Радыё Свабода. Вострая Брама

У сёньняшняй перадачы мы гаворым пра масавы густ, які сёньня пануе ў Беларусі і які сьведчыць пра дэградацыю беларускага грамадзтва ў параўнаньні з колішнімі ўзьлётамі архітэктуры барока ці гармоніі нацыянальнага строю.

Ёсьць такое пашыранае ўяўленьне, што чалавецтва ў працэсе сваёй эвалюцыі ўвесь час падымаецца па прыступках угору, дасягаючы з кожным крокам усё большых вышыняў ва ўсіх сфэрах жыцьця. Напэўна, так яно і ёсьць. Але толькі ня ў нас у Беларусі. Дастаткова зазірнуць у пісаны па-беларуску Статут 1588 году пад рэдакцыяй дзяржаўнага канцлера Льва Сапегі і параўнаць яго зь сёньняшнім заканадаўствам, каб зразумець, як нізка наша грамадзтва ўпала за гэтыя 400-500 гадоў у сваім дэмакратызме і чалавечнасьці. Дастаткова перагледзець плёны нашых вучоных і асьветнікаў сярэднявечча і параўнаць іх з сучаснай сыстэмай ідэалёгіі і адукацыі, каб убачыць, што некалі перадавая ў Эўропе краіна ператварылася ў сапраўдны эўрапейскі мядзьвежы кут. Дастаткова ўрэшце кінуць вокам на гарады, бажніцы і замкі, што будавалі нашыя продкі ў эпоху барока і параўнаць іх зь сёньняшнімі “бэтоннымі джунглямі”, каб зноў жа адчуць, наколькі прымітывізавалася наша асяродзьдзе і наколькі мы самі расчалавечыліся. Урэшце і эпоху сваю ў параўнаньні з тымі, у якіх жылі нашыя продкі, і якія называлі эпохай Адраджэньня ці эпохай Рамантызму, мы ня можам акрэсьліць ані палітычна, ані эстэтычна. Бо каб і акрэсьлілі – гучала б непамысна для розуму і душы. Вы толькі ўслухайцеся: эпоха кічу і папсы. Не, лепей не называць. Лепш не псаваць сабе настрою, бо так спакайней. Нават калі пад салодкагалосыя сьпевы пра славянскую духоўнасьць мы няўхільна рухаемся па прыступках эвалюцыі ўніз, да самых прымітыўных, ужо амаль жывёльных формаў дзяржаўнага ладу, міжлюдзкіх дачыненьняў і чалавечых густаў. Няхай сабе недзе цывілізацыя падымаецца ўгору, называючы стадыі свайго разьвіцьця постіндустрыйнай, спажывецкай, цяпер вось – інфармацыйнай. Мы будзем працягваць сваё спаўзаньне ў адваротным накірунку. Прынамсі так выглядае наш рух з гледзішча густаў сярэднестатыстычнага чалавека. Можна памыліцца з вызначэньнем эпохаў у палітыцы, гаспадарцы, сацыяльнай сфэры. Але эстэтыку не падманеш. Колькі ні затуманьвай розум, а масавыя густы людзей заўсёды пакажуць на праўдзівае становішча і кірунак руху грамадзтва – разьвіваецца яно ці дэградуе.

Вострая Брама

Такім чынам, сёньня мы гаворым пра масавыя густы. І за адпраўны пункт абралі самае знакавае для гэтай тэмы месца – вулічны рынак карцін у Менску. Туды і адправіўся Зьміцер Бартосік.

(Бартосік: ) Рынак карцін у Менску заціснуўся паміж Музэем 2-й сусьветнай вайны і Палацам прафсаюзаў. Іду міма і мяне заўжды ахоплівае шчырая спагада да ягоных насельнікаў. Прадаўцоў маю на ўвазе. Бо аматары мастацтва могуць заскочыць на пяць хвілін, натхніцца і бегчы далей. А гэтыя, як сапраўдныя вартаўнікі, стаяць на марозе ледзь не палову сутак. Што яны вартуюць? Пытаньне, бадай, філязофскае. І гэткага самага патрабуе адказу. Бо ахоўваюць яны ня што іншае, а густы нашага з вамі народу. І каму як ня ім гэтыя густы ведаць, разьвірацца ў іх і нават, калі хочаце, фармаваць. 

