы, усе думкі і пачуцці. Не ведалі, што гэта халодная, стрыманая жанчына вечарамі стаіць пад асеннім дажджом ля варот дамоў, толькі б хоць мімалётна пабачыць сілуэт чалавека, які якраз праходзіць побач з іншай, што гэтая гордая і прыгожая жанчына, якая магла б кінуць да сваіх ног любога, потым вяртаецца дадому і рве на сваёй галаве валасы, і б’ецца ёй аб цвёрдае дрэва падлогі, і сціскае грудзі, каб яны не разарваліся ад рыданняў. Ніхто гэтага не ведаў.
Кожны ранак з-за яе стала гучалі кароткія дакладныя распараджэнні, загады, даручэнні, якія не дапускалі пярэчанняў, заўсёды бязлітасныя, але трапныя. Яна цяпер радзей стаяла перад судом, аднак калі гэта адбывалася, абаронцы разводзілі рукамі — яна прыходзіла толькі па смяротнае пакаранне і ніколі без яго не вярталася.
Так, аднойчы глыбокай ноччу яе выклікалі па тэлефоне з-за новага, загадкавага злачынства: у Грохаве ўчынілі забойства. Выстралам з рэвальвера забілі безабаронную манікюрку, вельмі прыгожую дзяўчыну, якая павінна была стаць маці. Злачынец збег на ўласным аўтамабілі, здаецца, маркі «фулд». Здаецца таксама.
—		Зараз, зараз, пан камісар, — ледзь стрымліваючы дрыжанне голасу, перарвала Аліцыя, — якой маркі?
—		«Фулд», шаноўная пані. Па вас заехаць?
Канечне, яна вырашыла зараз жа ехаць у Грохаў. Па дарозе яна даведалася пра дэталі папярэдняй экспертызы, якую правёў веласіпедны патруль, што праязджаў міма. Уладальнікі доміка, у якім жыла забітая, далі паказанні, што забойца абяцаў шлюб, а вечарам прыехаў па нарачоную і сядзеў на лаўцы ў садзе. Потым яны пачулі шматлікія выстралы, а калі выбеглі ў садок, то знайшлі Цеплікуўну мёртвай на зямлі недалёка ад лаўкі. У забойцы з ахвярай, відаць, даўно быў раман, таму што ён часта наведваўся да яе і заўсёды прыязджаў на шэрым двухмесным аўтамабілі, які выглядаў, паводле апісання, несумненна як «фулд». Камісар, калі даведаўся адрас, адразу ж па тэлефоне выдаў распараджэнне затрымліваць любую машыну падобнага выгляду ў радыусе двухсот кіламетраў ад Варшавы.
Аліцыя слухала справаздачу з напружанай увагай. Цяпер яна амаль не сумнявалася, хто забойца. У горадзе — як яна ведала ад самога Друцкага — было толькі з паўтара дзясятка «фулдаў», а адзіны шэры быў яго. Рэшту няўпэўненасці развеялі допыты пенсіянера-чыгуначніка, бабулькі і некалькіх самых блізкіх суседзяў, якія неаднаразова бачылі нарачонага Ірэны Цеплікуўны. Ён, па праўдзе, выглядаў «панам з паноў»: высокі, элегантны, ветлівы, але ўжо з самага пачатку яму нельга было давяраць. Акрамя гэтых меркаванняў, і апісанне знешнасці цалкам супадала. Аповед пра манеры ўладальніка «фулда» і яго адносіны да Цеплікуўны для Аліцыі таксама мелі каштоўнасць як рэчавы доказ.
Аднаго яна толькі не магла зразумець, а менавіта — мэты забойства. Дапусціўшы нават, што Друцкі быў бацькам дзіцяці ахвяры і абяцаў з ёю ажаніцца (што ўжо было непраўдападобна), навошта яму яе забіваць. Не, яна надта добра яго ведала, каб дапусціць тут момант парыву, помсты ці рэўнасці, а тым больш боязі наступстваў сувязі з ім. Жаданне прыбытку выключалася само сабой. Дык з якой жа мэтай?.. Неасцярожнае абыходжанне са зброяй? Самазабойства ахвяры? І гэта немагчыма, таму што ў яго не было б тады нагод для ўцёкаў, бо выстрал адбыўся з адлегласці самае малое пяці крокаў (значыць, самазабойства выключаецца!), таму што на месцы злачынства быў знойдзены рэвальвер з чатырма выстраленымі зарадамі і чатыры гільзы тут жа побач (можна адзін раз выстраліць выпадкова, але чатыры — ніколі!).
Такім чынам, што было матывам забойства?.. Для людзей, якія зараз хадзілі тут з электрычнымі ліхтарыкамі, свецячы ў адкрытыя вочы трупа і рэканструюючы ход злачынства, усё было цалкам зразумела. Спакушальнік хацеў забраць сваю ахвяру, вывезці куды-небудзь далей і там забіць. Яна яму супраціўлялася, дык ён і забіў. Відаць, ён быў вымушаны ад яе пазбавіцца, таму што яна ведала нейкую яго тайну і пагражала скандалам. Крыху дзіўнай акалічнасцю была вялікая колькасць слядоў, але гэта тлумачылася тым, што па размяклай пасля дажджу зямлі патапталіся цікаўныя суседзі, што ж да паказанняў старых, дык яны дакладна чулі больш як чатыры выстралы: спачатку з пяць, а потым пяць ці шэсць — гэта належала спісаць на рахунак памылкі відавочцаў. Стрэлаў было чатыры, гэта значыць, столькі, колькі патронаў не хапае ў кінутай забойцам зброі.
Так лагічна разважаў судовы следчы, камісар, доктар, паліцэйскія і зявакі, якія сабраліся пад плотам. Аднак Аліцыя Горн думала інакш. Тым не менш, яна не выказвала свайго пункту погляду. Ніколі, асабліва цяпер, яна не лічыла слушным дзяліцца сваімі ідэямі з іншымі да пэўнага моманту. Аднак яна даўжэй распытвала гаспадароў пра развіццё падзей, даўжэй разглядвала рэшткі спаленых ахвярай папер у малой бляшанай печачцы на гарышчы, уважлівей вывучала сляды ног на сцежцы, чым іншыя. Яна рабіла гэта таму, што ведала: уладальнік аўто не мог учыніць гэта злачынства, таму што ім быў Багдан Друцкі, якога яна ведала як аблупленага.
Паколькі яна са свайго пункту гледжання вывучала справу, то заўважыла іншыя рэчы, чым астатнія. Такім чынам, навошта Друцкі выкінуў бы рэвальвер, навошта бачыўся з дзяўчынай з пэўнага моманту тут, на вачах у людзей, навошта ахвяра пісала лісты нейкаму «Самаму Каханаму» на Памор’е, лісты, якія пошта ёй вяртала як непрынятыя адрасатам, чаму, маючы такога каханка, як Друцкі, яна маліла пра каханне кагосьці іншага?.. Чаму ён яе забіў? Чаму чулі больш, чым чатыры стрэлы, чаму ён увогуле страляў, ён мог забіць яе без шуму, а калі страляў, то чаму з вялікай адлегласці?..
Несумненна, шмат пераканаўчых доказаў указвала на яго як на вінаватага ў злачынстве, аднак Аліцыя Горн была ўпэўнена, што ён невінаваты. Між тым, начальнік Следчага ўпраўленя ўжо дзейнічаў.
Назаўтра ў дзесяць раніцы Аліцыі далажылі, што аўто належала ўладальніку клуба «Аргенціна» Яну Вінклеру, які нядаўна абвінавачваўся ў гандлі наркотыкамі, але быў апраўданы. Зараз ён хаваецца, але яго кватэра пад наглядам, а тэлефонныя апараты ў клубе і ў яго кватэры праслухоўваюцца. Пэўна ж Вінклер не змог пакінуць горад, таму што дарожныя пасты не прапускалі яго машыну. Птушка лёгка вылеціць з хованкі, бо пасля прачытання пасляпаўдзённых газет даведаецца, што следства ўстановіць самазабойства Цеплікуўны ў выніку спрэчкі з нарачоным, вадзіцелем уласнага аўто з невядомым нумарам маркі «чэстар».
Дасведчаны начальнік Следчага камітэта не памыляўся. Прынада спрацавала адразу ж. У дзесяць вечара Яна Вінклера, уладальніка клуба «Аргенціна», арыштавалі шэсць агентаў тайнай паліцыі ў момант, калі ён уваходзіў у вароты дома на праспекце Шуха. Яго тут жа даставілі на Данілавічоўскую і зладзілі допыт.
Пракурорка Аліцыя Горн сядзела ў суседнім пакоі, адкуль магла добра чуць усе пытанні, якія задавалі арыштаванаму, і ўсе яго адказы. Ён не прызнаваўся. Сцвярджаў, што так, ён ведаў памерлую, што бываў у яе, што ўчора вечарам заехаў па яе, але ў момант, калі размаўляў з ёй, з кустоў перад лаўкай пачуліся стрэлы і некалькі незнаёмых яму людзей кінуліся на яго, выбілі з яго рукі рэвальвер, з якога ён выстраліў па нападаўшых чатыры разы. Хто яны былі, ён не мог растлумачыць, чаму яны напалі на яго, не мог зразумець. Ці ведаў ён, што Цеплікуўна была цяжарная?.. Так, ведаў. Ці даўно ён жыў з ёй?.. Увогуле не, яна ніколі не была яго каханкай. Ага! Дык чыёй?.. Нейкага цырульніка, у якога яна працавала, перш чым ён згарнуў сваю справу і паехаў на Памор’е. А куды ж тады пан Вінклер выбіраўся з гэтай дзяўчынай?..
Пасля доўгай паўзы ён адказаў. Ён меў намер забраць яе да сябе. «Цяжарную жанчыну да сябе? Хітруеце, пане Вінклер, я раю вам памятаць, што вы можаце патрапіць пад часовы суд! Ну, я адвяду вас зараз у камеру і да раніцы папрашу добра падумаць, ці не лепей ва ўсім прызнацца!»
—		Можаце не турбаваць сябе паўторным допытам, — спакойна адказаў арыштаваны, — я сказаў усё, што мог. А парады і павучанні прыберажыце для сябе.
Пасля размовы з начальнікам і судовым следчым, упэўненасць якіх у віне арыштаванага ўзрасла, Аліцыя заявіла ім, што насамрэч лічыць, што гэта справа ў кампетэнцыі часовага суда, і таму яна просіць аб паскарэнні следства такім чынам, каб ужо заўтра пасля абеду акты былі перададзены ў пракуратуру.
Праз хвіліну яна ўжо ехала ў Грохуў. Не толькі знаёмства з Друцкім, але і інстынкт прыроджанага крымінолага падказваў ёй, што Друцкі не забіваў Цеплікуўну, што, хоць ён і не ведае, але, відаць, не хоча выдаваць следству сапраўдных вінаватых, якія, тым не менш, існавалі. А калі існавалі і стралялі з-за кустоў, у кустах павінны знаходзіцца гільзы таго самага калібру, што і куля, вынятая з цела забітай, гэта ясна. Таму што ўсе чатыры гільзы ад выстралаў Друцкага знайшлі каля пакінутага ім браўнінга, наяўнасць у кустах яшчэ некалькіх гільз такога ж калібру, але, несумненна, не з браўнінга Друцкага, абвяргала б канцэпцыю следства і была б нагодай для непрымянення часовага суда. Пакуль гэта магло паспрыяць таму, што абвінавачанаму пагражала б не смяротнае пакаранне, а некалькі гадоў турмы або нават поўнае апраўданне. Аліцыя ведала, што ўжо заўтра зранку, пасля паўторнага падрабязнага допыту Друцкага, следства можа зацікавіцца месцам пад кустамі. Таму яна сама вырашыла паехаць туды раней.
Яна спыніла таксі перад дамком, у якім было патушана святло. Брамка была адчыненая. Асвятляючы сабе дарогу ліхтаром, яна адразу адшукала месца, на якім учора ляжаў труп. Аліцыя зрабіла некалькі крокаў наперад, расхінула галіны і павольна перамяшчалася, даследуючы глебу сантыметр за сантыметрам і адначасова стараючыся не пакінуць сваіх слядоў. Зямля тут была яўна вытаптана, і на ёй ляжалі раскіданыя тры латуневыя гільзы.
Аліцыя выняла з сумкі хустачку, асцярожна сабрала іх і, закрыўшы, схавала ў сумачку. Друцкі гаварыў праўду. Г аварыў праўду, але зараз ужо не мог яе даказаць.
