“Хочаце сьвежы беларускі анэкдот?” Гэтая фраза ўжо гадоў дзесяць, як увайшла ў штодзённае жыцьцё. Показкі пра розныя рысы нацыянальнага характару беларуса, а таксама пра сваё, беларускае начальства і беларускі лёс сталі неадемнай часткай сяброўскіх сустрэчаў. Адкуль толькі яны, увесь час новыя, бяруцца? Пераменаў у жыцьці не відаць, затое показак – нібы з рога ўсяго многа. Такім чынам, хочаце сьвежы беларускі анэкдот?

Сьпіць Лукашэнка. І тут да яго залятае анёл. Пабудзіў прэзыдэнта і кажа. “Ну што, дагуляўся? Думаў, зь неба ня бачныя ўсе твае геройствы? Усё мы бачым, усё ведаем. Ведаем, где Захаренко і Гончар. І што творыцца зь незалежнай прэсай. У якім стане мова продкаў. Адным словам, кірдык табе. Зьбірайся, гад, на страшны суд. “Чаго-чаго?”, -- зьдзівіўся Лука. Тут жа выклікаў ахову. Ну, прыбеглі амбалы і так уламілі таму анёлу, што той ледзь пасьпеў вылецець. Вяртаецца анёл да Бога, крыло паламанае, фінгал пад вокам, ныркі баляць. “Ну што?”, -- пытаецца Бог, -- Ці быў ты ў яго?” “А ты што, сам ня бачыш? Ледзь крылы ўвалок”, -- адказвае анёл. “Ой, халера, -- уразіўся Бог. А пасьля дадаў: “Я спадзяюся, ты яму не сказаў, Хто цябе пасылаў…”

Першы беларускі анэкдот я пачуў у жніўні 1991-га. У аўтобусе, які вез з Гомеля ў Менск групу грамадзян, што жадалі прыняць удзел у мітынгу на плошчы Леніна. У падтрымку дэпутатаў, што не прызналі ГКЧП. Сярод той паўсотні ледзьве знаёмых паміж сабою людзей панавала сапраўдная эўфарыя. Наперадзе нас чакаў Менск! Нам нясьцерпна хацелася сваёй Перамогі. Дарога пралятала ў размовах пра нашую блізкую і фантастычную будучыню, а таксама ў пераказваньні анэкдотаў. Там я і пачуў геніяльную беларускую показку ўсіх часоў. Пра цьвік, на які па чарзе сядалі Маскаль, Хахол ды Бульбаш. Зь якім захапленьнем і рогатам была сустрэтая фраза “А, можа, так і трэба”! Сьмяяліся мы тады, як мне здаецца, ужо не з саміх сябе. Бо той цярплівы, сьціплы і сарамяжлівы беларусік для ўсіх пасажыраў таго незвычайнага рэйсу быў пэрсанажам выкапнёвым. Насьмяяўшыся зь яго, гатовага ўсё жыцьцё прасядзець зь цьвіком у задніцы, мы да канца не далі сабе рады зразумець усю глыбіню таго анэкдота. Мужык зь цьвіком аказаўся значна хітрэйшым за нас, сёньняшніх, а можа і заўтрашніх. Пройдзе зусім няшмат часу, і той пэрсанаж нас усіх пасадзіць на свой цьвік. І дасьць нам усім зразумець, “ЯК, можа, ўсім нам і трэба”.

А ці былі ўласна беларускія анэкдоты за савецкімі часамі? Па адказ я зьвярнуўся да пісьменьніка Валянціна Тараса.

Тарас.

Зь вяртаньнем бээсэсэраўскіх сымбаляў, русіфікацыі і савецкіх парадкаў новай БССР, тым ня менш, не атрымалася. А сваеасаблівай лякмусавай паперкай на жывучасьць нацыі выступіў такі несур’ёзны жанар, як анэкдот. Можна нават сказаць, што ўзамен фармальных нацыянальных сымбаляў і чыньнікаў, мы атрымалі самы моцны доказ таго, што “жыве Беларусь”. Прычым жыве няблякла. Жыве ў горазе, бо анэкдот – гэта гарадзкі жанар. І самае галоўнае, стала ясна, якая Беларусь урэшце перажыве. Тая, савецкая, пыхлівая і сумная? Ці гэтая, нацыянальная, дасьціпная і запамінальная? 