Першая прадавачка сустрэла мяне вельмі прыязна. 

Прадавачка.
1
“-- Раз у тыдзень нешта купляецца?
•	Купляецца. Раз у тыдзень. Сёньня купілі ў нас адну карціну вялікую. За дзьвесьце беларускіх рублёў.
•	У васноўным што купляюць? Пэйзажы, нацюрморты? Пэйзажы?
•	Нацюрморты калі-небудзь купляюць, але вельмі слаба. Таму, што народ яшчэ да гэтага не дарос. У каго добрая хата можа і нацюрморт павесіць. Але ж у васноўным купляюць такія вось кічы.
•	А пакажыце, я слаба разьбіраюся.
•	Вось такая жаўтая. Вось там калі-ласка.
•	А як Вы думаеце? Яны купляюць гэта сабе ці ў падарунак?
•	Бывае так, бывае і так. Ёсьць такая форма пакупкі. Зьбіраюць нейкія грошы, скідваюцца па рублю. 
•	
•	Вось такія. “Зялёнкі”.
•	Вы іх называеце “зялёнкі”? А чаму такая назва?
•	А таму, што зеляні шмат. Ненатуральнай. Але народу падабаецца гэта. Галоўнае, што ярка і карцінку відаць. Канкрэтна. 
•	

Вы калі-небудзь глядзелі тэлевізар з сапсаванымі колерамі? Нешта падобнае я ўбачыў на тых карцінах. Быццам ручку колераў адкруцілі на поўніцу. Ад чаго беларускія, мяркуючы па дрэвах і ляндшафтах, краявіды набылі нейкае іншаплянэтнае адценьне. Блакітнае неба ператварылася ў злавесны, апакаліптычны фіялет. Лугавая траўка стала субтрапічнай. Такімі краявідамі можна ўпрыгожваць кнігі жахлівых казак. У такіх лясах і пад такім небам могуць жыць адно Бабы Ягі. А нехта ж гэта купляе, ды яшчэ і на сьцяну вешае. Падумалася, што ў прысутнасьці такой “карцінкі” паблякне любы інтэр’ер. І гэта, як мне патлумачылі, прадаецца лепей за ўсё. Галоўнае, каб фарбы былі агрэсіўнейшыя, памер карціны чым большы і цана, наадварот, чым ніжэйшая. Я папрасіў мастака Рыгора Сітніцу патлумачыць мне, цёмнаму, адкуль у беларускага народу такая цяга да… бадай што, Бразыліі.

Сітніца. Пра кіч.

Гэта тая самая цяга, якая ёсьць да мэксыканскіх тэлесэрыялаў, да папсовае псэўдалітаратуры, якой зараз заваленыя кнігарні, да прымітыўнае расейскае папсы – чым больш прымітыўнай, тым лепей. Зрэшты, цяга да прыгожага была заўсёды і яна не заўсёды была такой дзікай, як мы назіраем сёньня. Успомніце беларускія народныя строі. Вы там ніводнага дзікага колера ня знойдзеце. Людзі жылі ў натуральным асяродзьдзі, бачылі натуральныя колеры, колеры свайго краю. Чаму нашы строі адрозьніваюцца ад армянскіх ці афрыканскіх? Таму што мы карысталіся колерамі свайго краю. Гэта была гама натуральная, прыгожая і звышэстэцкая. Ніякай папсы, ніякага дзікунства проста не існавала. Пакуль у пачатку 20-га стагодзьдзя не ўмяшалася псэўдакультура, калі пачаў пранікаць гэты расейскі гарадзкі раманс, які пачаў псаваць беларускі фальклёр. Давяршэньне адбылося ўжо падчас так званае перастройкі, калі былі адчыненыя ўсе шлюзы і валас паваліла на гэтыя бедныя галовы псэўда сусьветная попкультура і адбыўся нейкі жах.