Аліцыя Горн не спала ўсю ноч. Яна трымала яго зараз у сваіх руках. Тыя следчыя надта грэбавалі паказаннямі Друцкага, каб захацець пашарыць кусты язміну. Значыць, пасля атрымання актаў яна зможа запатрабаваць запоўніць гэты прабел следства, у яе будзе час адвезці гільзы браўнінга на месца альбо проста выкінуць іх на сметнік. Так, ён зараз быў у яе руках. І яна здолее скарыстацца гэтым.
Хто мог страляць у Цеплікуўну? Каму была патрэбна яе смерць? Зразумела, Друцкі добра гэта ведае, але па нейкіх прычынах не хоча гаварыць. Магчыма, у Багдана заўсёды былі складаныя адносіны з жанчынамі. Але тут?.. Анатаміраванне трупа паказала, што Цеплікуўна была на пятым месяцы цяжарнасці. Значыць, і тут Друцкі гаварыў праўду, ён не мог быць бацькам гэтага дзіцяці, ён тады адпачываў на моры. Што ж яго звязвала з гэтай дзяўчынай?..
Аліцыя ўважліва агледзела гільзы, адчыніла стол, бакавы тайнік, каб пакласці ў яго гэты каштоўны рэчавы доказ. Там ляжалі толькі запіскі наконт знікнення Юлькі. Яна машынальна ўзяла іх у рукі і пачала праглядаць. Распіска Буфаловай пра атрыманне тысячы злотых, расследаванне пра машыну №76032W, што належыць прафесару Бруніцкаму, які скупляе цяжарных дзяўчат. Раптам Аліцыя адклала запіскі і здрыганулася: «Цеплікуўна была цяжарная!.. Друцкі сябраваў з Бруніцкім!..»
«А-а-а-а. вось яно што! Дык прафесар мог падзяліцца з ім і тым, што Юлька ў яго або што яна ў яго была, пакуль яшчэ. жыла. Значыць, Багдан займаўся дастаўкай жывога тавару ў навуковую бойню Бруніцкага.»
Справа станавілася ўсё больш складанай. Нават горш! Небяспечнай для самой Аліцыі. Яна ўзяла ўсю волю ў кулак, каб прымусіць сябе ясна і спакойна мысліць.
Яна ведала адно: калі Друцкі ведае пра лёс Юлькі, Аліцыя прапала. Яго нічым не падкупіш, нават цаной уласнай свабоды.
Ногі Аліцыі падкошваліся. Але яна была не з тых, хто адступае. Такім чынам, вынікам бяссоннай ночы быў дакладны план дзеяння.
Найперш любой цаной трэба было выключыць магчымасць уцягвання Бруніцкага ў справу забойства ў Грохуве. Акрамя папярэджання пра гэта Друцкага, што цалкам лагічна, існаваў і значна больш сур’ёзны шлях: атрымаць забарону зверху, з Міністэрства юстыцыі.
У восем раніцы выконваючая абавязкі пракурора Акруговага суда Аліцыя Горн па тэлефоне папрасіла аб аўдыенцыі, а ў дзесяць была прынята міністрам.
Яна прадставіла справу коратка: ёсць доказы, што ў сувязі з адным малаважным працэсам пэўныя шантажысты хочуць скампраметаваць аднаго з карыфеяў нашай навукі, прафесара Караля Бруніцкага, які якраз і праславіў нашу краіну на ўвесь свет сваімі вялікімі адкрыццямі, пра што з энтузіязмам піша прэса Еўропы і Амерыкі, кампраметацыі гэтай нельга дапусціць, таму што ўжо сёння гэта было б роўна кампраметацыі ўсёй Польшчы. А размова, уласна кажучы, пра дробязь. Дык вось, прафесар ва ўласным доме трымае тайную клініку, у якой праводзіць навуковыя вопыты, тэарэтычна не дазволеныя законам. Пракуратура канфідэнцыяльным шляхам канстатавала, што ў гэтых вопытах няма нічога амаральнага, па меншай меры, няма нічога, што б выходзіла за межы дробнага злачынства. Аднак, улічваючы сённяшнюю велізарную славу прафесара Бруніцкага, выяўленне гэтых рэчаў выклікала б каласальны розгалас і стала б сусветным скандалам.
Дык вось, ці не лічыць пан міністр, што варта гэта папярэдзіць выключэннем магчымасці ўмяшання асобы прафесара ў любы адкрыты працэс.
Пан міністр не толькі так лічыў, але нават сардэчна падзякаваў падпракурору Аліцыі Горн за такую мудрую празорлівасць і за такія дзяржаўна-творчыя адносіны да пытання. Адначасова ён уручыў ёй пісьмо, у якім выключалася магчымасць кампраметацыі вучонага. Аднак папрасіў яе, каб яна канфідэнцыяльным шляхам адразу пасля прыезду прафесара ў краіну запатрабавала ад яго тут жа ліквідаваць клініку.
З міністэрства Аліцыя паехала адразу ў Следчы камітэт, каб у выпадку выяўлення ніцей, якія звязваюць абвінавачанага з Бруніцкім, адразу іх парваць на падставе рашэння міністра.
Аднак гэта аказалася цалкам збыткоўным. Аліцыі прадставілі пратаколы апошніх паказанняў Яна Вінклера. Яны не адрозніваліся ад папярэдніх. Гэты вар’ят проста не меў паняцця, што сам на ўласнай шыі зацягвае пятлю, нават не спрабуючы ратавацца, раскрыўшы сапраўдных вінаватых, нават шляхам тлумачэння сваёй ролі ў знаёмстве з «жывым таварам» для Бруніцкага.
Аліцыя, між іншым, спыталася, ці не даследавалі месца забойства другі раз, і, атрымаўшы запэўненне, што гэта было б бессэнсоўна, паехала ў суд. Праглядаючы прэсу, яна знайшла аб’ёмныя артыкулы пра новыя поспехі вялікага польскага вучонага ў Лонданскай каралеўскай акадэміі і не менш аб’ёмныя справаздачы з ходу следства па справе забойства ў Грохуве. Усе газеты ўтрымлівалі навіну пра тое, што забойцу свеціць часовы суд у надзвычайным парадку і што абвінавачваць яго будзе, як падало адно з «жоўтых» выданняў, «анёл смерці» нашых судоў падпракурор Аліцыя Горн.
Працэдура праходзіла хутка і па правілах. Да вечара справа Яна Вінклера была перададзена ў пракуратуру, і ў адпаведнасці з гэтым арыштаванага перавезлі ў турму на Павяку і пасадзілі ў асобную камеру, прычым турэмныя ўлады атрымалі паведамленне, што ў дзевяць раніцы в.а. пракурора Аліцыя Горн прыбудзе з мэтай асабістай гутаркі з абвінавачаным.
І другую бяссонную ноч Аліцыя правяла ў роздумах. Ніводную сваю прамову ніколі яна не рыхтавала так дэталёва, як зараз абдумвала заўтрашнюю размову з Багданам Друцкім, чалавекам, жыццём якога яна магла распарадзіцца так, як пажадае.
Яна хадзіла па пакоі і заклінала яго самымі чулымі словамі, пагражала яму самым страшным, што толькі можа быць, маліла яго, каб ён, які так любіць жыццё, паколькі павінен будзе з ім развітацца, няхай ахвяруе яго ёй! Яна пагодзіцца на ўсё, будзе самай пакорнай з жонак, будзе яго нявольніцай, не стане на дарозе яго фантазій ці мімалётных захапленняў, абы толькі ён пагадзіўся застацца з ёй назаўсёды. Яна выратуе яго жыццё, але хоча мець на гэта жыццё хоць маленькае, хоць толькі фармальнае права.
Ці ж можа ён адвергнуць гэтую ахвяру, ці здолее адштурхнуць яе, калі, маючы магчымасць прыйсці і размаўляць загадным тонам, яна стане перад ім з мальбой пра ласку?.. Не, ён не можа яе адштурхнуць, не здолее!..
Так думала Аліцыя Горн. Так думала да моманту, калі адчыніліся дзверы кабінета начальніка турмы і на парогу з’явіўся абвінавачаны, якога прывёў наглядчык. Апошні на ўзмах яе рукі адказаў паклонам і знік.
Яны засталіся сам-насам.
Друцкі быў бледны, вусны яго былі сціснутыя, а вочы спакойныя і абыякавыя. Ніводным жэстам ён не паказаў, што ўзрушаны неспадзяваным для яго спатканнем у такіх новых ролях. Без слоў ён сеў на ўказанае яму крэсла.
Аліцыя пачала гаварыць. Ціха, спакойна, вельмі спакойна, хоць і хацела крычаць. Яна гаварыла ў першую чаргу пра забойства. Усё сведчыла супраць яго. Вельмі дрэнна, што ён не хоча сказаць, каго падазрае ў нападзе, што не кажа, навошта хацеў забраць Цеплікуўну. Ці не звязана гэта нейкім чынам — неспадзявана спыталася Аліцыя — з асобай прафесара Бруніцкага?
Ніводзін мускул не здрыгануўся на яго твары, аднак з погляду, якім ён прабег па яе вачах, яна зразумела, што не памылілася.
—		Што Бруніцкаму да маіх асабістых спраў, Аль, навошта ты ўвогуле сюды прыйшла? Усё, што я мог сказаць, я ўжо сказаў. А нам з табой няма пра што гаварыць. Калі ты будзеш мяне абвінавачваць у судзе, вер мне, я магу быць прызнаны забойцам, але не буду прызнаны неджэнтльменам.
—		Як мне гэта разумець, Бох?
—		О, гэта проста. Я не зраблю нічога, што б магло цябе скампраметаваць, і як пракурора, і як жанчыну. Калі ты прыйшла сюды па гэта, то вяртайся спакойна і спакойна выконвай свае абавязкі.
—		Я не па гэта сюды прыйшла, Бох, не па гэта. Ты мне не павінен даваць такіх гарантый. Я сама гэта ведала. Я прыйшла ратаваць цябе.
Друцкі паглядзеў на яе і паціснуў плячыма:
—		Вельмі ласкава з твайго боку. Калі я са свайго боку не павінен буду памяняць паказанні, а ты, нягледзячы на гэта, зможаш выцягнуць мяне з гэтай гісторыі, у якой я не вінаваты. Я буду табе шчыра абавязаны.
—		Бох. Табе пагражае смяротнае пакаранне!!!
—		І я так думаю, — сказаў ён праз хвіліну, — калі мне не павераць, відаць, так. Ну, а што ты хочаш за сваю дапамогу, мая прыгожая Аль?
—		Ты мяне ненавідзіш, Бох!
—		Зусім не, — паматаў ён галавой, — я настолькі больш убогі за многіх бліжніх, што ўвогуле не маю ў сваім багажы такога пачуцця. Калі ж гаварыць пра цябе, Аль, то быў час, калі я думаў, што кахаю цябе. Так. так. І шкада, што я не магу цябе нават любіць. Не магу любіць цябе пасля таго, што ты зрабіла з Юлькай. Гэта асудзіла справу.
Аліцыя пабляднела і прашаптала:
—		Што я з ёй зрабіла?..
—		Ты зрабіла, даруй, брудна, на мой погляд, вельмі брудна, карыстаючыся сваёй перавагай, ты вымусіла яе з’ехаць. Гэта да канца сапсавала маё стаўленне да цябе. Але давай не будзем кранаць сентыментальныя ўспаміны. Ты можаш мяне выратаваць, але па тваім тоне я чую, што на нейкіх умовах. Дык я слухаю.
—		Я цябе кахаю, Бох. Я цябе кахаю да вар’яцтва, кахаю так, як не могуць сабе ўявіць іншыя жанчыны, якіх ты пускаеш у сваё жыццё. Бох!.. Вярніся да мяне. Ведаеш, я не змагу жыць з думкай, што мне нельга нават глядзець на цябе. вярніся да мяне!.. Я нічога ад цябе не хачу, я нічога не буду ад цябе патрабаваць, дазволь мне толькі быць ля цябе!..
—		Дарагая Аль, я павінен гэта разумець так: ты мяне выратуеш, а я ўзамен павінен быць тваім каханкам?.. Не, Аль, я думаў, што ты пра мяне лепшага меркавання. Я не хачу цябе крыўдзіць, таму давай спынім гэту размову. Загадай адвесці мяне ў камеру.
