Радыё Свабода. Вострая Брама

У сёньняшняй перадачы мы гаворым пра гульні са сьмерцю, пра вогнепаклоньніцтва, пра закладаньне душы д’яблу і пра высокую паэзію – з нагоды сотае гадавіны ад нараджэньня паэта Алеся Дудара.

Чым далей мы адыходзім ад савецкага літаратуразнаўства, тым большы назіраем распад колішніх пісьменьніцкіх абоймаў, шэрагаў ды пералікаў. Быццам з шэрага тла аднастайнага муру, залітага некалі сталінскай бэтонамяшалкай, пачынаюць праступаць рэльефы самых розных людзей. Асабліва гэта тычыцца так званых камсамольскіх паэтаў – зусім ня тых плякатна-маналітных, вобраз якіх мы вынесьлі з савецкіх падручнікаў, а самых розных і супярэчлівых. Гэтак пяцісотасабовы “Маладняк” спакваля вяртаецца бяз фальшу. Нібы ў поўнай адпаведнасьці з прароцтвам аднаго зь іх -- Алеся Дудара:

Тады мы ў шэрагах сваіх,
Быць можа, шмат каго ня ўбачым,
З тугою ў сэрцы ўспомнім іх,
Але ніколі не заплачам.

А дзень чырвоным зацьвіце,
І мы гукнём яму „Дабрыдзень!”
Ці са шчытом, ці на шчыце
Ў краіну нашу зноў мы прыйдзем.

Дудар быў забіты НКВД ў ліку дваццаці іншых літаратараў 29 кастрычніка 1937 году. І гэта быў самы чорны дзень у гісторыі беларускай літаратуры. Самы чорны, калі зыходзіць з найбольшага ліку забітых. Звычайнай нормай было забойства пяці або трох ці нават толькі аднаго паэта ў дзень. Пад канец трыццатых гадоў мінулага стагодзьдзя практычна ўвесь той пяцісотасабовы “Маладняк” быў пакладзены ў шэры савецкі бэтон. Цэлае пакаленьне беларускай інтэлігенцыі, народжанае нацыянальным адраджэньнем і рэвалюцыяй было гэтай самай рэвалюцыяй зьнішчанае. І гэта пры тым, што згадваем мы толькі тых, хто ў свае дваццаць ці трыццаць гадоў пасьпеў выдаць кнігі. Хто не пасьпеў – у разьлік не бяруцца. Што ўжо казаць пра тых, хто можа быць і выжыў сам, але ў кім быў расстраляны, забіты страхам ці проста ня высьпеў, не пасьпеў ягоны талент.

Народжаныя рэвалюцыяй яны былі ўсе. Яны ўсе былі вогнепаклоньнікі, што зачаравана паглядалі на сусьветнае пажарышча. Але толькі цяпер мы бачым, якія яны розныя – як людзі і як творцы. Большасьць зь іх, напэўна, так і не асэнсавала гэтага агню, аж ён бязьлітасна зжэр іх. Некаторыя ўсімі сіламі ды спосабамі ўхіляліся ад полымя, пакуль не аказвалася, што полымя -- паўсюль. Але былі сярод іх і такія – літаральна адзінкі – якія ўсё выдатна бачылі, асэнсоўвалі і зусім сьвядома гулялі з вагнём – з рэвалюцыяй, з ГПУ і паміж сабою, разумеючы, што гэта і ёсьць іхнае жыцьцё і што іншага ў іх папросту ня будзе. 

Вострая Брама

Дудар не належыць да забытых ці незапатрабаваных творцаў. Хутчэй, наадварот. Ён у сваёй эпосе і сярод сваіх раўналеткаў – адна з найбольш прыцягальных асобаў. Пра яго пішуцца артыкулы, дысэртацыі, кнігі. Але пачаць сёньня мы задумалі з самага пачатку. Зьміцер Бартосік адправіўся не ў бібліятэку, а ў Пертыкаўскі раён, у колішні Мазырскі павет, дзе, згодна з даведнікамі, 24 сьнежня 1904 году і прыйшоў на сьвет Алесь Дудар.

Бартосік

Калі радзіма паэта пра яго не адгукаецца, дык прасьцей атрымалася зь ягонымі сваякамі. Родная пляменьніца Алеся Дудара Лідзія Маліноўская жыве ў Менску. Аказваецца, у Навасёлках сям’я Дайлідовічаў была ледзьве не праездам. І тое, што менавіта там нарадзіўся Алесь – усяго толькі выпадковасьць.

