Менск унікальны ўжо таму, што кожнае пакаленьне менчукоў перажывае свой горад. Гаворка ідзе не пра абнаўленьне і знос помнікаў. Гэта асобная тэма. Гаворка пра духоўную повязь паміж папярэднікамі і наступнікамі. Я магу сказаць, што я любіў у Менску ў дзяцінстве, але гэта ня будзе супадаць з тым, што любіла пакаленьне маіх бацькоў, бо на мой век таго ўжо не засталося, і з тым, што любіць пакаленьне маіх дзяцей, бо майго ўжо няма ў рэальнасьці. У адрозьненьне ад большасьці гарадоў старога сьвету, у Менску няма пераемнасьці гэтых самых любімых месцаў, якія ў іншых сталіцах з пакаленьня ў пакаленьне складаюцца ў вобразы, ва ўстойлівую аўру, у пэўную духоўную падсьветку, якую адчуваюць і цэняць ня толькі насельнікі гораду, але і прыежджыя людзі. Можа быць, таму ў Менску не відаць натоўпаў турыстаў, якія прыбылі менавіта дзеля гэтага гораду. І так, як мы кажам адзін адному – дзе ты любіш бываць у Вільні, у Варшаве, у Парыжы – пра Менск ня скажаш. А ўрэшце не існуе ў прыродзе і такога паняцьця, як “мянчук”. Ня ў сэнсе прапіскі, а ў сэнсе адмысловага чалавечага тыпу і напоўненасьці адмысловым, ні на што не падобным духам. У чым прычына? Магчыма, у тым, што мы жывем па-за гістарычным часам, і расповед пра жыцьцё на старой, яшчэ не зруйнаванай Нямізе паўстагодзьдзя таму здаецца такім самым ірэальным, як аповесьць пра тысячагадовую бітву на гэтай самай яшчэ ня вуліцы, а рацэ? Але ці скончыцца гэтае бясчасьсе ўвогуле? Ці не зьяўляецца яно самым лёсам вечна маладой сталіцы? Лішне казаць, што нясталасьць Менску правакуе нясталасьць усяе Беларусі. 

Радыё Свабода. Вострая Брама. Дзе вы любіце бываць у Менску. Або чаму ў беларускай сталіцы няма карэнны жыхароў, якіх бы мы пазнавалі незалежна ад іхнага пакаленьня?

Да гэтага пытаньня мы зьвернемся крыху пазьней, а пакуль – сюжэт Зьмітра Бартосіка пра старую Нямігу. Менавіта яе колішніх жыхароў больш-менш прынята называць карэннымі менчукамі.

Бартосік: Кожнага разу, калі сутыкаюся зь менскімі старажыламі, што згадваюць свой Менск, мяне агортвае дзіўнае пачуцьцё. Быццам размаўляем мы не пра сярэдзіну мінулага стагодзьдзя, а пра летапісныя часіны Бітвы на Нямізе. Такі фэномэн, пэўна, магчымы толькі ў нашым фантастычным горадзе. Дзе краявіды зьмяняюцца з кожным пакаленьнем менчукоў. 

МУЗ

Зінаіда Латушкова калісьці жыла ў двары Халоднай сінагогі на Нямізе. Ад аднога гэтага словазлучэньня, “Двор Халоднай сінагогі”, сёньня патыхае пракаветнасьцю. Бо нават старыя здымкі даюць толькі прыблізнае ўяўленьне, як усё было да 1968-га году, калі пачыналі зносіць найстарэйшую менскую вуліцу…

Латушкова: У нас у двары на задах была выграбная яма. Што гэта такое? Гэта вялікая, зьбітая з дошак скрыня. З-за таго, што не было ў нас ні туалетаў, кірагазы-прымусы, камунальныя кухні, дык усе вёдры памыйныя нясуць у гэтую скрыню. Плюх. З усімі адходамі чалавечай дзейнасьці. І па двары з гэтай скрыні цячэ ручаіна. Нікога ад гэтага не ванітуе, абсалютна. Ніхто на гэта не зьвяртае ўвагі. Мала таго. Мы намагаемся тую ручаіну працягнуць. Палачкамі, усім, чым можна. І пускалі караблікі. 