Трэба абавязкова ўставіць пра данке шон, Вальдэмар. Гэта хрэстаматыя.

На сваё прыніжэньне Беларусь раптам адгукнулася безьліччу показак. Аправіўшыся ад перажытай ганьбы 95-га году беларусу захацелася пасьмяяца. Найперш -- з самога сябе. 

Прыходзіць сын са школы і кажа бацьку. “Тата, я сёньня атрымаў пяцёрку па расейскай літаратуры”. “Маладзец, сынок, -- кажа бацька. – Гэта таму, што ты – беларус, прадстаўнік вялікай нацыі. Хто ім даў літаратуру? Беларусы. Сімяон Полацкі! Дастаўскі! Твардоўскі! Так і трымай далей, сынок.” На наступны дзень сын ізноў з прыемнай навіной. “Тата, я сёньня атрымаў пяцёрку па геаметрыі. “Усё слушна, сынок, -- падбадзёрвае бацька. – Хто такая Кавалеўская? Беларуска. Хто такі Лабачэўскі? Беларус. Будзь іх дастойны!” На трэці дзень сын прыходзіць азадачаны. “Тата, -- кажа ён, -- былі мы сёньня ў басэйне на ўроку фізкультуры. Дык ва ўсіх хлопчыкаў такія мале-е-енькія пісюлькі. А ў мяне такая здаравенная. Гэта таму, што я беларус? Прадстаўнік вялікай нацыі?” Не, сынок, -- уздыхнуў бацька, -- гэта не таму, што ты беларус. Гэта таму, што табе дваццаць гадоў, а ты ўсё яшчэ ў восьмай клясе.”

Перакананы, што не бывае анэкдотаў пошлых і цнатлівых. Бываюць анэкдоты сьмешныя і нясьмешныя. А ў выпаду зь беларускім жаданьнем паіранізаваць, мне здаецца, няма анэкдотаў састарэлых. Нават самыя старыя показкі гучаць, як толькі што пачутыя.

“Абвастрыўся ў дзеда гемарой. І вырашоў той зьезьдзіць у горад да доктара. Разам з бабкаю. Ну, прыехалі. Гарадзкі доктар дзеда прыняў. Словы прыязныя сказаў. “Какие проблемы, дедушка. Вот Вам свечи. Будете их в анальное отверстие вставлять и через недельку все, как рукой снимет”. Выйшаў дзед з кабінэта і пытаецца ў бабкі. “Слухай, старая, а што такое “анальнае атверстіе”? “Дык што ж ты у доктара не спытаўся, дурань стары” – забухцела старая. “Дык, і так вунь колькі часу на мяне доктар змарнаваў. Засаромеўся я неяк. Думаў, абідзіца доктар. “Ідзі і яшчэ раз спытай, -- кажа старая.” Ну, пайшоў дзед другі раз у кабінет. “Доктар, -- кажа, -- як Вы сказалі? Куды сьвечкі тыя ўстаўляць? “Дедушка, в задний проход всавляйте. Не промахнетесь.” Выходзіць стары з кабінета і зноў да бабкі. “Слухай, а дзе той задні праход?” “Дык што ж ты не спытаўся?” “Дык, збаяўся, што доктар абідзіца. Другі ж раз тлумачыць. Слухай, старая, схадзі ты. На цябе ён не абідзіца”. Зайшла ў кабінет старая. “Доктар, -- кажа, -- скажыце мне, куды ж яму тыя сьвечы…” “В задніцу бабушка, всавляйте. В задніцу.” – кажа доктар. Старая выходзіць, а дзед да яе з пытаньнем. “Ну што, сказаў? “Абідзеўся”.  