1(Яна: ) “Гэта родны брат маёй маці – Яўгеніі Аляксандраўны Дайлідовіч. Яго маці – Вольга Іванаўна Дайлідовіч, у дзявоцтве Драздоўская. Нарадзілася ў 1882 годзе. Крыху старэйшы за яе быў яе муж, бацька Алеся, Аляксандар Станіслававіч Дайлідовіч. Маці была зь сялянскай сям’і, зь Любані. Зь сям’і вельмі вялікай, яна была 13-й. У Вольгі Іванаўны было трое дзяцей. Акрамя Алеся яшчэ была Жэня – яго родная сястра. Вельмі многа вандравала сям’я з-за розных прычын: пошуку жыльля, лепшых умоваў жыцьця, з-за бясконцых войнаў, з-за рэвалюцыі. Яны былі ў многіх месцах, пакуль не ўладкаваліся ў Менску”.

У Менску, дзе Алесь вучыцца ў гімназіі, суседам Дайлідовічаў аказваецца Ўладзіслаў Галубок – заснавальнік вандроўнага тэатру. Алесь становіцца адным зь першых актораў гэтага тэатру. Менавіта тут ён далучаецца да беларушчыны. Пляменьніца згадвае, што ў Дудара ў хаце была аграмадная бібліятэка сусьветнае клясыкі, шмат кніг на розных мовах, шмат слоўнікаў.

1(Яна: ) “Бабуля, Вольга Іванаўна, яго маці, казала, што калі яго арыштавалі, забралі шэсьць машын кніг.

2Хто данёс, я ведаю. Але не скажу. Маці, Вольга Іванаўна, часта казала: я ж казала Шурку – не хадзі і галоўнае, не бяры з сабой партфэль. Не насі гэты верш “Пасеклі наш край папалам”. І ў яго скралі партфэль. Не скажу хто данёс. Гэта вельмі вялікае імя”.

3Маці казала, хто гэта. 

Алесь атрымоўваў ганарар, большую частку ён прапіваў, купляў вельмі многа кніг і трохі прыносіў дадому. Маці вельмі высока яго цаніла за гэта.

Ён быў апантаны ідэяй – гэта першае, і вельмі сяброўскі быў, вельмі любіў кампанію. Ён быў такі, моцны.

4Я зь дзяцінства памятаю, як Вольга Іванаўна, ягоная маці казала: я казала Шурку не насі з сабой паперы, не бяры з сабой гэты партфэль. І гэты партфэль у адной з п’янак у яго выкралі. Ён згубіў партфэль. А ў партфэлі былі вершы. І верш быў “Пасеклі край наш папалам”.

Верш – “Пасеклі наш край папалам” – гэта цэлая зьява ў гісторыі беларускай літаратуры. Лічыцца, што менавіта гэты твор стаў прычынай арышту паэта і высылкі яго ў Смаленск яшчэ ў 1929 годзе. Гэтым годам тлумачыцца мяккасьць рэпрэсіі. У 37-м за такое будуць забіваць адразу. Гаворка ідзе вось пра што:

Пасеклі наш край папалам,
Каб панскай вытаргаваць ласкі. 
Вось гэта — вам, а гэта нам,
Няма сумленьня ў душах рабскіх.
І цягнем мы на новы строй
Старую песьню і чужую,
Цыгане шумнаю талпой
Па Бесарабіі качуюць...
За ўсходнім дэспатам-царком
Мы бегаем на задніх лапках,
Нью-Ёрку грозім кулаком
І Чэмбэрлена лаем трапна.
Засыплем шапкамі яго,
Ура, ура, патопім ў соплях.
А нас, тым часам, з году ў год
Тут прадаюць ўразброд і оптам.
Мы не шкадуем мазалёў.
Мы за чужых — праклёны роем,
Але бяз торгу і бяз слоў
Мы аддаем сваіх герояў.
Ня сьмеем нават гаварыць
І думаць без крамлёўскай візы.
Бяз нас ўсё робяць махляры
Ды міжнародныя падлізы.
Распаўся-б камень ад жальбы, 
Калі-б ён знаў, як торг над намі
Вядуць маскоўскія рабы
Зь вялікапольскімі панамі.
О, ганьба, ганьба! У нашы дні
Такі разлом, туга такая!
...І баюць байкі баюны
Северо-Западного края...
Плююць на сонца і на дзень.
О, дух наш вольны, дзе ты, дзе ты?
Ім мураўёўскі-б гальштук ўзьдзець,
Нашчадкам мураўёўскім гэтым...
Але яшчэ глушыце кроў.
Гарыць душа і час настане,
Калі з-за поля, з-за бароў
Па-беларуску сонца гляне.