Аліцыя схапіла яго за руку. Бязладныя, непрытомныя словы скатваліся з яе вуснаў. У шырока раскрытых вачах гарэў жах. Яна адмяняе ўсё, што сказала, адракаецца ад усяго, не ставіць ніякіх умоў, моліць толькі пра літасць, яна не зможа без яго жыць і сто разоў жадае смерці, смерці і яго, і сваёй. Яна выратуе яго і так, а ён потым зробіць, як сам захоча.
Друцкі лагодна паклаў далонь на яе руку: спакойна, перш за ўсё, спакойна, і больш самавалодання. Акрамя таго, няхай разумее, што прыняцце дапамогі ад яе ўжо само па сабе накладала б на яго маральныя абавязкі, навязвала б яму доўг, які б ён не мог заплаціць без пагарды да самога сябе, гэта было б для яго горшай няволяй, чым любая іншая. Яна ж павінна зразумець, што ён не можа прыняць ад яе таго, што, ужо зыходзячы з саміх умоў, у якіх ён зараз апынуўся, было б для яго самым невыносным цяжарам. Паміж імі ўсё скончана, па ўсіх рахунках заплачана, і трэба змірыцца з гэтым.
Паступова Аліцыя прыходзіла ў сябе. Яна хвіліну маўчала, апусціўшы галаву, а калі падняла яе, сказала ціха, ледзь чутна:
—		Ты маеш рацыю, Бох, да пабачэння. Я разумею, што ты не хочаш прыняць маю ахвяру, але ведай, што іншай я зрабіць не змагу. Бывай, Бох.
Яна націснула гузік званка і сухімі, як шкло, вачыма глядзела на акаваныя дзверы, якія замыкаліся за ім.
Раздзел 29
Калі яго ўвялі, у перапоўненай да краёў зале ўсталявалася цішыня. У параўнанні з пакоем, у якім ён да гэтага часу сядзеў, тут было так светла, што даволі доўга ён не мог разгледзець рысы людзей, якія займалі нават самыя блізкія шэрагі лавак.
Ён бачыў толькі скучаныя галовы і сотні пар вачэй, скіраваных на яго. Не адрозніваючы яшчэ іх выразу, ён адчуваў, што глядзяць яны на яго зычліва і з нейкім спалоханым спачуваннем, з якім чулыя людзі прыглядаюцца да таго, хто памірае і каму яны не могуць дапамагчы. У іх поглядзе быў нібыта сорам і ў гэтай цішыні як бы затойванне дыхання перад момантам блізкай катастрофы.
Ён не ведаў, чаму, але яму прыгадалася Зоська. Ужо тады, калі ён выйшаў з закратаванай турэмнай машыны, ён адчуў проста дзіўную патрэбу ўбачыць гэтую дзяўчыну. І цяпер ён дарма шукаў яе ў зале. Ён пачаў пазнаваць знаёмых. Панна Лэнска, пані Хэлміньска, бармэн Грабоўскі, Тоня ў чырвоным берэце. Люба, якая сядзела з галавой, паднятай так, нібыта яна сама ішла на эшафот, побач Барыс, на твары якога застыла драпежная нерухомая маска. Касір Юстэк з тужлівай усмешкай на тоўстых жаласных вуснах. Палкоўнік Яшчолт, які пастаянна праціраў манокль, што заўсёды не хацеў трымацца на дрыжачых складках завялага твару. Тэця, уся ў чорным, як у жалобе, о — і Франя, старэйшая сястра Зоські. І столькі прыгожых, мілых жанчын, і столькі кампаньёнаў у вясёлых забавах, столькі знаёмых твараў і столькі ўспамінаў. Яны прыйшлі сюды, як на пахаванне.
Раптам у Друцкага з’явілася неадольнае жаданне выступіць перад імі з жартаўлівай прамовай, яшчэ больш жартаўлівай, чым тыя, за якія ў «Аргенціне» ён атрымліваў такія гучныя апладысменты. Ён з усмешкай кланяўся і ўжо адкрываў рот, калі да яго звярнуўся абаронца, мажны лысы мужчына ў тоўстых, выпуклых акулярах, які да гэтага моўчкі вывучаў акты.
Яму трэба была нейкая дробная інфармацыя, і ён даў кліенту некалькі ўказанняў наконт метадаў абароны. Ён гаварыў звязна, па сутнасці, і Друцкі быў перакананы, што, выбраўшы сабе абаронцам адваката Шарневіча, ён зрабіў правільна. Зрэшты, у Шарневіча была рэпутацыя самага бліскучага адваката ў крымінальных справах і яго лічылі не толькі выдатным знаўцам права, але і самым таленавітым прамоўцам.
Яшчэ падчас першай размовы, якая адбылася ў турме, Друцкі даведаўся ад яго, што, улічваючы паскораны парадак, справа ў лепшым выпадку скончыцца прысудам да пажыццёвага зняволення, строгім рэжымам. Шанцы пераносу працэсу ў звычайны суд маглі б з’явіцца толькі ў выпадку, калі б Друцкі адмовіўся ад прынятай ім тактыкі пакрывання фактычных забойцаў Цеплікуўны і з выяўленнем сапраўдных намераў у адносінах да яе.
Калі, аднак, Друцкі катэгарычна заявіў, што нічога ў сваіх паказаннях ён не зменіць, Шарневіч яго запэўніў:
—		Я не збіраюся вам навязваць свае погляды, я не лекар дзіцячых хвароб і не гувернантка. Як адвакат жа я трымаюся правіла, што найперш варта ва ўсім дагадзіць кліенту. Такім чынам, калі вам хочацца даўжэйшага зняволення, а не карацейшага, я пакаруся вашай волі.
З гэтага часу ён ні разу не згадаў пра змену паказанняў, што цалкам задавальняла Друцкага. Перад самім працэсам ён толькі між іншым заўважыў:
—		Абвінавачваць будзе пракурор Горн. Гэта самы небяспечны праціўнік з тых, на якіх мы маглі разлічваць.
—		Я ведаю, — кіўнуў галавой Друцкі, — у працэсе аб морфіі яна таксама мяне абвінавачвала, і я быў апраўданы.
—		Тут горш, — адказаў адвакат, — цяпер яна возьме рэванш. У любым выпадку, наколькі я магу меркаваць як псіхолаг, я раіў бы вам пастарацца пакінуць у абвінаваўцы станоўчае ўражанне пра сябе. Варта памятаць, што гэта жанчына, і я не думаю, каб які б тое ні было ўбор, хоць бы і пракурорская тога, мог дазволіць забыцца, што яна жанчына.
Друцкі ўсміхнуўся і нічога не адказаў.
Ён вельмі добра ўсведамляў небяспеку сітуацыі, у якой знаходзіўся. Ён верыў, што адвакат зробіць усё, што ў яго сілах, аднак ён быў упэўнены, што гэта мала дапаможа. Канечне, ён зусім не збіраўся пагаджацца на пажыццёвае зняволенне, на якое яго, відаць, асудзяць. У думках ён пралічваў, што на падрыхтоўку ўцёкаў з Павяка яму хопіць месяца, няхай нават двух. І толькі яго тут бачылі. Ці з такіх турмаў ён здолеў збегчы! У Шатане было тры сцяны, і кожная па восем метраў, у Сан-Антоніа чалавека трымалі, як дварняка, на ланцугу, два паверхі пад зямлёй. У Сінг-Сінг краты электрызавалі, у Вальпараіса кожную камеру адчынялі два наглядчыкі, а на даху стаялі кулямёты і пражэктары!..
Праз залу прабег шум. Друцкі агледзеўся: высокая, зграбная, з узнятай галавой, можа, толькі крыху бляднейшая, чым звычайна, увайшла Аліцыя. Спакойным плаўным крокам яна прайшла тут жа, побач з ім, кіўком галавы яна адказала салютуючым паліцэйскім і заняла сваё месца на ўзвышэнні. У той жа час прагучаў званок, урачыста адчыніліся дзверы і ўвайшлі суддзі.
Ля ўзвышэння і далей ля дзвярэй паставілі некалькі дзясяткаў крэслаў, якія занялі важныя судовыя і міністэрскія саноўнікі. Калі ў зале панавала засяроджаная цішыня, тут гучаў шумок размоў напаўголасу. Гэтыя знаўцы працэдуры не цікавіліся ўступнымі фармальнасцямі справы. Пакуль не пачуўся рэзкі хрыплы голас чытальніка акта абвінавачвання «супраць Яна Вінклера, сарака гадоў, сына Адама і Ганны, аб наўмысным забойстве, учыненым у адносінах да асобы Ірэны Цеплікуўны».
Чытальнік стараўся, відаць, выклікаць эфект жаху, таму што пафасна акцэнтаваў наймацнейшыя словы, а мімікай худога, аскетычнага твару ён падкрэсліваў высновы. Аднак у яго было не надта шырокае поле для выступлення, таму што акт абвінавачвання быў незвычайна кароткі і сціслы, хоць кожнае яго слова складвалася з другім, як гранітны блок ля блока ў цяжкую непахісную сцяну. Таксама і спіс сведкаў абвінавачвання ўтрымліваў толькі некалькі самых неабходных прозвішчаў. Аліцыя Горн, па словах адваката Шарневіча, не любіць рэжысіраваць драмы з вялікім складам. Чытальнік таксама абмежаваўся называннем чатырох асоб.
Асноўная частка. Спакойны, цёплы голас старшыні і дакладныя, простыя адказы Друцкага. Ён не прызнае сваёй віны. Ён цалкам пацвярджае свае паказанні, якія даваў падчас следства. На пытанне дакладчыка адказвае, што так, можа іх паўтарыць. З Цеплікуўнай ён пазнаёміўся выпадкова за два тыдні перад трагічным днём. Ён ніколі не збіраўся з ёй жаніцца, а хацеў забяспечыць яе матэрыяльна ў сувязі з цяжарнасцю дзяўчыны і адсутнасцю працы. Ён абяцаў размясціць яе ў сябе і ў той ракавы вечар прыехаў па яе. У момант, калі яны размаўлялі ў палісадніку, з кустоў пачуліся стрэлы. Друцкі зразумеў, што нападнікаў некалькі, і паколькі ў яго з рукі выбілі зброю, ён павінен быў ратавацца ўцёкамі.
Друцкі гаварыў спакойна і свабодна, падрабязна расказваў пра ход падзей, растлумачыў, што сапраўды хаваўся адзін дзень, жадаючы пазбегнуць падазрэння
і	арышту, бо ўсведамляў, што шмат доказаў сведчаць супраць яго. Аднак ён не сумняваецца, што будзе апраўданы.
Суддзя-дакладчык задае некалькі пытанняў, якія датычаць дат. Старшыня яшчэ раз пытаецца, ці не ведае абвінавачаны, хто і з якой мэтай мог страляць у Цеплікуўну ці ў яго, і, зноў пачуўшы запэўніванне, што абвінавачаны абсалютна ні пра што не ведае, дае слова Аліцыі. Узнікае першае пытанне:
—		Абвінавачаны ўпэўнены, што ён не меў дачынення да цяжарнасці ахвяры?
Друцкі павярнуўся да той, хто пыталася, і спаткаў яе прамы смелы погляд.
—		Так. Я ў гэтым упэўнены, таму што Цеплікуўна ніколі не была маёй каханкай. Я пазнаёміўся з ёй, калі яна была на пятым месяцы цяжарнасці.
—		Ці з многімі жанчынамі ў падсуднага былі блізкія адносіны?
Друцкі ўсміхнуўся і ўжо хацеў адказаць станоўча, як абаронца сарваўся з месца, жадаючы адхіліць пытанне, якое не мела ніякіх адносін да справы.
—		Як жа, — запярэчыла Аліцыя, — гэта мае непасрэднае дачыненне да справы, таму што мы не ведаем, як шмат было каханак у падсуднага, і, магчыма, яго падводзіць памяць у адносінах да Цеплікуўны.
—		Я ніколі не лічыў сваіх каханак, — амаль весела адказаў Друцкі і падумаў, што Аліцыя, аднак, рызыкоўная і смелая.
Яна, між тым, пыталася зноў:
—		Значыць, абвінавачаны сцвярджае, што меў намер паклапаціцца пра Цеплікуўну. Чаму менавіта пра яе, чужога чалавека, выпадковую знаёмую? Ці былі яшчэ такія жанчыны, пра якіх клапаціўся падсудны?
—		Не, не прыгадваю.