Ніхто ніколі не адкажа на пытаньне, як прыдумваюцца анэкдоты. Але тое, што самыя ўдалыя нараджаюцца ў сталіцах – гэта факт. І разьлятаюцца да самых далёкіх ускраінаў з маланкавай хуткасьцю. Але асаблівасьць беларускага анкэдота ў тым, што ў ім няма грубай непрыкрытай пахабшчыны. Хоць тая самаіронія можа заходзіць да самай скрайняй рысы.

Злавіў беларус залатую рыбку. Адпусьці мяне, чалавеча, кажа рыбка. А я твае тры жаданьні запаветныя выканаю. Падумаў беларус. “А можаш, -- кажа  ён рыбцы, -- мне нос зрабіць вялікім-вялікім. Як хобат у слана.” Зьдзівілася рыбка, але выканала першае жаданьне. “А можаш мне вушы зрабіць такія агромністыя, як у чабурашкі?” І гэтую просьбу выканала рыбка. “Ну, на трэцяе, зрабі мне рыбка рогі. Як у казла доўгія”. І гэтае жаданьне беларускае зьдзейсьніла рыбка. Адпусьціў яе беларус, а сам над вадою любуецца сваім новым абліччам. І тут ізноў рыбка вяртаецца. Не магу, кажа, супакоіцца. Разьдзірае мяне цікаўнасьць. Чаму ты не папрасіў грошай многа, машыну новую ці дом які, жонку-кіназорку ці кар'еру ўдалую. Адарваўся беларус ад свайго адлюстраваньня і пасьля доўгай паўзы кажа. “А што? Хіба можна было?”

Каралём жанру ў Беларусі стаўся не сацыяльны і не сямейны, не сытуацыйны і ня сальны, а палітычны анэкдот. Пра пачатак гэтага жанру ў нашай краіне я папрасіў узгадаць Станіслава Шушкевіча.

Шушкевіч. 

Пасьля Віскулёў гэта быў вельмі дасьціпны анэкдот. Маўляў, сумаваць найболей будуць украінцы, бо ў самалёце не было трэцяга белавескага зубра – Краўчука. Але сёньня гэтую показку, бадай, ужо трэба тлумачыць.

Вострая Брама

Няма нічога дзіўнага ў тым, што галоўным пэрсанажам беларускага анэкдота стаў першы прэзыдэнт. Ранейшыя кіраўнікі на такую ролю не надаваліся. Не не магу ўявіць анэкдот пра Машэрава ці там Сакалова. А вось Лукашэнка патрапіў у показку адразу пасьля інаўгурацыі. Што таксама сьведчыць пра пачуцьцё гумару ў беларусаў. Бо пэрсанаж ня самы ўдзячны, як здаецца. Часам сам створыць анэкдот на роўным месцы. Памятаеце, тыя ягоныя “чалавечаскія яйцы” і “ператраханыя парламент”? Таму, шаноўныя Васіль Іванавіч, Шцірліц і Вовачка, вітайце да сябе папаўненьне. 

Нарадзіўся маленькі беларусік. На хрэсьбіны сабраліся сваякі:
- Вырасьце, дасьць Бог, - прафэсарам будзе. Вунь, якія разумныя вочкі.
- Ды, не, ён генэралам будзе. Бачыш, які зухаваты.
-	Памыляецеся, мусіць, будзе прэзыдэнт. Паглядзіце, увесь у гаўне, а як галоўку трымае! 
 
Добраму анэкдоту непатрэбны ніякі лішні антураж у выглядзе выпіўкі і закускі. Яму не замінаюць кепскае надвор’е і штурханіна ў транспарце. Адзінае, што патрэбна – хвіліна ўвагі. І часам тая хвіліна можа ўзьняць настрой на ўвесь дзень.