•	На вашую думку, з усяго, што тут вісіць, што мае найбольшы шанец прадацца? Якая карціна.
•	Любая карціна мае шанец быць прададзенай. Залежыць ад пакупніка, яго густу. Усе карціны калісьці будуць прададзеныя. Беларусы любяць карціны. Прыходзяць. Ня столькі заможныя людзі, колькі людзі сярэдняга даходу. У іх няма грошай. Яны прыходзяць, любуюцца, мараць купіць карціну. Ну і прыходзяць ад аддзелаў купіць для парадурнка. 
•	А купляюць самі для сябе?
•	Так, купляюць. Сем’ямі прыходзяць, глядзяць, выбіраюць. 
•	І што найбольшым попытам карыстаецца?
•	У васноўным пэйзажы. Нацюрморты таксама добра купяцюць. Кветкі добра купляюць. 

Акрамя краявідаў і нацюрмортаў з кветкамі, нашы людзі любяць вясёлыя карцінкі. Такія творы на кожным стэндзе займаюць немалую плошчу. Звычайна гэта невялікага фармату палотны з урбаністычнымі матывамі, выкананыя ў манеры плястылінавай анімацыі. Нібы выразаныя кадры з мульцікаў для дарослых. Людзі на іх, усе, як адзін, з тварамі алькаголікаў. Дамы абавязкова нахіленыя, як Пізанскія вежы. Аўтобусы -- з авальнымі коламі ды таму падобная, так бы мовіць, весялуха. Цікава, што каштуе гэтая мультыплікацыя даражэй за пэйзажы. Чаму? Для мяне загадка. Яны ж меншыя па памеры, і фарбы на іх яўна пайшло меней. Можа быць, нашым людзям у штодзённым жыцьці востра не стае гумару?

Як вы думаеце, у іх больш шанцаў прадацца, чым у пэйзажаў?
•	Як сказаць, На аматара гэтыя карціны. Самі бачыце, людзі для падарунка пэйзажы купляюць, а гэта такі эксклюзыўны матэрыяльчык. Але яны вельмі цікавыя. Яны настолькі дадаюць настрою, што на іх паглядзіш і хочацца усьміхацца. 

Іх купляюць для сябе, для інтэр’ера, для падарунка. Многа купляцюь іншаземных грамадзян. Для іх гэта значна бліжэй, чым для нашых.

“З усих жанращ пэйхажны жывапис найбольшым карыстаецца попытам.

Сітіца. Пра прагу і парыж.

Быў я ў тых суседзяў, папса такая самая. Проста матывы трошкі іншыя. У Афінах зважаюць на сваю гісторыю. Але ўзровень той самы – дзікі, страшэнны, у прынцыпе мы нічым ня розьнімся. Ну Парыж – усё ж такі, гэта мастацкая сталіца сьвету. Але папсы на Манмартры ня меней, чым у нас. У Празе – тая самая песьня.

Кіч ён быў заўсёды, ва ўсіх народаў ва ўсе часы. Але ён не дыктаваў умовы прафэсійнаму высокаму мастацтву. А вось гэты кіч пачынае. Ён стварыў такія ўмовы, што прафэсійнаму мастцтву ўжо месца няма ад гэтага кіча. Гэта катастрафічная сытуацыя, таму што гэты кіч абніжае і сьвядомасьць і густ чалавечы і ўрэшце разбурае мараль, разбурае культуру, разбурае сьветапогляд чалавека. Кічовая дзяржава мае тое, што яна мае. Дзякуючы гэтаму кічу мы аддаляемся ад нармальных культурных эўрапейскіх пэрспэктываў.