—		Дык чым абвінавачаны тлумачыць свой выключны гуманізм менавіта ў гэтым выпадку? Можа, аднак, былі нейкія маральныя абавязацельствы? Ці проста звычайны капрыз?..
Адно за другім сыпаліся пытанні. Трапныя, дакладныя, звязаныя ў шчыльную сетку паслядоўнасці, якія з усіх бакоў асаджалі лабірынтам пацверджанняў, а з-за іх ужо не бачылася выйсця. Друцкі амаль фізічна адчуваў, як камяк за камяком выслізгвае ў яго з-пад ног зямля. Потым, паступова ён пачаў заўважаць, што кожнае слова, якое ён прамаўляў у сваю абарону, павінна было быць прадбачана Аліцыяй, што было падсунута яму проста для таго, каб стала новым звяном у абвінавачванні.
Ужо цяпер, гаворачы, ён ведаў, што сведчыць сам супраць сябе, і толькі чакаў наступнага пытання, якое тлумачыла сапраўдную мэту папярэдняга, ставячы адначасова новую пастку.
Ён заўсёды лічыў Аліцыю прафесіяналам у гэтым сэнсе, але ніколі не дапускаў, што гэтае майстэрства можна было развіць да такога ўзроўню дасканаласці. Ён прыгледзеўся да яе тактыкі, якая заключалася ў падрыванні рэштак даверу да яго праўдзівасці, грунтавалася на знішчэнні ўсялякіх шляхоў назад і даказванні яго ўяўнай хітрасці, яго амаральнасці і жывёльнага эгаізму.
Аліцыя знішчала ўсё, што толькі магло сведчыць на яго карысць, знішчала ўсе магчымыя шанцы абароны, дыскрэдытавала верагоднасць акалічнасцей, якія сведчылі на яго карысць. Яна свядома абмінала сутнасць справы, ніводным пытаннем не закранула сам працэс забойства, не старалася паставіць кропку ў пытанні матываў, якімі мог кіравацца Друцкі ў сваіх дзеяннях у адносінах да Цеплікуўны, але менавіта таму яны выступалі яшчэ выразней, набываючы выгляд аксіёмы.
Хутка бегала пяро сакратара, натуючы кожнае кінутае слова, кожнае слова, цяжар якога адчуваў не толькі Друцкі, але і ўся зала, якая затаіўшы дыханне слухала трагічны дыялог двух галасоў: металічнага альта і сакавітага, нізкага барытона.
Адвакат Шарневіч сядзеў, занурыўшыся над сваімі паперамі, і рабіў выгляд, што не звяртае ўвагі на тое, што дзеецца вакол яго. Калі старшыня даў знак, ён ачуўся і, у сваю чаргу, стаў задаваць пытанні. Публіка іх нецярпліва чакала ў надзеі, што знакаміты абаронца паставіць пад сумненне факты, якія ўнушыла суду пракурор. Аднак усіх, а асабліва сяброў Друцкага, чакала прыкрае расчараванне. Друцкі, уласна, таксама не хаваў здзіўлення, калі адвакат спытаўся:
—		Вы не маглі б нам сказаць, што, па-вашаму, з’яўляецца мэтай чалавечага жыцця?
—		Мэтай?.. Гэта залежыць ад чалавека.
—		Я маю на ўвазе вас.
—		Мая мэта. Думаю, само жыццё. Здабыванне з яго максімуму радасці, прыгажосці, не ведаю, сонца.
—		Разумею. А што вы лічыце найвялікшым скарбам жыцця?
—		Свабоду, — не раздумваючы адказаў Друцкі.
—		Пра якую свабоду вы гаворыце?
Друцкі пачаў тлумачыць. Свабода — гэта найперш пазбаўленне сябе залежнасці ад усяго, што можа нас звязваць унутры нас саміх, гэта вераванні, забабоны, пачуцці, пачуццё віны ў дачыненні да іншых, крыўды, учыненыя слабейшым, палітычныя перакананні.
Адвакат пытаўся ў падсуднага пра яго погляды на каханне, на шлюб, на сям’ю, на жанчын, на грамадскі лад, на пытанне гонару, адвагі і баязлівасці. Нарэшце ён перайшоў да ўстанаўлення маёмаснага стану падапечнага, прычым аказалася, што Друцкі дакладна не ведае, колькі ў яго грошай на рахунку: «Нешта каля двухсот тысяч. Акрамя таго, «Аргенціна» ацэньваецца ў некалькі соцень тысяч».
Пачалі слухаць сведкаў, і толькі цяпер Друцкі зразумеў значэнне цэлага шэрагу пытанняў, на якія ён павінен быў адказаць Аліцыі. Праўда, яна зараз дапытвала сведкаў пра акалічнасці, якія датычыліся непасрэдна забойства, аднак з дзіўным спрытам здабывала з іх дадатковыя паказанні, якія паказвалі Друцкага ў найгоршым святле.
Як цырульнік, якога выклікалі з Памор’я, сцвярджаў, што ніколі ў яго з Цеплікуўнай рамана не было, як і абодва старыя з Грохава сцвярджалі, што памерлая была даўно знаёмая з падсудным. Больш за тое, старыя кляліся, што абвінавачаны ўгаворваў Цеплікуўну паехаць у Кракаў, але яна не хацела.
Становішча Друцкага станавілася безвыходным. Пасля выслухоўвання апошняга сведкі, парцье з атэля «Брысталь», які пацвердзіў, што падсудны Вінклер кожны дзень у сваім пакоі прымаў іншую жанчыну альбо ўвогуле не начаваў, старшыня скончыў судовы разбор і абвясціў перапынак на гадзіну.
—		Што вы думаеце, адвакат? — спытаўся Друцкі, калі яны разам з паліцэйскім суправаджэннем апынуліся ў закратаваным пакойчыку.
—		Думаю, што ў вас ёсць яшчэ час усвядоміць абсурднасць, з якім вы замоўчваеце істотныя для справы рэчы.
—		Значыць, вы не бачыце магчымасці атрымаць апраўдальны прысуд?
—		Вы з глузду з’ехалі?! — абурыўся адвакат. — Дай божа, каб я здолеў абараніць вас ад пятлі!
—		Так, — уздыхнуў Друцкі, — гэта вельмі непрыемна. Таму дазвольце мне паабедаць.
Адвакат Шарневіч з нянавісцю паглядзеў на яго і выйшаў, грукнуўшы дзвярыма, а Друцкі ўзяўся за прынесеную ежу.
Ён разумеў раздражнёнасць адваката. Калі б справа была ў кімсьці іншым, абаронца, відаць, сам бы стараўся яго ўгаварыць адмовіцца ад прыкрывання сабой трэціх асоб, відаць, найлепшых сяброў, такіх, як Бруніцкі або Залкінд. Сам Друцкі, аднак, нават не думаў пра збочванне з аднойчы абранага шляху.
Калі яго зноў прывялі ў залу, ён адразу заўважыў адваката Лэнчыцкага, які нешта тлумачыў адвакату Шарневічу, і, робячы выгляд, што не бачыць Друцкага, хутка выйшаў праз бакавыя дзверы.
—		Вы, кажуць, асабіста ведаеце пані Горн? — напаўголасу звярнуўся Шарневіч да Друцкага.
—		Я? — Друцкі паціснуў плячыма. — Магчыма, я ведаю шмат людзей, але не ўсіх памятаю.
—		Не жартуйце! Я дазнаўся, што вы, падобна, вельмі добра ведаеце пракурорку Горн.
—		Вам Лэнчыцкі напляткарыў.
—		Якая розніца хто, тут справа ў нечым вельмі важным, пане Вінклер. Калі ў вас з ёй была блізкая сувязь, мы можам запатрабаваць змены абвінавачвання! А гэта раўназначна адтэрміноўцы справы! Разумееце?.. Гэта можа паспрыяць пераносу справы ў звычайны суд!
—		Вы так думаеце, адвакат?.. А што калі мяне з пані Горн не звязвала ніякае знаёмства.
—		Пане! — сціснуў зубы адвакат.
—		Суд ідзе, — зазвінеў урачысты голас судовага служкі.
Суддзі займалі месцы. Старшыня ціха сказаў:
—		Слова мае пані пракурор.
Яна ўстала і павольным рухам надзела берэт. Яе твар быў бледны, як палатно, толькі вочы палалі ледзь не ліхаманкавым бляскам. Яе цудоўныя вусны, вусны, роўных якім немагчыма было сабе ўявіць, яе ганарліва выпрамленая зграбная постаць і гэты рух галавы, у якім было столькі жаноцкасці і столькі надзвычайнай сілы — усё гэта проста гіпнатызавала. Друцкі адчуваў яе ў паветры перапоўненай залы, ды што там, адчуваў яе на самім сабе.
Аднекуль здаля, з-за шырока адчыненых галоўных дзвярэй, з таксама перапоўненага перадпакоя сярод цішыні пачулася гучнае жаночае сапрана:
—		Божа, якая яна прыгожая!
«Так, — падумаў Друцкі, — страшэнна прыгожая. І не адна з гэтых жанчын хацела б быць на яе месцы. А яна?.. Яна, відаць, гатова была б кожнай гэтае месца і гэтую сваю прыгажосць аддаць.»
—		Высокі суд! — працяў залу моцны металічны голас. — Вось нам трэба вырашыць справу, у якой, з аднаго боку, на карту пастаўлена жыццё аднаго чалавека, а з другога — жыцці многіх соцень, многіх тысяч слабых, наіўных істот. Так, гэтых многіх нешчаслівых дзяўчат, якія не маюць ніякіх сродкаў у барацьбе за існаванне, пазбаўленых усялякай зброі, якой яны маглі б сябе абараніць ад уздзеяння строю, у якім мы жывём і на варце якога стаіць справядлівасць, справядлівасць, якая няхай будзе блаславёная, калі не з’яўляецца пустым гукам, і няхай будзе праклятая, калі на яе вагах пакаранне можа быць меншае за крыўду!..
Так моляцца вусны безабаронных і пакрыўджаных, моляцца нячутным шэптам па падвалах, паддашках, сутарэннях, сотні і тысячы дзяўчат, якім мы загадваем нараджаць незаконных дзяцей, у той час як іх спакушальнікі беспакарана праходзяць міма ўчыненай крыўды. А калі часам у роспачы бездапаможныя рукі намагаюцца іх затрымаць, тады гучыць стрэл — і пакорны шэпт цярпення ператвараецца ў трагічны крык смерці!.. У такі крык, які прагучаў пранізлівым рэхам у садку ўбогага дома на Грохаве! Паны суддзі! Маўчаць зараз куты гэтай залы, але ўслухайцеся!.. Ці ж не чуеце вы ва ўласным сумленні жахлівы крык паміраючай дзяўчыны?!. Ці не чуеце яе перадсмяротны стогн?!. Ці ж не адчуваем мы ўсе, якім вялікім цяжарам падае на нас гэты крык: «Справядлівасці! Справядлівасці!»
Голас пракуроркі сціх, і запанавала поўная цішыня. Ніхто не азірнуўся, аднак ледзь не кожны чакаў, што вось за яго спінай раптам вырвецца гэта жахлівае, нечыімі вуснамі кінутае слова.
Але зноў загучаў чысты металічны голас Аліцыі Горн:
—		Гэта была сціплая вясёлая дзяўчына. Сумленная працаўніца і мілая кватарантка. Усе сведкі пацвердзілі, што паводзіла яна сябе ўзорна. Аднак лёс адзіным пакрыўдзіў яе: адарыў незвычайнай прыгажосцю. І вось на яе шляху з’яўляецца чалавек, галоўная рыса якога тое, што ён не ўмее лічыць. Ён не лічыць сваіх грошай, не лічыць сваіх каханак, але не лічыць таксама і чужых няшчасцяў, у якіх ён вінаваты!.. Што ж для яго ў такім выпадку яшчэ адна трагедыя сярод соцень пакінутых за плячыма?! Нічога, абсалютна нічога!.. Ён іх не лічыць, а калі нехта асмеліцца пажадаць ад яго платы, то плаціць ён так, як зрабіў гэта легкавернай Ірэне Цеплікуўне!..