Аднойчы прэзідэнт Беларусі навучыўся гуляць у хакей. Па ўсёй краіне пачалі зьяўляцца "лядовыя палацы". Пазьней Аляксандр Лукашэнка зьездзіў на вакацыі ў Аўстрыю, дзе навучыўся катацца на горных лыжах. Адразу пасьля гэтага у Беларусі пачалі будавацца горналыжныя комплексы. Зараз 
Аляксандар Лукашэнка будуе бібліятэку.

На шматлікіх анэкдотах пра Лукашэнку можна абараніць сацыялягічную дысэртацыю. Бо тут, як нідзе, бачныя адносіны да кіраўніка з боку народу на розных этапах ягонай кар'еры. Якія толькі пачуцьці не выклікаў ён у нас. Ад мілага падцьвельваньня над ягонай расейскай моваю ў анэкдоце пра “мінутачку” да мараў вярнуць яго назад у саўгас ў показцы пра “да-жын-кі”, ад зьдзеку зь ягонай маніі велічы, як у анэкдоце пра сустрэчу з Госпадам Богам да жаданьня яму сьмерці. Прычым, што цікава, сьмерць у тых анэкдотах выглядае таксама анэкдатычна. Словы “каб ты здох” гучаць безь нянавісьці. 

Едзе неяк Лукашэнка. Нечакана на дарогу выбягае сьвіньня. Кіроўца спрабуе ухіліцца, але не атрымоўваецца, і машына зьбівае вепрука. Непадалёк вёска. Лукашэнка і кажа кіроўцу
- Сьвіньня, відаць, з той вёскі. А я як народны прэзідэнт не магу зьбегчы зь месца. Схадзі ў вёску ды папрасі прабачэньня за тое, што сьвіньню забілі і дай ім вось гэтыя сто баксаў. У іх акрамя гэтай сьвіньні, мусіць, нічога больш і няма.
Пайшоў кіроўца. Мінае гадзіна, дзьве, тры, сонца сядае, а кіроўцы ўсё няма. Узрушаны Лукашэнка ужо зьбіраецца ісьці па яго у вёску, але тут бачыць, што той ідзе - пьяны як цэп. Лукашэнка кідаецца на яго
- Ах ты скаціна, гдзе был сволач, я ж табе сказал атдать і ўсё.
- Прабачце, Аляксандар Рыгоравіч. Я толькі зайшоў у вёску, толькі сказаў: "Я кіроўца Лукашэнкі... я забіў гэтую сьвіньню... І тут мне як пачалі наліваць, як пачалі наліваць..."

Калекцыя анэкдотаў пра Лукашэнку расьце, народная фантазія невычэрпная. Нават напрошваецца парадаксальная выснова. Пакуль ён будзе цікавы народу, як пэрсанаж, датуль ён і будзе галоўным беларускім начальнікам. Ці ня тут, дарэчы, схаваная для ўсіх нас падказка? Канкурэнт Лукашэнкі абавязкова будзе чалавекам анэкдотагенічным. Сачыце, спадары за народнай творчасьцю. Асабліва за яе самым несур'ёзным жанрам. Добры анэкдот, ён заўды кароткі. Як адказ на самае патаемнае пытаньне.  

Вострая Брама

Радыё Свабода. Вострая Брама

У сёньняшняй перадачы мы расказваем беларускія палітычныя анэкдоты і разважаем пра гэтую новую зьяву культуры і жыцьця. Кажуць, калі народ умее пасьмяяцца з самога сябе, значыць, у яго ёсьць будучыня.

Вострая Брама

Добры анэкдот звычайна тлумачыць нам наша жыцьцё і нас саміх лепей, чым самы глыбокі аналітычны артыкул. Таму Зьміцер Бартосік у сваім сёньняшнім сюжэце вырашыў ня столькі аналізаваць показкі, колькі пераказваць іх. Як кажуць пра анэкдоты, калі трэба нешта тлумачыць, дык ня трэба тлумачыць.