МУЗ

А туалет быў -- вялізны сарай пад сьцяной ваенкамата, чатыры таўчкі жаночыя, чатыры мужчынскія. І вось у гэтыя туалеты, калі абвясьцілі, што трэба здаваць зброю... А які дурань пойдзе здаваць? Не, канечне. І няміжцы пацягнулі ўсё, што магчыма, у гэтыя дзіркі. Дарэчы, Данілавы цягнулі "Максім". А ён, зараза, ніяк не хацеў у гэты талчок уваходзіць. А брат мой ППШ кінуў туды. Пасьля таўчкі пазасыпалі. І зараз, калі былі раскопкі, чамусьці не гавораць пра гэта.  

Бартосік: Квадратны ў пляне будынак сінагогі з масіўнымі контрфорсамі і доўгімі вокнамі, калі б яго вярнуць у сёньняшні Менск, паўстаў бы ўшчыльную да высоткі Белпрампраекту. Сінагогу, зрэшты, і разбурылі пасьля таго, як высотка была ўжо пабудаваная. Але да 68-га году сінагога з усіх бакоў была схаваная за дамамі. За тымі дамамі, падмуркі якіх мы маглі назіраць падчас леташніх раскопак у гэтым месцы. Такім чынам,  дом №1 па Нямізе стаяў уздоўж вуліцы, быў даволі доўгі і ў сёньняшняй сытуацыі накрываў бы сабою ледзь не палову праезнай часткі. Да яго, пад простым кутом, прымыкаў дом №3. Які, таксама доўгі, ішоў пэрпэндыкулярна вуліцы і апаясваў сінагогу з тыльнага боку. Упіраючыся ў пагорак, на якім стаіць старая сядзіба, сёньняшні ваенкамат. Менавіта ў гэтым, трэцім доме і жыла нашая гераіня, пачынаючы з 1944-га, калі Менск вызвалілі ад немцаў, да 1968-га, калі на Нямігу вярнуліся немцы кіношныя...

МУЗ

У суседнім доме жыла татарская сям'я. Бедныя-бедныя. Сем дзяцей у іх было. І мама выйдзе часам. "Муста, Шулька, Ібрагім! Прадайце пару цаглін!" Дом развальваўся, і вось яны выкалуплівалі гэтыя цагліны, хаця там яшчэ людзі жылі. Цагліна каштавала тры рублі. Прадавалі, каб хлеба набыць. Мы ўсе былі не з багатых сем'яў. Але яны былі -- гэта жах. Я помню самы маленькі -- Мустафа. Хлопцы гулялі, перацягвалі адзін аднаго на сьпіне, гушкаліся сьпіна да сьпіны. Гэтага Мусту пачынаюць качаць, ён без майткоў, без усяго, на шырынцы ніводнага гузіка, і ўсё пралетарскае паходжаньне навідавоку...

МУЗ

На першым паверсе сёмага дому жыла такая сям'я. Ён быў дэкаратарам у Опэрным тэатры, а жонка... Імя яе было Канстанцыя. А клікалі проста Косьця яе. Баба была такая, гром. І грала на гітары. І ўслончык быў пад вокнамі. І вось яна сядзе на гэты ўслончык, сьпявала прыгожа. Што яна сьпявала? Нічего что ты пришел усталый, и на лбу морщинка залегла. Я тебя, родного ожидала, много слез горячих пролила." Гэта былі рамансы душашчыпацельныя... 