Гэта была сціплая вясёлая дзяўчына, наіўная дзяўчына з мноства тых, хто схіляецца над іголкай ці над напільнікам і марыць пра кар’еру кіназоркі, аб казачным прынцу, аб закаханым у яе вялікім пане і хто знаходзіць сваё маленькае ціхае шчасце ў шлюбе з хлопцам са свайго асяродку. Але на шляху Ірэны Цеплікуўны, беднай манікюркі з беднай цырульні, з’явіўся казачны прынц!.. З’явіўся абвінавачаны Ян Вінклер! Ён нам тут сказаў, што любіў Цеплікуўну, але яна яго кахала, павінна была яго кахаць, таму што ён быў увасабленнем яе мары. І калі гэта прыстойная і сціплая дзяўчына аддала яму тое, што было яе адзіным багаццем, калі яна аддала яму сябе, то насамрэч няма на свеце такой жанчыны, якая за гэта магла б кінуць у яе камень! І таму ён займеў яе без цяжкасцей, узяў яе сваёй прывабнасцю, сваёй мужнасцю, сваімі манерамі прыроджанага ўтаймавальніка, сваім майстэрствам ці таксама натурай спраўнага спакушальніка, якому не кожная жанчына, нават разумная і моцная, здолела б адмовіць.
Друцкі ўсміхнуўся і падняў вочы на Аліцыю. Яна ўглядалася ў яго дзёрзка адкрытымі вачыма, нібыта правакуючы, каб ён усклікнуў: «І ты не ўстаяла, а цяпер помсціш мне!.. Глядзіце, вось кінутая мною каханка, якая поўзала ля маіх ног, каб я дазволіў ёй вярнуцца да мяне, да мяне, якога яна зараз называе злачынцам!..»
Ён мог гэта зрабіць у любы момант, і калі ён пра штосьці і шкадаваў, то пра тое, што павінен адмовіцца ад каласальнага эфекту, які выклікаў бы такі вокрык.
—		.а Ірэна Цеплікуўна, — працягвала Аліцыя, — была толькі маладзенькай наіўнай дзяўчынай. Проста цяжка зразумець, навошта абвінавачаны, у распараджэнні якога так шмат сродкаў спакушэння, пачаў у дадатак лгаць сваёй ахвяры, што ажэніцца з ёю. Праўда, ён нас тут запэўнівае, што ніколі Цеплікуўне гэтага не абяцаў, але відавочнасць гэтага падману была пацверджана паказаннямі гаспадароў забітай, якія не раз чулі ад яе, нават у прысутнасці Вінклера, які не пярэчыў наконт гэтага, што хутка адбудзецца іх шлюб.
Значыць, ён ашукваў дзяўчыну без якой-небудзь патрэбы, проста каб прыхарошыць сваю нізкую ролю, а потым выкарыстаў гэта для маскіроўкі свайго права забраць дзяўчыну з-пад апекі, дзе яна знаходзілася — нягледзячы ні на што — у бяспецы. Ноччу ён прыехаў яе забраць. Чаму ноччу? Хіба чалавек, у якога прыстойныя намеры, хаваецца з імі?.. Не, але Ян Вінклер не мог мець прыстойных намераў, навошта б ён хлусіў, што забірае «нарачоную» ў Кракаў, калі — як ён сам тут казаў — хацеў узяць яе да сябе на кватэру ў Варшаве?.. План яго быў просты. Вывезці абрыдлую каханку ў глуш, за некалькі дзясяткаў кіламетраў ад горада, забіць і кінуць у Віслу.
Ён быў настолькі ўпэўнены, што нічога не перашкодзіць яго намерам, што нават — наперакор звычцы — не пакінуў машыну ля брамкі, а адвёў яе далей, каб раптам не ўбачылі, у які бок ён паедзе.
Перашкодзіла ўсяму раптам абуджаная падазронасць дзяўчыны.
Як выявіў судовы разбор, Цеплікуўна ўжо са змяркання пачала непакоіцца, гаварыла пра свой няпэўны лёс, пра боязь і нават пра намер застацца. Старыя супакойвалі Цеплікуўну, хоць і не пакінулі па-за ўвагай нервовасць «нарачонага», і яго прыспешванне таксама падавалася ім падазроным, як і наўмысны выбар начной пары для ад’езду.
Між тым, у кветніку Цеплікуўна павінна была пачуць ад Вінклера тое, што канчаткова пераканала яе ў яго злых намерах. Яна заяўляе яму, што не паедзе, што ён павінен стрымаць абяцанне і тут, у Варшаве, пабрацца з ёй шлюбам. Тады Вінклер, які перад гаспадарамі, а пэўна і перад Цеплікуўнай, выступаў пад выдуманым прозвішчам, які ведае, што бедныя людзі гэтага раёна не змогуць адрозніць марку яго аўтамабіля, што, значыць, яму не пагражае выкрыццё, — рашаецца. Халодна забівае дзяўчыну і ўцякае, каб з хованкі даведацца, ці напалі прадстаўнікі закону на яго след. Усё тут проста і ясна.
Наколькі ж моцна адрозніваецца ад гэтай фактычнай карціны злачынства фантастычная казка, якую распавёў нам абвінавачаны, казка пра таямнічых бандытаў, якія схаваліся ў кустах язміну, пра барацьбу, якую, нібыта, ён вёў з нападнікамі і якая не пакінула ніводнага следу, пра забойцу, які страляў з тых самых кустоў, які страляў, відаць, з нейкага дзіўнага браўнінга, што пасля стрэлу не пакідае гільз.
Аліцыя ўдарыла рукой па стале:
—		Сапраўды, калі б мы не ведалі, што маем справу з разумным чалавекам, можна было б дапусціць, што гэта казачка, якую распавяло малое дзіця. У дадзеных жа ўмовах нам не застаецца нічога, акрамя як назваць паказанні падсуднага ганебнымі і абуральна цынічнымі. Трэба мець ледзяное сэрца, каб стаяць над труной сваёй ахвяры і не толькі не паказаць і ценю роспачы, а кпіць з яе і з нас, каб хаця не абцяжарыць сябе прыдумваннем чаго-небудзь больш праўдападобнага, што б меней скажала элементарную логіку! Таксама абвінавачаны не тлумачыць, чаму ён хацеў забраць да сябе Цеплікуўну, чаму менавіта яе, а не якую-небудзь іншую спакушаную ім дзяўчыну. Падсудны, відаць, лічыць, што жыццё беднай манікюркі настолькі мізэрнае, што правасуддзе спусціць яму з рук яго злачынства?..
Але, Высокі Суд, вось перад намі класічны прыклад бясконцай крыўды, якую пастаянна чыняць бедным дзяўчатам і якая толькі часам даходзіць да органаў юстыцыі і патрабуе: кары, кары, кары!..
Перад намі адзін з гэтых цынічных спакушальнікаў, якія з халодным сэрцам забіваюць нявыгадных для сябе каханак, перад намі злачынец, які не толькі павінен быць пакараны смерцю, але і стаць грознай перасцярогай для сабе падобных. У абвінавачвання для яго няма змякчальных абставін, таму я за смяротнае пакаранне.
Старшыня даў слова абаронцу. Адвакат Шарневіч устаў і пачаў гаварыць. Як Друцкі і прадбачыў, адвакат знітаваў сваю прамову з тых пытанняў, якімі так здзівіў на пачатку працэсу ўсіх прысутных.
Адвакат пачаў са сцвярджэння, што доказ сваёй невінаватасці не абавязак падсуднага. Наадварот, гэта судовы разбор павінен даказаць яго віну. Калі ж шмат матэрыяльных доказаў сведчыць супраць яго, не менш важкія доказы стаяць у яго абарону. Г аворка ідзе пра матывы забойства. З якой мэтай чалавек ураўнаважаны, які мае сур’ёзную жыццёвую пазіцыю і ўсё, чаго толькі не пажадае, сабраўся б увогуле учыніць забойства, і ў дадзеным выпадку ў прыватнасці? Пытанне грашовага прыбытку цалкам выключана. Няма тут гаворкі таксама і пра страх плаціць аліменты, таму што, як слушна зазначыла прадстаўніца пракуратуры, абвінавачаны Вінклер не ўмее лічыць, у яго шырокая душа і ён ніколі не шкадуе грошай. Абсурдным было б таксама дапусціць, што ён баяўся жыццёвых цяжкасцей у выніку выяўлення яго рамана з Цеплікуўнай. Як нежанаты і чалавек абсалютна незалежны, не звязаны падтрыманнем адкрытых адносін з многімі жанчынамі, чаму яму раптам баяцца перасудаў?
Далей адвакат Шарневіч патрабаваў, каб суд прызнаў, што альбо абвінавачаны быў несвядомы, паколькі ўчыніў забойства без якіх бы тое ні было матываў, альбо варта паверыць яго паказанням, што ён яго не ўчыняў. Tertium non datur. Калі гаварыць пра неверагоднасць паказанняў Вінклера, то адвакат на падставе практыкі гэтай жа судовай залы гатовы прывесці цэлы шэраг выпадкаў з жыцця, якое з’яўляецца аўтарам самых дзіўных фантазій.
Потым адвакат перайшоў да характарыстыкі абвінавачанага:
—		Падсудны Вінклер, — гаварыў ён, — далёкі ад тыпу, які можна ставіць у прыклад. Тым не менш, склад яго розуму і псіхіка такога роду, што забойства істоты, слабейшай за сябе, проста неверагоднае і тым больш немагчымае, калі яна была яго каханкай. Варта толькі паглядзець на абвінавачанага, каб зразумець, што баязлівае ўхіленне ад адказнасці не характэрна для яго натуры. Ён ведае, што яму пагражае смяротнае пакаранне, і як чалавек інтэлігентны, цалкам усведамляе, што супраць яго вельмі шмат абцяжарваючых абставінаў.
Калі б ён быў баязліўцам, то спрабаваў бы заблытаць і ўскладніць справу. Ён гэтага не робіць, таму што верыць у справядлівы прысуд. А можа, ён свядома хоча пазбавіцца жыцця?.. Не, Высокі Суд, гэта таксама неверагодна, калі гаворка пра чалавека, які, нягледзячы ні на што, палюбіў жыццё, свабоду, незалежнасць, які дзеля гэтай незалежнасці гатовы дзейнічаць насуперак уласнай выгадзе, які дзеля гэтай незалежнасці адрокся ад тысячы выгод у сваім існаванні, выгод, якія даступныя нам дзякуючы існаванню грамадства, яго правоў і іх аховы.
Так, Яна Вінклера можна назваць асацыяльнай адзінкай, у нас ёсць падставы заўважыць сур’ёзную розніцу паміж яго этыкай і этыкай нашай; з таго, што ён сам пра сябе гаварыў, мы ведаем, што найважнейшым правам ён лічыць права на жыццё. Давайце задумаемся! За якія ж вялікія крыўды ён вырашыў забіць бедную слабую істоту, у адрас якой ён і сёння выказваецца з вялікай цеплынёй.
Паны Суддзі! У мяне няма доказаў невінаватасці Яна Вінклера! Адзіным доказам ёсць ён сам! Гэты чалавек не мог учыніць забойства! І, Бог сведка, гэты чалавек яго не ўчыняў!
Апошнія словы прагучалі амаль як заклінанне. Сярод мёртвай цішыні адвакат павольна апусціў узнятыя рукі і сеў.
Раптам у куце залы нечыя рукі ўдарылі брава, іх прыклад перанялі другія, трэція, чацвёртыя — і вось праз хвіліну ўся публіка ўзнялася з месцаў і вялікая зала Акруговага суда выбухнула шалёнымі захопленымі апладысментамі.
Добрая хвіліна прайшла, пакуль гучны званок старшыні здолеў справіцца з шумам, пагражаючы суровым адказам на такі выбрык і абвяшчэннем пакінуць залу, калі нешта падобнае паўторыцца.
Рэпліка пракурора Аліцыі Горн на прамову адваката была чымсьці, чаго ў гэтай зале яшчэ не чулі. Проста цяжка было сабе ўявіць, каб чалавечыя словы маглі звязацца ў такія магутныя акорды абвінавачвання, у такія бліскучыя кантрасты супрацьлегласцей, у такія знішчальныя маўленчыя лавіны.
Толькі цяпер стала ясна, што дасведчаная абвінаваўца наўмысна абмінула ў першай прамове самыя цяжкія аргументы, што нездарма пакінула абаронцу некранутае поле пытанняў псіхікі падсуднага, каб толькі ў рэпліцы перакрэсліць разважанні адваката і даць яму вырашальную бітву.
З небывалым майстэрствам, не карыстаючыся нічым іншым, а толькі аргументамі абаронцы, яна сказ за сказам будавала сваё неабвержнае абвінавачванне.