Вострая Брама

Завершым сёньняшнюю перадачу рэфлексіямі яшчэ аднаго знаўцы анэкдаў і майстра іх распавядаць, аднаго з найбольш прыкметных аўтараў і выканаўцаў сучаснай беларускай песьні Аляксандра Памідорава. 

Памідораў: Большасьць анэкдотаў пра беларусаў сьведчаць пра такую рысу нацыянальнага характару, як, мякка кажучы, памяркоўнасьць. Павісеў-павісеў, спачатку душнавата было, але тады прызвычаіўся. Альбо: сеў на цьвік – ой-ёй! – а можа так і трэба?.. 

МУЗ

Памідораў: Такі быў анэкдот пра тое, як беларус ловіць залатую рыбку. Злавіў. Рыбка енчыць: ой, отпусті меня, трі желанія твоіх ісполню. А ён бярэ яе за хвост, галавой аб камень – ўух! – і ў вядро. Ловіць далей. Злавіў яшчэ адну залатую рыбку. Яна: ой не губі меня, добрый молодец, я тебе шесть желаній ісполню. А ён яе ізноў аб камень – гоп! – і ў вядро. І далей вудзіць. Трэцюю вывудзіў. Яна яму: слушай, ну давай может договорімся... А ён бярэ яе за хвост, і яна яшчэ пасьпявае крыкнуць: За што? А ён: А ня трэба са мной размаўляць па-маскальску.

Памідораў: Калі чытаеш гістарычныя кронікі і параўноўваеш з тым, што мы маем зараз, -- гэта таксама анэкдот.

Я памятаю, калі ў дзяцінстве была такая дражнілка “трус-трус беларус”, дык за яе можна было вельмі моцна атрымаць па пысе...

Такія самыя анэкдоты, нават пра гэты самы цьвік, у Эўропе распавядаюць пра бэльгійцаў, пра ірлянцаў. Адзін і той анэкдот, толькі замест беларуса выступае ірляндзец. У той жа Польшчы распавядаюць пра пазнанчыкаў. Калі вызвалялі ўжо Польшчу, які 44-ы год, выклікалі камэнданта Познані, каб ён склаў свае паўнамоцтвы, і на допыце: Дык што ж вы! Калі там паўстаньне было ў Варшаве, у Кракаве, што ж вы там маўчалі ўсе? Дык немцы не дазвалялі...

А вось наш, падобны па настроі. Схапілі немцы партызана і кажуць: давай, дзе твая партызанская база. Ён кажа: не! Хоць рэжце мяне, фашысцкія сволачы! Нічога не скажу. Яны кажуць: ага, а карову мы табе дадзім, а палову хаты, зямлі... А-а, ну ладна, там і там знаходзіцца база... І вось ён сядзіць на прыступках солтысавай хаты, есьць нейкі боршч. Вядуць ягоных сябручкоў-партызанаў. Апошні ідзе камандзір атраду і так яму ў гэты борш – тфу! А ён: Мікола, ты што, пакрыўдзіўся?

У Савецкім Саюзе былі папулярныя анэкдоты пра прадметы быту, пра дэфіцыт. Зараз гэтага няма, але ўсё роўна ёсьць тэмы для нейкага вясельля. 

Па-расейску кажучы, “ізошчроннее” становяцца ў нас такія анэкдоты становяцца. Напрыклад, пра прэзыдэнта ў нас ёсьць анэкдоты харошыя. Але я так гляджу па іх разьвіцьцю, што яны хутчэй за ўсё адсоткаў на трыццаць-пяцьдзесят запускаюцца да нас з Расеі. Усё ж такі.

Больш такія становяцца анэкдоты з выкрунтасамі. Ну, якое жыцьцё...

Ніколі ня будзем мы сьмяяцца з таго, з чаго сьмяюцца амэрыканцы. Каб мы сьмяяліся з таго, з чаго сьмяюцца ангельцы. Да такога кшталту гумару нам бы яшчэ падрасьці. Але з таго, з чаго сьмяюцца немцы або амэрыканцы мы ніколі ня будзем, таму што ў нас інтэлектуальны ўзровень значна вышэйшы. Мы не глядзім на нейкія пабытовыя дробязі, а глядзім заўсёды ў карані праблемы. І калі з каранёў гэтая праблема нішчыцца сьмехам, дык ня ўсё так блага ў нашым жыцьці.