Вострая Брама

Чаму людзі слухаюць расейскую папсу? – гэтае пытаньне час ад часу наведвала мяне ў якім-небудзь далёкім аўтобусным рэйсе, калі кіроўца для сябе і пасажыраў круціў нізкапробныя песенькі. Спачатку гэта раздражняла, але ад безвыходнасьці давялося задумацца. Рэч у тым, што паспаліты чалавек успрымае папсовыя песенькі паводле самых прымітыўных прыкметаў – ёсьць рытм, нейкая мэлёдыя і хвацкія словы пра каханьне. Усё. З такой самай меркай, як мы купляем батон ці крэм бля абутку. Мы ж не ўнікаем у тэханёліі вытворчасьці і г.д. Так і тут. Спэцыялісты зрабілі прадукт і мы ўспрымаем яго паводле самых функцыянальных прыкметаў. Эстэтыка тут ні пры чым. Спажывецкае грамадзтва спажывае, не задумляючыся пра тонкасьці тэхналёгіі. Драма заключаецца ў тым, якое грамадзтва стала спажывецкім – нацыянальнае, буржуазнае ці пралетарскае. Нацыянальнае захоўвае свой ахоўны колер нават пры ператварэньні ў спажывецкае. Буржуазнае тым і адрозьніваецца, што прынамсі дазваляе тысячу адценьняў рознадумства. А ў пралетарскім мусіць быць адна думка і адна эмоцыя на ўсіх. І вось пры ператварэньні пралетарскага грамадзва ў спажывецкае запаноўвае адзін на ўсіх густ. Нацыянальна моцныя арганізмы супрацьстаяць гэтай хваробе тым, што пераніцоўваюць спажывецкі стандарт на свой лад. Буржуазныя грамадзтвы размываюць гэты стандарт, расшчапляюць яго на тысячу падвідаў і ладоў. А ненацыянальнае і небуржуазнае грамадзтва, такое як наша, успрымае хваробу едінообразія як здароўе, як дабро.

МУЗ

Аднак вернемся на менскі мастацкі кірмаш, дзе ў прыродзе кічу разьбіраецца Зьміцер Бартосік.

(Бартосік: ) Прызнацца, зайшоўшы на рынак, я чакаў убачыць мноства работ жанру, які ў народзе носіць назву “голая баба”. А знайшоў толькі адну. Прыгажуня ў месячным сьвятле расчэсвае валасы. Вечны сюжэт, адным словам. Але, як бачна, ня надта ў беларусаў папулярны. Што, зрэшты, ня дзіўна ў краіне, дзе на прыгажунь ніколі дэфіцыту ня было. 

“Абнажонная натура, гэта кіч?
•	Не, чаму кітч?. Я лічу, што гэта таксама работа, якая ўяўляе мастацкі інтарэс. Вельмі цікавая работа. Тым, больш гэта прафэсіёная работа. Мастак – прафэсіянал. Проста тэхніка ў яго цікавая. Не жывапісная работа, а больш такая манахромная.”

Сітніца.

Пасьля бразыльскага краявіду, кветак і п’яных мульцікаў у рэйтынгу набывальнасьці ідзе любімы горад Мінск. Але, на мой погляд, яшчэ больш нецікавы, чым на яве. Калі б я быў мастаком, я бы напоўніў гэтыя маляваныя “Траецкія прадмесьці” і “Верхнія горады” колерамі з тых пэйзажаў. О! Тады б мы атрымалі фантастычны Менск. А так, думаю, лепей набыць паштоўку.

“Ёсьць многа людзей, якія тут купляюць але яшчэ і за мяжу купляюць іншаземцы. На памяць пра Мінск. Траецкае прадмесьце вельмі папулярнае, таму, што вельмі прыгожае месца. Але чэсна кажучы, і нашы людзі часта купляюць. Мужчыны асабліва. Гарадская тэма болей падабаецца. 

“Вось, напрыклад, гэтая мора, мы яго прадаем за сто дваццаць умоўных па курсе. А ў мастацкім салёне, мужчына адзін гаварыў, я відзеў такую ж работу яна каштуе ўжо 600000, парадка трохсот даляраў.”

Сітніца.