Друцкі слухаў са сціснутымі вуснамі і сканцэнтраваным выразам твару. Слухаў, як яго любоў да вольнасці ў яе вуснах ператваралася ў найвялікшае злачынства, безразважны анархізм, як яго любоў да жыцця перараджалася ў пачварны эгаізм, які нічым не стрымаць, як ён ператвараўся ў жывёлу, якая карыстаецца грамадскім ладам, драпежнага звера, для якога адзіным правам з’яўляецца права наймацнейшага. Ён зразумеў, што для гэтых суддзяў, для ўсіх гэтых людзей ён ператвараецца ва ўвасабленне самага шкоднага пустазелля, якое трэба вырваць, у паразіта, само існаванне якога павінна быць небяспекай.
Атмасфера жаху запаўняла залу. Там, дзе словы былі бяссільныя, само гучанне металічнага голасу, само ўнушэнне прыгажосці Аліцыі і жывёльнае полымя, якое вырывалася з яе, павінны былі дабіцца свайго.
Калі сярод магільнай цішыні старшыня даў слова Друцкаму, ён цяжка ўстаў і хвіліну стаяў моўчкі. Ён вельмі яскрава ўсведамляў, што сваё выратаванне ён трымае ва ўласных руках, што ён можа, больш за тое, мае права, і гэта не толькі права прысутных тут людзей, але яго ўласнае права ратавацца і выратавацца. Вось зараз ён адкрые рот і прамовіць: «Шаноўныя мудрыя суддзі! Наіўныя людзі! Я не ўчыняў гэтага ганебнага забойства. Я да гэтага часу маўчаў, жадаючы абараніць майго сябра Барыса Залкінда, таму што я вельмі люблю яго і яго прыгожую жонку, бо ў іх ёсць сын, і ўласны дом, і асабістае шчасце, якое яны берагуць. Выканаўцамі забойства былі бандыты, насланыя на мяне хаўруснікамі Залкінда, разам з якімі Залкінд адправіў на той свет і абрабаваў аднаго старога жыда з Белавежы. Так, мудрыя суддзі, вы, напэўна, не здагадваецеся, што гэта паспяховая сёння прыгожая жанчына, ад выгляду якой вы ўздыхаеце і аблізваецеся, што гэты падпракурор Аліцыя Горн не далей як два дні таму клялася, што вызваліць мяне, калі я ёй прабачу тое, што ў яе халодная і брудная душа. Так, шаноўныя і паважаныя паны і пані, яна была маёй каханкай, яна абвінавачвае тут Яна Вінклера, хоць і ведае, што маё сапраўднае імя Багдан Друцкі, якога гадамі шукалі праз публікацыі аб вышуку, і я гвалтаўнік Аліцыі Жэраньскай, цяпер Аліцыі Горн. Яна мяне кахае і хоча, каб вы мяне забілі, бо жадае бачыць мой труп, а не іншых жанчын у маіх абдымках!.. Адсюль палымянасць яе абвінавачванняў, мудрыя паны суддзі.»
—		Падсуднаму няма чаго сказаць?! — нецярпліва спытаўся старшыня з-за маўчання Друцкага.
Друцкі ўсміхнуўся і паківаў галавой:
—		Так, мне няма чаго сказаць. праўда, пані падпракурорка?.. Нічога!..
Не паспеў ён сесці, як з-за ўзвышэння ўскочыла некалькі мужчын: падпракурор Аліцыя Горн самлела.
У зале падняўся гучны шум, сярод якога ледзь чуваць былі спешныя словы старшыні:
—		Суд ідзе на нараду.
Адначасова з суддзямі з залы выйшла і Аліцыя, якую падтрымлівала некалькі калег. Яна хутка апрытомела і са слабай усмешкай дзякавала ім, тлумачачы свой стан ператамленнем і нервовым спусташэннем. Зрэшты, ёй не далі на гэта часу. Суддзі, пракуроры і розныя саноўнікі з міністэрства ў захапленні засыпалі яе віншаваннямі.
Праз чвэрць гадзіны абвясцілі прысуд: Яна Вінклера асудзілі да пакарання смерцю праз павешанне.
Абвінавачаны выслухаў прысуд спакойна. Затое яго абаронца, адвакат Шарневіч, пачаў пісаць просьбу на імя Прэзідэнта Рэспублікі аб памілаванні. Варта было з гэтым паспяшацца, таму што выкананне экзекуцыі было прызначанае на пяць гадзін раніцы.
Падпракурорка Аліцыя Горн, між тым, паклікала калегу Меснера і заявіла:
—		Я вельмі прабачаюся за навязванне вам такой прыкрай функцыі, але я вас прашу замясціць мяне ад імя пракуратуры заўтра ў пяць раніцы падчас выканання прысуду, што адбудзецца на тэрыторыі Цытадэлі.
—		Я з задавальненнем пазбаўлю вас ад гэтага агіднага відовішча, — адразу згадзіўся Меснер, — аднак думаю, што да экзекуцыі справа не дойдзе. Мне здаецца, пан Прэзідэнт змілуецца з гэтага Вінклера.
—		Памыляецеся, — коратка адказала Аліцыя і, развітаўшыся, паехала дадому.
У яе вушах стаяў шум, і яна хісталася на нагах, уваходзячы ў сваю кватэру. Тут, дзе нічые вочы на яе не глядзелі, нервы цалкам далі сабе волю. Яна кінулася на тахту і, нервова сплёўшы пальцы, пачала грызці іх да крыві.
Як жа яна ненавідзела сябе! З якой жа асалодай гэтыя самыя зубы яна ўпіла б у сваю глотку, каб перагрызці яе!.. Яна шалёна біла сябе кулакамі ў скроні, у вусны, у шчокі, у грудзі. Яна не адчувала болю, а толькі нарастанне гневу, які, здавалася, пераходзіў у шаленства.
Яна ўскочыла, запаліла ўсё святло і, не засланяючы акно, пачала здзіраць з сябе адзенне. У гэтую ж хвіліну яна заўважыла сябе ў люстэрку і пасыпала пракляццямі. З яе вуснаў ненавісным шэптам зрываліся пагардлівыя, прыніжальныя словы, з кожным разам больш вульгарныя, чым далей, тым брыдчэйшыя. Нарэшце яна выбухнула дзікім спазматычным смехам і, заглыбіўшы пальцы ў валасы, пачала жменямі іх рваць.
У дзверы пастукалі.
—		Хто там? — крыкнула Аліцыя. — Што вы хочаце, Юзэфова?!
—		Мне здавалася, вы мяне клікалі.
—		Не клікала! Ідзіце прэч!
За дзвярыма ўсталявалася маўчанне. Відаць, старая служка аслупянела ад незвычайнага тону пані. Паколькі, аднак, не было чуваць, што яна сыходзіць, Аліцыя шалёна закрычала:
—		Ідзіце адсюль, што гэта за падслухоўванне!
—		Я не падслухоўваю, — абурылася Юзэфова, — я толькі хачу аддаць ліст.
Аліцыя прыадчыніла дзверы і ўзяла ліст. Раптам яе апанавала адчайнае
перакананне, ну так, поўная ўпэўненасць, што гэта ліст ад яго!.. Нягледзячы на абсурднасць такога дапушчэння, яна прыціскала канверт да грудзей і паўтарала, нібыта хацела ўмацаваць сябе ў гэтай веры:
—		Бох. Бох. Гэта ён. Яшчэ не ўсё страчана, я яшчэ змагу яго ўратаваць, відаць, цаной прызнання ва ўсім!..
Яна паглядзела на ліст, і рукі яе бяссільна апусціліся: гэта быў вялікі ўрадавы канверт з пячаткай Міністэрства юстыцыі. Яна машынальна распячатала яго і прабеглася вачыма.
А пісьмо гэта было не абы-чым! У ім было прызначэнне падпракурора Аліцыі Горн у гонар прызнання яе заслуг у галіне правасуддзя, яе ведаў і таленту на пасаду пракурора Варшаўскага Акруговага суда.
Аліцыя змяла паперу ў далоні і кінула долу.
Раздзел 30
Падрапаныя дрожкі, запрэжаныя старой кашчавай клячай, затрымаліся ля аднаго з апошніх дамоў на вуліцы Тарчыньскай. Залкінд, які ўсю дарогу прыспешваў рамізніка, хутка ўсунуў яму ў руку нікелевую манету і, больш, чым звычайна, кульгаючы, убег у вароты.
Увесь другі і апошні паверх гэтага дома займала «ўстанова» яго сястры Фені, у вулічных колах шырока вядомай пад мянушкай Купчыха. Паколькі час быў надта ранні для «гасцей», а ўсе пансіянеркі яшчэ адсыпаліся, адчыніла сама Феня, магутных памераў, нябрыдкая яшчэ жанчына ў папільётках і ярка-зялёным халаце.
—		Ну, нарэшце, — прамовіла яна з лёгкай нецярплівасцю.
—		Яны тут? — спытаў Залкінд.
Сястра не адказала, а толькі паціснула плячыма, нібыта абражаная сумненнем у яе арганізацыйных здольнасцях.
Не здымаючы капелюша і паліто, наадварот, яшчэ больш наставіўшы каўнер, ён увайшоў за сястрой у малы, напаўцёмны і поўны дыму ад танных папярос пакойчык. За сталом, накрытым чырвоным плюшавым абрусам, і на двух ложках сядзела некалькі мужчын, занятых прыглушанай размовай. Залкінд нешта буркнуў пад нос і кожнаму падаў руку. Адзін з мужчын падсунуў яму нагой крэсла і кіўнуў на гаспадыню:
—		Гэй, Купчыха, дай бутэльку і закуску, якая там лепшая.
—		Хай сабе, — пагадзіўся Залкінд.
—		Абавязкова, а як жа?! За такую справу! — засмяяўся малы рухавы жыдок у куце.
—		Ну, што? — спытаўся Залкінд у плячыстага панурага мужыка з кучаравай растрапанай чупрынай, які да гэтага часу сядзеў моўчкі.
Кучаравы скосу паглядзеў на яго, сплюнуў паміж ног і сказаў:
—		У парадку.
—		У Цытадэлі?
—		Ага.
—		А сёння не завязуць? — занепакоіўся Залкінд.
—		Шафёр не працверазее да поўначы, дык ім лепей акупіцца адразу на шыбеніцу.
—		Гэты шафёр глытае мятную, як дзяўчына, — засмяяўся жыдок.
—		А ксіва дайшла?
—		Жалезна, — кіўнуў носам кучаравы.
—		Слухайце, хлопцы, што я вам скажу, — падсунуўся да стала Залкінд, — я вам скажу, што я абяцаў пятнаццаць «кускоў» і мы на гэтым пагадзіліся. Але я ў гэтым чалавеку зацікаўлены, як у самім сабе. Калі ўсё атрымаецца, я дадам.
Залкінд зрабіў паўзу і, акінуўшы прысутных хуткім позіркам, скончыў:
—		Дадам яшчэ пятнаццаць!
Запанавала цішыня. Кучаравы ўстаў, падцягнуў штаны і працягнуў вялікую лапу Залкінду.
—		Што можа не атрымацца? Ці такую працу я рабіў у Амерыцы? На тутэйшых недарэк няма чаго азірацца. Ім нават у галаву не прыйдзе. Ну, рабяты, варта
і	напіцца пад такую закуску, як гэтая дабаўка, а?
Толькі цяпер эфект шчодрасці кліента праявіўся ў тым, што ўсе па чарзе паціскалі яго руку і абселі стол па крузе. Каржакаваты, сівы ўжо чалавек падышоў да Залкінда і пачаў падрабязна расказваць пра тое, як яму ўдалося купіць «беспрызорнага» каня, што нават сам д’ябал не даведаецца, чый ён і адкуль, і калі яго пераедуць, то невялікая бяда. Што ж да грузу, то наваляць якой драўніны і ўсё.
Увайшла Феня і спрытнай рукой пачала расстаўляць на стале талеркі з закускамі, бутэлькі і шклянкі для гарэлкі, пасля чаго прысела сама і пачалося дэталёвае абмеркаванне плана.
* * *
Позні восеньскі золак замутніў чорныя шыбы і павольна пачаў змешвацца з бледна-зялёным святлом абажура, з-пад якога невялікі жоўты круг лямпы, які падаў на пісьмовы стол, асвятляў выпуклае шкельца гадзінніка.