Свае ўласныя палітычныя анэкдоты зьявіліся ў Беларусі на працягу апошніх 10-ці гадоў. Пасьля рэстаўрацыі савецкіх парадкаў і дзякуючы гэтай самай рэстаўрацыі. Памятаеце, колькі было палітычных показак у СССР? Але ўласна беларускіх, бадай, не згадаеце. Цяпер жа той колішні Савецкі Саюз скукожыўся да памераў Рэспублікі Беларусь, і разам з аўтарытарнай уладай прыйшлі ў наша жыцьцё і новыя анэкдоты. Ужо не пра Леаніда Ільліча і Чапаева, а пра Лукашэнку і памяркоўнага беларуса. Усё ў аднаведнасьці з новымі рэаліямі. Толькі што сама прычына зьяўленьня палітычных показак засталася ранейшая.
МУЗ
Ранейшы застаўся і лад жыцьця гэтага жанру гарадзкога фальклёру. Калі ў нашых былых сацыялістычных суседзяў палітычны анэкдот даўно гучыць у тэлевізары, на сцэне кабарэ і друкуецца ў газэтах, дык у нас ён, як гэта было і ў Савецкім Саюзе, перадаецца з вуснай у вусны нелегальна. Бо як у Савецкім Саюзе быў крымінальны артыкул за антысаветчыну, у нас ёсьць крымінальны артыкул за абразу гонару прэзыдэнта. І як і тады пад той артыкул можна было падагнаць усё, што заўгодна, так і цяпер – пад гэты.
МУЗ
Тым ня менш, анэкдоты жывуць і плодзяцца. Прычым, народжаныя дзякуючы рэстаўрацыі савецкіх парадкаў, яны не становяцца савецкімі ці антысавецкімі. У незалежнай Беларусі яны сталі проста беларускімі. Бо пра Ганку-кулямётчыцу ці “дзедушку Леніна” цяпер ня кожны і зразумее. На зьмену тым савецкім героям прыйшлі героі і антураж незалежнай Беларусі. Затое рызыка “заляцець”, расказваючы сьмешную показку пра першага прэзыдэнта, засталася ранейшая.
МУЗ
Іншы раз пачуеш, што за гэтыя 10 гадоў аўтарытарызму беларусы сталі сапраўднай нацыяй. Парадаксальная выснова. Калі ўлічыць, што якраз за гэты час зьніклі беларускія школы, роднае слова амаль не прысутнічае ані ў вуснах улады, ані ў вуснах апазыцыі, перайшлі на расейскую амаль усе газэты, а цяпер вось і традыцыйна беларускія тэатры пачынаюць ставіць п’есы на другой, а насамрэч – першай і адзінай дзяржаўнай мове. Пры гэтым усім словы пра “сапраўдную нацыю” гучаць як яшчэ адзін беларускі анэкдот. 

Вострая Брама

Добры анэкдот звычайна тлумачыць нам наша жыцьцё і нас саміх лепей, чым самы глыбокі аналітычны артыкул. Але добрыя беларускія анэкдоты пра палітыку зьвяліся толькі ў апошнія гады – дзякуючы аўтарытарнай уладзе і рэстаўрацыі савецкіх парадкаў. Заўважце, што мы зноў пачынаем задумляцца ці варта распавядаць сьмешную показку ў той ці іншай кампаніі і ці ня лепш у самым дасьціпным месцы перайсьці на шэпт.

ШУШ

У новай перадачы “Вострая Брама” беларускія анэкдоты і пра іх распавядаюць Валянцін Тарас, Станіслаў Шушкевіч, Аляксандар Памідораў і Зьміцер Бартосік.