МУЗ

Людзі вельмі сябравалі. Спайка была дваровая. Нам у 49-м годзе рабілі рамонт. Называўся ён капітальны. Але без адсяленьня. Няма куды было адсяляць. І ніхто не пярэчыў. Куды дзявацца ўсе ведалі. Усе дружна накіраваліся ў сараі. Зьявіліся імправізаваныя печачкі з вывадам трубы. Неяк прыехалі ў сінагогу габрэі з-за мяжы. І яны здымалі нашы сараі. Недзе, напэўна, у амэрыканскіх газэтах зьявіліся здымкі, як жывуць савецкія людзі. Але самае цікавае, што мы не адчувалі гэтага ўбоства. Пацукі бегалі, як танкі. А тут жа ж і сьвіньні ў людзей, да 56-га году дазвалялася трымаць. Куры, трусы над галавой. Але пацукі даймалі. І мы пражылі так месяцаў восем. А пасьля ўсе суседзі сабраліся і наладзілі баляваньне. Усім дваром. Закусон быў, канечне, выбітны. Вінэгрэт, халадзец -- гэта была прыма-закусь. Што цікава, самагону не было. Была гарэлка...

Бартосік: Зінаіда Латушкова нарадзілася да вайны, у сям’і афіцэра НКВД. Нарадзілася ў доме, дзе ў 30-я гады жыло НКВДшнае афіцэрства. Гэты дом захаваўся. Сёньняшнія менчукі яго ведаюць, хто па помніку Максіму Гарэцкаму, які вызірае з кутняй нішы, хто па кавярні “Тройка” ў падвале. Па бацьку наша гераіня расейка. З маскоўскімі карнямі. Па маці -- беларуска з францускім адценьнем. Яе прадзед, месье Д’Эрыяк, калісьці валодаў менскімі ваколіцамі. У прыватнасьці вёскамі Масюкоўшчына і Ржавец. Менавіта ад французкага продка ў спадарыні Зінаіды грасіраванае “р”. Францускай мовай яна валодае ня горш за беларускую.

Школьная гара была высокая. Яна згладжаная зараз. Яе ўвогуле як такой зараз няма. Дзе гэтыя прыступкі, там быў спуск на Нямігу. І зімою прыходзілі ўсе да нас катацца. А каталіся на тарантайках. Як растлумачыць, што гэта такое? Гэта сагнутая жалязяка. І самы шык быў, калі яна тонкая і ўся гнулася.  На ёй было вельмі цяжка ехаць. Таму, што яна ўся ў руках бразгатала. І ты вылятаў з плошчы Свабоды на самую Нямігу з гэтай гары. Па Нямізе хадзілі машыны, але іх было няшмат. І, як правіла, на іх вазілі палонных немцаў на працу. 

МУЗ

Падчас вайны, напэўна, нейкі склад быў у халоднай сінагозе. Таму, што я памятаю, калі адчынілі браму і палонныя немцы сталі выгружаць адтуль парашуты. А мы ж былі такія голыя, лічы. І бабы ўсё гэта расхоплівалі. І пасьля хадзілі такія яркія, ружовыя, жоўтыя. Ён жа шоўк такі яркі. А ён жа ж быў, часам, кавалкамі: кавалак жоўты, кавалак чырвоны, і ўжо ж ня рэзалі. Хадзілі, як клоўны...

МУЗ

Царква Пятра і Паўла. Я памятаю, як зь яе выкідвалі абразы. Яе закрылі і рабілі там архіў. І з вокнаў выкідалі іконы. Ну, хто быў старэйшы, тыя бралі драўляныя, у акладах. Нам, падшыванцам такіх не даставался. Хапалі, што засталося. Мы казалі казалі на іх "божанькі"...

МУЗ

У двары царквы, каля доміка, які захаваўся, брат мой кажа, там бомба да сёньняшняга дня ляжыць. Якая не разаврвалася. У двары. І ніхто ня ведае пра гэта. Бомба ўпала і ляжыць вось зараз. Паміж гэтым домам і царквой.

Вострая Брама

Бартосік: Філёлаг з адукацыі, спадарыня Зінаіда большую частку жыцьця працавала загадчыцай навуковай бібліятэкі БДУ. Яе кола зносінаў – гэта ўнівэрсытэцкая навуковая эліта. І яе пяціпакаёвая кватэра ў тым самым доме, дзе жыў Васіль Быкаў, больш нагадвае бібліятэку. Прынамсі, большай прыватнай бібліятэкі я ў Менску не сустракаў. Кніжныя шафы, кніжныя стэлажы і паліцы займаюць ледзь ня ўвесь пэрымэтар сьценаў. 