Даўжэйшая, тонкая і востраканцовая яго стрэлка, здавалася, спяшаецца, нераўнамерна, рыўкамі і нервова. Часам яна нібыта прыпынялася ў сваім цыклічным бегу, то зноў згадвала, што павінна няўхільна здарыцца вельмі важнае, на што ёй нельга спазніцца, і тады яна бегла так хутка, што чалавечая думка з цяжкасцю даганяла яе, лічачы хвіліны. Затое меншая, шырокая і плоская, як кінжал, заўсёды, здавалася б, нерухомая, бо перамяшчалася павольна, незаўважна пасоўвалася наперад, упарта, заўзята, бязлітасна.
Дзве чорныя малыя стрэлкі, два недарэчныя дарожныя ўказальнікі, якія абарочваюцца вакол сваёй восі ў вечным, бязмэтным руху, накіроўваючы тых, хто стаў перад імі, пытаючыся пра дарогу, на ўсе бакі сусвету. Дзве шалёныя стрэлкі, якія намагаліся сваёй карпатлівай працай змераць усё, што немагчыма змераць, пералічыць тое, што не мае ліку.
Гадзіннік сваім ціканнем запаўняў цішыню, якую не парушалі самыя нязначныя шолахі. За вокнамі заканчвалася восеньская ноч, мёртвая, бясшумная. На бліжэйшым аэрадроме яшчэ спалі. У кватэры таксама панавала поўная цішыня ўжо столькі гадзін. Столькі? Дык колькі ж гэта?.. Ужо амаль пяць іх мінула з моманту, калі званіў тэлефон, калі Меснер паведаміў, што Прэзідэнт адхіліў просьбу пра памілаванне і што, такім чынам, пакаранне адбудзецца роўна а пятай раніцы.
А пятай раніцы!.. Праз дванаццаць хвілін меншая, шырокая і плоская стрэлка сустрэнецца з секунднай, а яе востры канец няўмольна кране чорны знак «5».
У галаве Аліцыі прамільгнула, што ў яе яшчэ хапае часу, каб напісаць паўтара дзясятка слоў. Прызнання. развітання. Але для каго было пісаць?.. Нікога няма! Абсалютна нікога! О, яна зразумела гэта ўжо вечарам, калі стаяла, нахіліўшыся над пустым ложкам, там, у апошнім пакоі, над пустым ложкам Юлькі. зараз яго праводзяць на плошчу для пакаранняў. Яна памятала: два каштаны на схіле, з левага боку вышчарбленая сцяна, а насупраць варот — шыбеніца. Напэўна, ён ідзе і ўсміхаецца, з узнятай галавой. Толькі лісце на каштанах цяпер павінна быць жоўтае і чырвонае. Калі яна была там падчас пакарання бандыта Гарлача, лісце было яшчэ зялёнае. Уся Цытадэль тады яшчэ поўнілася зелянінай...
Даўжэйшая, тонкая і востраканцовая стрэлка дабіралася да верху цыферблата.
Аліцыя ўзняла руку. На стале, амаль нябачны за жоўтым кругам лямпы, ляжаў маленькі чорны браўнінг. Ён там чакаў. Цярпліва чакаў пяць гадзін.
Пяць гадзін, доўгіх, як вечнасць!!!
Зараз ён павольна ўзняўся на вышыню грудзей. Рука Аліцыі не здрыганулася, пад пальцамі свае апошнія ўдары адлічвала сэрца, стукала ва ўнісон з гадзіннікам.
—		Я іду з табой, Бох, іду. Калі б я магла верыць, што мы не ідзём у нікуды, калі б магла. Бох!
Прагучаў стрэл.
Кароткі, сухі, адрывісты трэск браўнінга.
Востры, колючы боль — і лёгкія заліла гарачая хваля.
—		А-а-а-а.
Цела перагнулася і ссунулася на падлогу павольна і бязгучна.
Дзверы адчыніліся, і ў пакой дробным крокам убегла Юзэфова, босая, у доўгай накрухмаленай кашулі. Яна нават не крыкнула, адразу ўзялася падымаць пані. Гэта было, аднак, ёй не пад сілу. Яна хутка падсунула пад бездапаможную галаву вялікую белую падушку і патупала да тэлефона.
Праз дзесяць хвілін прыехала «хуткая дапамога». Доктар разам з санітарам паклалі Аліцыю на канапу. Пакуль Юзэфова здолела надзець пеньюар, першасны агляд быў скончаны і пані зносілі ў карэту.
На пытанне служкі доктар адказаў:
—		Яшчэ жывая. Звязвайцеся, калі ласка, са шпіталем Дзіцяці Езуса.
Вароты шпіталя былі ўжо адчыненыя. Калі насілкі з самазабойцай паставілі
пасярэдзіне амбулаторыі, доктар «хуткай дапамогі» стаў прыспешваць заспанага служку:
—		Разбудзіце хутчэй дзяжурнага ўрача, бо, магчыма, што адразу трэба будзе класці яе на стол. Хто сёння дзяжурыць?
—		Доктар Лазіньскі, — буркнуў служка і знік з рэгістрацыйнай карткай за дзвярыма кабінета.
Не мінула і хвіліны, як адтуль выбег у расшпіленым халаце дзяжурны:
—		Што такое! — ускрыкнуў ён, падбягаючы на насілак. — Відаць, калега зрабіў памылку, калі запісваў! Аліцыя Горн? Пракурор Аліцыя Горн?
—		Так. Стрэл у вобласць сэрца, стан вельмі цяжкі.
Лазіньскі адкрыў твар параненай і пакруціў галавой:
—		А-ёй! Канец свету! Слухайце, калега, я яе ведаю. Сёлета на Хелі яна ледзь не патанула. Ну, але за работу!
Паколькі доктар Лазіньскі не належаў да тых марудлівых урачоў, якім заўсёды не хапае хуткасці ў прыняцці рашэнняў, праз чвэрць гадзіны параненай зрабілі рэнтген і яна ляжала на аперацыйным стале. Куля засела пад левай лапаткай, шчасліва абмінуўшы сардэчную сумку. Уласна кажучы, яе дарога праходзіла праз сэрца, але яно, як часта здараецца, у момант стрэлу павінна было скараціцца. Аднак жа вельмі моцны ўдар раскалоў костку ў месцы, дзе яна злучаецца з ключыцай, што магло не толькі паўплываць на функцыю рукі, але і сам працэс вымання кулі надта ўскладняла. Да таго ж, і вельмі моцнае ўнутранае кровазліццё не прадвяшчала нічога добрага.
Аперацыя доўжылася дакладна гадзіну і дваццаць дзве хвіліны, і хоць Лазіньскі быў апантаным хірургам, калі ўжо ён аддаў пацыентку ў рукі медсясцёр, то ўпаў у крэсла і лаяўся добрых пяць хвілін лексіконам сапраўднага бадзягі. Нарэшце ён памыўся, таму што ўвесь быў мокры ад поту, і паклікаў служку, каб ён злучыў яго з такім вось нумарам.
—		Гэта кватэра доктара Чухноўскага? — спытаўся ён.
—		Так. Але ён яшчэ спіць.
—		Дык будзіце яго зараз жа. Доктар Лазіньскі на сувязі.
Праз хвіліну заспаны Чухноўскі падышоў да апарата:
—		Што здарылася, Ромэк?
—		Прыязджай, Уладэк, зараз жа ў бальніцу, хутчэй.
—		У мяне сёння выхадны, — запратэставаў Чухноўскі.
—		Ідзі ты са сваім выхадным! Разумееш? Прыязджай зараз, ды вазьмі таксі, бо я цябе чакаць не буду, а ты потым сам пашкадуеш.
Калі Чухноўскі прыехаў, Лазіньскі ўвапхнуў яго парай штуршкоў у кабінет:
—		Ты кажаш, Уладэк, — пачаў ён, — не тваё дзяжурства, але ў мяне тут такая пацыентка, ля якой ты сам захочаш дзяжурыць.
—		Чаму гэта? — зяўнуў Чухноўскі.
—		Ды вось, хуткая прывезла. Спроба самазабойства, але запісана як выпадак са зброяй. Так пажадала паліцыя. Паскудная рана. Працята левае лёгкае і лапатка. Я там усё прыбраў, ну і, можа, прамыецца, з паўгода ў ложку, жалезна.
—		Ну добра, — паціснуў плячыма Чухноўскі, — не разумею, аднак, навошта ты мне гэта гаворыш і чаму я павінен утойваць, што гэта была спроба самазабойства?
—		Утойваць? Ды таму, што самазабойца — значная фігура, не абы-хто. пракурор Аліцыя Горн.
Чухноўскі ўскочыў, смяротна збялеў, адкрыў вусны, захістаўся і ўпаў у крэсла.
—		Толькі не млець мне тут! — рыкнуў Лазіньскі. — Ты, румза! Я табе кажу, што ёй нічога не будзе. Хадзем, я праводжу цябе да яе, ну!
У маленькім белым пакоі без кроплі крыві на твары з закрытымі павекамі ляжала Аліцыя.
Чухноўскі ўкленчыў перад ложкам, і ціхае рыданне стала трэсці яго сагнутую спіну. Вусны прыпалі да нерухомай белай рукі на коўдры, а слёзы болю, слёзы спачування, слёзы надзеі і шчасця падалі з яго вачэй так густа, што ніхто не здолеў бы адрозніць, якая з іх якім пачуццем была выклікана.
Доктар Лазіньскі хвіліну стаяў моўчкі, нарэшце махнуў рукой і выйшаў, асцярожна замыкаючы за сабой дзверы.
Раздзел 31
Роўна а чацвёртай наглядчык ніжняга калідора ў турме на Павяку пастукаў у камеру асуджанага. Наглядчык адчыніў дзверы, увайшоў і стаў як укапаны: мужчына, які знаходзіўся ў камеры, спаў глыбокім сном і на гукі звонку не звярнуў ніякай увагі, нібыта не ведаў, што з сённяшняга дня для сну ў яго будзе дваццаць чатыры гадзіны ў суткі аж да канца свету.
У двары ўжо чакала закратаваная машына. У ёй, акрамя асуджанага, занялі месцы тры рослыя наглядчыкі, спераду ля шафёра сеў камісар паліцыі. Да таго ж, аўто суправаджаў паліцэйскі на матацыкле.
—		Можаце тэлефанаваць у Цытадэль, што мы выязджаем, — крыкнуў камісар начальніку турмы, які выглядваў з акна, і даў знак кіроўцу.
Матор завуркатаў, адчынілі вароты і машына паехала. На вуліцы адразу яе апярэдзіў матацыкл. Пасля дробнага дажджу, які сыпаў цэлую ноч, дарогі вузкіх старых вуліц былі пакрытыя бліскучай вільгаццю.
Горад яшчэ спаў, і толькі зрэдку тут і там было відаць мінака або рамізніка на рагу.
—		Дай газу, — сказаў камісар, — дарога чыстая, чаго валачыся, як на пахаванні.
—		А ці ж гэта не пахаванне, — буркнуў вадзіцель, але дадаў газу, і машына з ветрыкам уехала за матацыклам у доўгую вузкую вуліцу.
Але менавіта тут, ліха на яго, па самым цэнтры цягнуўся вялікі воз, гружаны дровамі.
Паліцэйскі, які ехаў спераду, спыніўся і загадаў нетаропкаму фурману з’ехаць на тратуар, але той па-ранейшаму няўмела манеўраваў сваёй клячай, што не здолеў з’ехаць своечасова, і машыну прыйшлося затрымаць.
—		З’язджай, халера! — крыкнуў камісар.
—		З’язджаю, ужо, — флегматычна запэўніваў барадаты мужык у насунутай на вочы шапцы, але дарэмна ён пацягнуў лейцы. Кляча круцілася то ўправа, то ўлева, і ў выніку павозка з дровамі зусім загарадзіла дарогу.
—		Ах, ты, недарэка! — лаяўся паліцэйскі і, абапершы матацыкл на ліхтар, схапіў каня за цуглі.
Раптам недзе паблізу пачуўся ціхі свіст.
Амаль адначасова ў кабіне машыны прагучалі моцныя стрэлы, але перш чым камісар зразумеў, што ўнутры ідзе барацьба, вялы рамізнік падняў вялікую калоду і пачаў калаціць ёй па матацыкле з такой сілай, што ледзь не раздавіў яго, і матацыкл са звонам зваліўся на зямлю.
—		Напад! — крыкнуў камісар і палез па рэвальвер.
Аднак было надта позна.
Якраз у гэты момант у паветры шмыгнуў нейкі чорны прадмет і ўпаў пад матор аўтамабіля.