Мы ж ня можам на Камароўцы загадаць, што каму прадаваць. Што купляюць, тое і прадаюць. Іншая рэч, што трэба людзям тлумачыць, што гэта ня мае ніякіх адносінаў да мастацтва, да культуры. Як на цыгарках пішуць – гэта небясьпечна для здароўя. Тлумачыць трэба, што дарагі чалавек, ты купляеш антыгустоўнае, ты падкрэсьліваеш сваю неадукаванасьць, папсовасьць, лахаватасьць...

У нас дзяржава такая – папсовая. Пачынаючы зь дзяржаўнай сымболікі – гэта абсалютна тое самае, што мы бачым на гэтым арт рынку. Кіраўнік дзяржавы кажа: народ выбраў. Ну мы ведаем, як ён выбраў. Тая самая песьня. Гімн пачытаем. Колькі памылак у гімне! Калі адносіны да дзяржаўнай сымболікі такія, якія могуць быць адносіны да папсовага мастацтва? 

За ўвесь час свайго блуканьня па гэтым полі цудаў, сярод зьмерзлых прадаўцоў і бязмэтна прысутнай моладзі я заўважыў нарэшце пакупніцу. Прыгожую даму ў мяхах і залатых акулярах. З-пад акуляраў на мяне глядзелі вочы сьвецкай ільвіцы.

Пакупніца.

“Вы прышлі выбраць карціну для сябе?
•	У падарунак.
•	І чаму бацік?
•	Я ўвогуле вельмі люблю бацік. Як жанчына шалікі, хусткі. Пэйзаж зараз не актуальны для мяне. Я адпаведна інтэр'еру падбіраю. Таму так і гляджу.”

Сітніца. Пра прымітывізм, як вясковае мастацтва.

Любая дзяржава мусіць уплываць на любы нэгатыў. Калі дзяржава змагаецца з нгаркотыкамі, дык для мяне кіч – гэта духоўны наркотык. І дзяржава як з наркаманамі змагаецца, так яна павінна і з кічам змагацца. У нейкай невялікай ступені гэта можа быць дзеля прыколу, дзеля хохмы. Ну як, скажам, калі разумна чалавек выпівае, дык што ж у гэтым за праблема. А калі ён ператвараецца ў закончанага алкаша, дык вось вам і праблема.

Во як! Нават пэйзаж бывае неактуальны. У пошуках чаго-небудзь больш актуальнага я дайшоў да наступнага стэнду. Каля якога жанчына, ніжэйшая за мяне на дзьве галавы, паглядала на мяне зьверху ўніз. Колькі ні сустракаўся з такою зьяваю, кожнага разу зачароўваюся і губляюся. Як двоечнік, які ня вывучыў урок. Уладальніца ўладарнага позірку прадавала тут свае ўласныя творы.

Мастачка. 

“Гэта работы добрыя, ці гэта кіч?
–  Які ж гэта кіч? Гэта мае аўтарскія работы. Разумееце?
– Прашу прабачэньня, я ў мастацтве поўны прафан. Гэта работы натурныя. Але. Кожна мастка, калі ён сапраўдны мастак, ён жа ня будзе рабіць фатаздымак. Чалавек-самавучка, ён возьме карцінку і скапіруе яе адзін да аднаго.”

На палотнах гэтае спадарыні была намаляваная Прага. Але настолькі свая, дакладней яе… Што я б не рызыкнуў апынуцца, так бы мовіць, пасярод намаляванага гораду. Бязьлюднага, бязмоўнага і, хай яна мне даруе, бяздушнага.
 
“У нас народ не разьбіраецца ў мастацтве. Ім бліжэй прырода, таму яны купляюць прыроду. Для чалавека зялёны колер лічыцца… як бы супайойвае. Таму, калі чалавек бачыць зялёны колер, ён адразу да яго цягнецца. Такая псіхалёгія нашага народа.”