Нічога дзіўнага ў тым, што гэты пранізьлівы ў сваёй праўдзе верш, які стаў самым прыкметным ў творчасьці Дудара, у свой час прагучаў, як правакацыя. Дзівіцца трэба было б таму, наколькі актуальна гучаць гэтыя радкі сёньня – аж настолькі, што верш і цяпер успрымаецца як правакацыя. Вось і паэт Віктар Жыбуль у часопісе “Архэ” параўнаў твор Дудара зь вершам Славаміра Адамовіча “Убей презідента!”, за які аўтар таксама быў рэпрэсаваны. На маю думку, гэтыя творы непараўнальныя, бо пісаліся з рознымі мэтамі і нават на розных мовах. Гэта крытыка ці там грамадзкая думка ўспрымае іх аднолькава, бо слова праўды Дудара ў атмасфэры хлусьні заўсёды будзе гучаць як слова правакацыі Славаміра Адамовіча. І чым больш пранізьлівая праўда, тым больш яна правакуе. Скажам, беларускі літаратар на эміграцыі Антон Адамовіч сьцьвярджае, што верш “Пасеклі наш край папалам” быў напісаны на заданьне ГПУ. Вось цытата:

“Справа ў тым, што яшчэ ў папярэднія гады было колькі выпадкаў перасылкі за мяжу ананімных антысавецкіх вершаў, якія выклікалі сэнсацыю ў заходнебеларускай прэсе. Аўтарам гэтых вершаў, апублікаваных ананімна, быў Уладзімер Дубоўка, а ініцыятарам і арганізатарам іх перасылкі за мяжу — блізкі да „Ўзвышша” беларускі нацыянал-камуніст Алесь Адамовіч. Хоць ГПУ ня мела беспасярэдніх доказаў, падазрэньняў было дастаткова. Выкліканы ў „органы” Алесь Дудар пад узьдзеяньнем вядомых прыёмаў ГПУ згадзіўся быць сакрэтным агентам-правакатарам. Ягоным першым заданьнем было напісаць што-небудзь вострае і паспрабаваць зацікавіць Алеся Адамовіча перасылкай гэтага „контррэвалюцыйнага твора”, каб нарэшце злавіць яго на гарачым учынку. Дудар напісаў верш „Пасеклі наш край папалам” з рэзкімі выпадамі супраць бальшавікоў за падпісаньне імі Рыскага міру 1921 году. 

Аднак Алесь Адамовіч быў папярэджаны, і калі Дудар зьявіўся да яго са сваёй прапановай, узяў верш і адразу аднёс у ГПУ, зьдзекліва папрасіўшы „не пасылаць да яго больш такіх дурняў”.  У ГПУ зрабілі выгляд, што ня маюць да гэтай гісторыі ніякага дачыненьня, і „выслалі” Алеся Дудара ў Смаленск, самы блізкі горад да БССР, уладкаваўшы яго на працу ў мясцовую газэту. Кульмінацыя гэтай гісторыі зусім нечаканая: Алесь Адамовіч неадкладна вядомым яму шляхам пераправіў за мяжу зробленую зараней копію верша Дудара, і ён у хуткім часе быў выдрукаваны віленскім часапісам „Беларуская культура”. Канец цытаты.

Калі ўлічыць тое, што Антон Адамовіч недалюбваў Алеся Дудара (магчыма таму, што яны належалі да спаборных літаратурных аб’яднаньняў) і адкінуць тэндэнцыйнасьць, дык ужо з гэтай цытаты мы атрымліваем у чыстым выглядзе гульню з агнём. Дудар, як і згаданы Алесь Адамовіч, мог цалкам сьведама заігрываць з ворганамі. І ўскосных доказаў гэтага дастаткова. Напрыклад, калі ўлічыць згаданую ў цытаце “зусім нечаканую кульмінацыю” – бо выглядае, што нацдэмы ўсё ж абыгралі ГПУ. Альбо – тое, што верш ніякім чынам не выглядае на падробку. Ці тое, што інтэлектуальны ўзровень Дудара ніяк не дазваляе ўбачыць у ім ляльку ў чэкісцкіх руках. 

Гэта я да таго, што занадта проста было б назваць Дудара правакатарам дзеля правакацыі і ўбачыць прычыны ягонага зьнішчэньня ў даносе, які на яго напісалі за гэты верш. Падобна, што мы маем справу зь вельмі складанай і шматхадовай гульнёю. Толькі вось гульня гэтая – зь вялікім агнём.