Аглушальны гук страсянуў паветра. Выбух гранаты сарваў пярэднія колы і капот у машыны. Амаль адначасова затрашчалі рэвальверы.
Камісар, паранены ў калена, і паліцэйскі, які здолеў схавацца за целам забітага каня, не пераставалі страляць у паўтара дзясятка мужыкоў, якія нібыта выраслі з-пад зямлі.
Яны засыпалі тых кулямі, не шкадуючы зараду.
У гэты ж час два моцныя мужыкі выдзіралі жалезнымі ламамі дзверы аўтамабіля. За іх спінамі з парабелумам стаяў Барыс Залкінд. О, калі б тыя наглядчыкі ўнутры асмеліліся забіць капітана Вінклера, ніводзін з іх не выйшаў бы жывым!..
Яшчэ адзін удар ломам — і браніраваныя дзверы вылецелі з завес.
Унутры ў цемнаце замаячылі тры сілуэты, якія ляжалі на падлозе, і з машыны лёгка выскачыў Друцкі.
—		Бягом! — крыкнуў Залкінд і рушыў наперад.
Калі яны міналі перавернутую павозку з дрывамі, Друцкі прыкмеціў магутнага кучаравага мужыка, які, заўважыўшы іх, усунуў сабе два пальцы ў рот і працягла свіснуў. Страляніна адразу змоўкла, затое пачуўся спешны тупат ног.
Спраўная банда пайшла ўрассыпную. Бегучы з Залкіндам, Друцкі дасягнуў дзвярэй крывой шавецкай лаўкі. Іх тут, відаць, чакалі, таму што дзверы самі прыадчыніліся. Аднак на адпачынак не было часу, хоць Залкінд і цяжка, са свістам дыхаў. Яны пачалі ўздымацца па стромкай драўлянай лесвіцы, потым па драбінах і праз гарышча выбраліся на дах суседняга дома. Зноў стромкая лесвіца, маленькі брудны двор, вароты і таксі, якое стаяла перад імі.
Яны былі на іншай вуліцы, нават у іншым квартале. Нягледзячы, аднак, на гэта, калі аўто мчала ўжо на поўную, Залкінд доўга яшчэ выглядваў праз задняе шкло і загадаў Друцкаму ні на момант не высоўвацца. Нарэшце ён супакоіўся, пачаставаў сябра папяросай і ляпнуў па калене:
—		Як справы, Джон?
—		Не самыя дрэнныя, Джэк! — адказаў Друцкі.
—		Думаю, што яны тут яшчэ надта зялёныя, Джон, якраз на шпінат. Ці не так?
—		Well, але шпінат добры з яйкамі.
Абодва заліліся смехам.
—		Пашпарт, адзенне, бабкі і машына гатовыя, — сказаў Залкінд. — Толькі ты павінен, капітан, да Гданьска патрэсціся ў грузавіку і перавезці тону тавару.
—		Я ведаў, Джэк, — пасля хвіліны маўчання адклікнуўся Друцкі, — што так проста ты не дасі мяне павесіць. Абдымай там Любу за мяне.
Г адзінай пазней ад установы пані Фені, якая карысталася добрай рэпутацыяй, па вуліцы Тарчыньскай рушыў вялікі запылены грузавік, за рулём якога сядзеў моцна выпацканы і брутальны вусаты шафёр.
На павароце ён азірнуўся і па-сяброўску памахаў рукой у бок балкона, на якім стаяў вядомы варшаўскі гандляр і прамысловец пан Барыс Залкінд.
На вуліцы крычалі:
—		Сенсацыя! Спецы-ы-ы-ы. Збройнае выкрада. асуджанага.
Пасляслоўе
Ля ўвахода ў заліў Путалам з захаду вялікі двухтрубны «Рэгенс» вымушаны быў затрымацца і нават даць контрпару, толькі дзякуючы гэтаму ён пазбег сутыкнення з невялікім, самае большае на сем тысяч тон караблём, які выпісваў паміж рыфамі дзіўныя фігуры.
—		Ready! — гукнуў капітан, высоўваючы галаву з люка і звяртаючыся да праходзячага матроса. — Скажы ты таму аслу, каб навучыў жаб плаваць! Што ён сабе думае? Спытай у яго, ці яму часам і на Ціхім акіяне не зацесна, і няхай мне зараз жа змываецца з дарогі, бо я яму яго бляшанку з сардзінамі спушчу на самае дно!
Праз хвіліну з рупара «Рэгенса» на «бляшанку з сардзінамі» валіў спіч, шчодра прыпраўлены літаніяй з лаянкі і адпаведных эпітэтаў, дзеля весялосці ўсёй каманды, якая, нягледзячы на шалёную спёку, выйшла на палубу цалкам, каб паназіраць за манеўранымі выкрутасамі нявопытнага, відаць, капітана пасудзіны.
Аднак і на тым борце не любілі маўчаць і па слова ў кішэню не лезлі, бо праз хвіліну ўжо на «Рэгенсе» пачулі адказ:
—		А вы не ведаеце старога Тоні з Хоўпвіля?.. Ідзіце вы да яго, а ён вам пакажа, у якое месца яго пацалаваць!..
—		Навошта вы пакінулі маму дома?! Самі не справіцеся! — крычалі з «Рэгенса».
—		Ваша маці павінна была быць каровай, ад якой вы навучыліся дасціпнасці!
—		Вы хіба вучыце ваша карыта танцаваць кадрылю?!.
—		Не, мы праводзім вопыт. Хочам паглядзець, як доўга аслы могуць назіраць, як мы ў іх пад носам загароджваем ім дарогу!
Гэтага было ўжо больш чым дастаткова для карабля «Рэгенс». На борце пачаўся рух, і праз хвіліну з’явіўся сам капітан Тэры.
—		Я ім пакажу! — засмяяўся ён і пачаў аддаваць распараджэнне першаму афіцэру, калі раптам сярод патоку беглай ангельшчыны з рупара праціўнікаў выпала адно чужое выразнае слова, слова, наконт паходжання якога не магло быць ніякіх сумненняў.
—		Dranie!
—		Што гэта за судна? — усхвалявана спытаў капітан Тэры.
—		Чорт яго ведае, цяжка прачытаць, пад польскім флагам.
—		Падзорную трубу! — гукнуў капітан.
Праз трубу на носе судна ён прачытаў «Мазоўшэ». І раптам нешта спыніла капітана, бо ён не толькі змяніў распараджэнне і загадаў спакойна чакаць, калі бездапаможнае судна вылавіруе, але і прагнаў усіх з борта працаваць.
Праз паўгадзіны «Мазоўшэ» прычаліла да пірса ў малым порце Путалам, а за ім адразу ўвайшоў «Рэгенс». Капітан Тэры загадаў хутчэй спусціць шлюпку і быў ужо на беразе, калі з «Мазоўшэ» толькі пачала паціху вылазіць каманда. Раптам ён здрыгануўся і хутчэй адвярнуўся. Калі ён зноў паглядзеў у бок пірса, на яго твары ўжо былі вялікія зеленаватыя акуляры, якія носяць для аховы ад сонца. З карабля сходзіў высокі, стройны малады чалавек у белым мундзіры лейтэнанта гандлёвага флоту.
—		Вітаю, лейтэнант! — закрычаў капітан Тэры, а калі той наблізіўся і прасалютаваў, дадаў: — Я забараніў маім хлопцам пачынаць якую б ні было сварку з вашымі. Я капітан Тэры з «Рэгенса».
—		Лейтэнант Бруніцкі, польскі гандлёвы флот, — даволі халодна прадставіўся малады чалавек.
—		Польскі? — здзівіўся Тэры. — Вы гаворыце па-англійску, як карэнны лонданец. Польшча — прыгожая краіна.
—		Вы ведаеце Польшчу? — адтаў малады чалавек.
—		Так. Я бываў там калісьці, лейтэнант. А ці не прапусціць нам па шклянцы рому з лёдам, а? Пякельная спёка.
Лейтэнант Бруніцкі ахвотна згадзіўся. Праз хвіліну яны сядзелі пад саламянай страхой на верандзе крывога бунгала і прыемна гутарылі.
Капітан Тэры даведаўся, што «Мазоўшэ» прыйшло з грузам эмаліраванага посуду, а забірае ў Гдыню гарбату, што ў іх паламаўся штурвал, што ноччу яны трапілі ў вялікі шторм і што лейтэнант Бруніцкі нядаўна скончыў мараходку і гэта якраз яго першае падарожжа па паўднёвых морах, якім ён не вельмі задаволены, бо яго капітан — сапраўдны скнара і хварэе на песімізм.
У порце Путалам нічым лепшым не зоймешся, як толькі распіваннем рому з лёдам, таму, відаць, паміж капітанам Тэры і лейтэнантам Бруніцкім хутка з’явілася шчырая сімпатыя. Аднак паколькі «Рэгенс» вечарам адплываў у Дакар, лейтэнант папрасіў капітана, каб той забраў ліст, і тут жа пачаў яго пісаць.
—		Здагадваюся, што да нарачонай, — засмяяўся Тэры.
—		Вы не памыліліся. Да самай цудоўный дзяўчыны на свеце.
—		Так. Я ведаю некалькі полек. У вашай краіне прыгожыя жанчыны, — у задуменні прамовіў капітан.
—		Такой прыгожай, аднак, вы, б’юся аб заклад, ніколі не бачылі, — сказаў малады чалавек і, дастаўшы з бумажніка фатаграфію, падаў яе таварышу.
Тэры ўзяў фота ў рукі і ўскочыў на ногі. На здымку была выява маладзенькай чароўнай дзяўчыны.
—		Ліха! Я некалі ведаў падобную. прыгожую. А можна мне паглядзець на адваротны бок?
—		О, калі ласка. Праўда, там вельмі пяшчотны надпіс, але вы яго не прачытаеце, бо гэта на маёй роднай мове.
Капітан, аднак, прачытаў:
«Майму найкаханейшаму Марскому Ваўку замест сябе самой у кампанію на доўгае падарожжа — Юлька».
—		Я прачытаў толькі подпіс, — усміхнуўся Тэры, вяртаючы фатаграфію, — Юлька. Віншую, дружа. Яна сапраўды прыгажэйшая, чым. чым асоба, якую я ведаў. Напэўна, у яе таксама салодкае сэрцайка. Віншую, дарагі дружа. Даўно вы з ёй знаёмыя?..
Малады чалавек, хоць і крыху здзівіўся ўсхваляванасці капітана, аднак пранікся тэмай і вырашыў спыніцца на ёй падрабязна. Зрэшты, і ром з лёдам зрабілі сваё. Таму ён не мог утрымацца, каб не падзяліцца з гэтым прыемным суразмоўцам таямніцамі свайго сэрца.
—		Я з ёй пазнаёміўся ў сапраўды незвычайных абставінах, — пачаў ён свой аповед.
Калі ж скончыў, то сонца даўно ўжо зайшло за пярыстыя пальмы паўвострава, а па капітана трэці раз прыбег усхваляваны боцман. Лейтэнант праводзіў капітана Тэры на пірс і, падаючы яму ліст, сказаў:
—		Я толькі не ведаю, у Варшаве ў майго бацькі зараз мая нарачоная ці ў сваёй кузіны Аліцыі ў Закапанэ. На ўсялякі выпадак я адрасаваў у Варшаву.
—		А што, ваш бацька займаецца яшчэ сваёй забароненай клінікай, якой вы ўдзячныя спатканнем са сваёй нарачонай?
—		Дзе там! З той пары, як ажаніўся, ён займаецца выключна вывучэннем нематы.
—		Так. так. ну, бывай, лейтэнант, і ведай, што і табе, як і тваёй нарачонай, я зычу столькі шчасця, як самому сабе! Бывай!..
Яны моцна паціснулі адзін аднаму руку, і капітан Тэры ўскочыў у шлюпку, аднак перш чым яна адчаліла, ён крыкнуў:
—		А свайму бацьку скажы, калі яго ўбачыш, лейтэнанце, скажы, што ты сустрэў мяне і што я шлю яму прывітанне ад старога вернага сябра Факіра! Ён будзе ведаць, што гэта значыць. Ад Факіра!.. Бывай!..
Шлюпка аддалялася па гладкай, як люстэрка, вадзе, у ціхім плёскаце вёслаў.
Над залівам Путалам узышоў вялікі белы месяц.
Пераклад з польскай Веранікі БАНДАРОВІЧ.