Зь лёгкай душою пакінуўшы мастацкі рынак, я раптам адчуў вострую неабходнасьць, ледзь не фізычную патрэбу тэрмінова наведаць любы салён, дзе ёсьць прафэсіяналы. Дзе няма любага беларускаму сэрцу бразыльскага неба і супакаяльнага зялёнага колеру. Як чалавек, што зьеў без вады пару кіляграмаў селядца, я забег у галерэю на праспэкце Скарыны. Спадары, паўтарыце мой шлях! Вы адчуеце такую асалоду ад сузіраньня работ Шчамялёва, Селешчука ды любога мастака-пачаткоўца, які не дагаджае народнаму густу, што ўжо ніколі не абмінеце на сваім шляху прыстойнай галерэі. А мастацкі рынак – гэта, на маю думку, сваеасаблівая трасянка мастацтва. Жаданьне чаго-небудзь гарадзкога. І цешыць тут адно – ніколі гэтай трасянцы ня стаць стыльнай і дарагой. Дарагой у простым сэнсе слова. А значыць, і жыць ёй ад сэзону да сэзону. 

Вострая Брама

Рагор Сітніца акрэсьліў сутнасьць той праблемы пра якую мы гаворым сёньня. Сапраўды, кіч або папса ў той ці іншай форме былі заўсёды і ў той ці іншай форме існуюць па ўсім сьвеце. Урэшце, што тут такога і чаму гэта нас так хвалюе? Не падабаецца – не купляй. Але зусім іншая сытуацыя, калі кіч пачынае панаваць, выціскаючы з прасторы прафэсійную высокую культуру. І вось ужо цэлае грамадзтва і цэлая дзяржава становяцца не беларускімі, а кічовымі. Ва ўсе вякі і ў любой краіне можна было і можна цяпер знайсьці самадура і хама на пасадзе якога-небудзь вахцёра. І якраз адна з каштоўнасьцяў заходняе дэмакратыі ў тым, што вашыя асабістыя шанцы сустрэцца з такім зьведзеныя да мінімуму. Вас не аблаюць у краме, вам не нахамяць у паліцыі і ваш прэзыдэнт ня будзе “абламваць рогі” сваім чыноўнікам. Гэта выключана на высокіх публічных узроўнях і тоіцца недзе ў лякальных заштатных гатэлях і бэнзакалёнках на задніх дварах. Як кіч – на строга адведзеных гарадзкіх арт-рынках. А цяпер давайце перагорнем усю гэтую піраміду з ног на галаву і атрымаем тое, што маем. Зкрытыя навучальныя ўстановы – найбольш элітарныя і прэстыжныя, пазбаўленыя дзяржаўнае падтрымкі пісьменьнікі – найбольш паважаныя і чытабэльныя. Урэшце такія рысы як прыстойнасьць, добрая мова, ініцыятыва і талент становяцца адмоўнымі рысамі чалавека пры залічэньні яго на працу спачатку ў дзяржаўную вэртыкаль, потым у сыстэму адукацыі, урэшце – на любы кантракт. Застаецца з такімі характарыстыкамі атабарыцца дзе-небудзь у дворніках ці вартаўніках, як гэта часта здаралася з інтэлігенцыяй за савецкім часам. Іншымі словамі, сьвет пераварочваецца і рушыць у адваротным накірунку, калі ў ім запаноўвае папса і кіч.

Ня так проста вызначыць цяперашні дзяржаўны і грамадзкі лад у Беларусі. Яшчэ цяжэй акрэсьліць эпоху, у якой мы жывем. Калі ж кіравацца законамі не палітыкі і сацыялёгіі, а эстэтыкі, тады адказ на пытаньне дасца лягчэй, але ён нас не суцешыць. Мы жывем у эпоху кічу і папсы.

У нас дзяржава такая – папсовая. Пачынаючы зь дзяржаўнай сымболікі – гэта абсалютна тое самае, што мы бачым на гэтым арт рынку.

Мастак Рыгор Сітніца ў новай перадачы «Вострая Брама» разважае пра прыроду кічу ў сучасным беларускім грамадзтве і небясьпеку для грамадзтва, калі дзяржаўнай палітыкай становіцца папса.