Дудар хітраваў, калі толькі ў гэтым кантэксьце можна так сказаць. Дудар – перакананы беларускі нацыяналіст і безумоўны інтэлектуал – рызыкаваў, вылузваўся, зьдзекваўся з самой гэтай касталомнай сыстэмы, якая ўжо нічым не нагадвала колішнія казкі пра сьветлую будучыню. Да прыкладу, ён піша апавяданьне “Вецер з усходу”, у якім абрыньваецца на паэтаў Дубоўку і Пушчу з-за ўплыву на іх буржуазных расейскіх паэтаў Севяраніна і Вярцінскага. Але ўжо ў назве чытаем, што шкодныя ўплывы ідуць у Беларусь менавіта з Расеі. Уяўляеце, які заварот мазгоў мог наступіць ад усяго гэтага ў савецкага ідэоляга з чатырма клясамі адукацыі. Нібыта і правільна, што Дудар клейміць сваіх калег за буржуазныя ўплывы. Але адна назва “Вецер з Усходу” ў ім самім выкрывае нашмат большага і каварнага ворага. А тады што ж тыя – невінаватыя? Паспрабуй тут разьбярыся.

Дубоўка – таксама інтэлектуал і моцная асоба. Верагодна, ён адчуваў у тэкстах Дудара роўнага сабе гульца з агнём. Яны, быццам два факіры, захопленыя сваім дзействам, узносіліся пад купал таталітарнага цырку, забываючы пра ГПУ з ягонай шпіёнаманіяй, пра тупаватых чыноўнікаў у савецкіх установах, пра тое, за што іх кляймілі ў газэтах – а пачыналася, між іншым, з кпінаў, маўляў, гэтыя пісьменьнікі – такія ўжо чысьцюлі, носяць, бачыце, насоўкі... Яны ўзьляталі ў поле чыстых абстракцыяў, дзе спрачаліся міжсобку Дубоўкавы матэматык і лірык і дзе Дудар укладаў родную мову ў вусны Фаўста й Мэфістофэля.

Вострая Брама

Дудар сапраўды першы бярэцца за пераклад самага знакавага твору сусьветнае літаратуры пра продаж душы д’яблу – “Фаўста” Гётэ. Праўда, пасьпеў ён надрукаваць толькі некалькі разьдзелаў, нібы гэта твор перамяшаўся з самім жыцьцём. Гульня з д’яблам камуністычнае ўлады дасягае тут свайго найвышэйшага гучаньня. Дудар пачынае з разьдзелу “Склеп Аўэрбаха ў Ляйпцыгу” – як з самай дакладнай мэтафары таго жыцьця, якое бачыць навокал. Больш за тое, і сам гэты Аўэрбах Гётэ ўжо стаў у пісьменьніцкім асяродку прадметам рызыкоўных жартаў. Па аналёгіі зь Леапольдам Авэрбахам, літаратурным крытыкам з Масквы, які разам з Максімам Горкім апісваў шчасьлівую працу зьняволеных ГУЛАГу і гнуў лінію на так званае “абдзям’яньваньне” літаратуры. І хоць у 37-м пойдзе пад нож і сам гэты Авэрбах, лішне казаць, што значыла ў 30-я гады ягоная прафэсія, калі адна крытычная нататка ў партыйнай газэце каштавала аб’екту крытыкі жыцьця. 

У выбары першага разьдзелу з “Фаўста” мы зноў бачым лёгіку Дудара. А лёгіка гэтая ў тым, каб у сваім вераломным часе абіраць самыя небясьпечныя і адважныя спосабы самарэалізацыі, каб цэнзуру аж зашкальвала ад такога – не, не нахабства, а звышнахабства ў квадраце. Дудар працягвае свае гульні з рэчаіснасьцю, паказваючы абсурднасьць гэтай рэчаіснасьці. Але казённыя пінжакі вакол яго зусім не гатовыя да такога інтэлектуальнага пілятажу. Ім трэба, каб увесь сьвет раскладаўся на ворагаў і тых, каго ворагамі пакуль не назвалі. Гэта значыць, што альбо цябе расстраляюць сёньня, або празь месяц. Вось і ўвесь выбар, які Дудар, безумоўна, усьведамляў. Таму і гуляў гэтак дзёрзка са сваёй вышэйшаю мерай.

На момант пагібелі яму было 33 гады. Ягоныя радкі перажылі ягоных катаў і з поўнай сілаю гучаць да тых, хто сёньня працягвае судзіць, катаваць і забіваць людзей за іхныя думкі, пачуцьці і творы:

Мастацкі дух ніколі не памрэ.
Не пахаваць яго пад курганамі,
ня вычарпаць гадамі і вякамі.
Яму ў агні пякельным не згарэць,
Ён вырвецца з багны разводзьдзем буйных рэк
і загарыцца зноў бліскучымі агнямі.