МУЗ

На Камсамольскай, па нашым баку вуліцы, першая крама была – вялізная -- "Гаспадарчыя тавары". А насупраць была керасінавая крама. Пасьля, калі яе закрылі, там быў магазін панчохаў. І колькі ён быў, столькі там сьмярдзела керасінам. А ў "Гаспадарчых таварах" крышталь прадаваўся. Па тых часінах гэта было -- Божа мой! Крышталь. І прадавалася золата. А на рагу паміж Камсамольскай і Нямігай стаялі прыватныя гандляры і прадавалі ірыскі. Паштучна. Гэта ж былі амэрыканскія рацыёны. Гуманітарная дапамога. Як яна разьмяркоўвалася? Большай часткай, як хто скрадзе. Прынамсі, калі мы з сястрой прыйшлі да нашых аднаклясьніцаў... А тата іх займаў пасаду "завсклад". Дык вось мы ў іх гулялі. І мы неяк залезлі пад ложак, мячык закаціўся. І я пад ложкам убачыла кавалак булкі з маслам. Пад ложкам булка з маслам! Карткавая сістэма. І я адтуль выпаўзла ў жаху. І я Людзе кажу: "Люда, я штосьці табе хачу сказаць. Булка з маслам пад ложкам." Яна: "Цішэй, маўчы, не кажы". Я думала, што яна схавала, каб ніхто ня ведаў. Пэўна, у мамы скрала. Аказваецца, трэба было проста маўчаць. Бо іх прымушалі есьці. А яны гэта выкідалі. А для нас гэта быў недасягальны дэлікатэс...

МУЗ

... Вокны былі на ўзроўні пояса. І фіранак ні ў кога не было, мы проста не разумелі, што такая раскоша можа быць. Як фіранкі. І вокны былі голыя. І ты ідзеш і ў вакно ўвесь быт бачыш. У нас жыў прафэсар Срэдзінскі. А ён быў астраном, не "от міра сего". На зорках памяшаўся. Вельмі любіў гігіену. І выконваў яе вельмі своеасабліва. Хадзіў абсалютна голы. Распранецца і па кватэры фланіруе тады-сюды. А людзі ідуць па вуліцы каля вакна. Божухна! Мужык па хаце ходзіць голы. А па начах ён выносіў тэлескоп. І ўсе дзеці двара зьбіраліся на вуліцу. Ён нам паказваў неба. А ў давяршэньне да тэлескопа выносіў "падушачкі", цукеркі. Ну як тут можна было не прыйсьці! Зорка -- добра, але цукерка яшчэ лепш...

МУЗ

А які быў гастраном! Гэта быў шыкоўны гастраном. Тады быў вялікі дэфіцыт цукру. А грэчка -- гэта ўвогуле было слова замежнага паходжаньня. Самым жаданым для нас быў аддзел цукерак. І цукеркі былі -- рубель, сорак дзевяць. "Каўкаскія" называліся. Без абгорткі. Гэта была нашая мара. Мы складваліся, куплялі сто грамаў цукерак на ўсіх. А селядцы былі выстаўлены ў латках, нібы судны ў бальніцах. А сялёдка была розная, і салодкая, і нарвеская, і ўсялякая. І мы зьбярэмся зграяю, ідзем да гастранома. І пакуль нехта загаворвае цётку-прадавачку, нехта з гэтага латка селядца сапрэ. І ў двор забяжым, гэтую сялёдку разьдзярэм. Усім дастанецца хоць па-крыху...

МУЗ

Падземны ход пад сінагогу ішоў. Дзьверы былі ўнізе, і вялі прыступкі. Ну мы выбіраліся ня вельмі далёка. Брат казаў, што яны ішлі даволі далёка, але там было затым засыпана. Нас палохалі тым, што там чэрці. Казалі, што ход вядзе ў бок Сьвіслачы. Скляпеньні цагляныя. З чырвонай цэглы. І гэтыя падвалы сінагогі, калі пачалі яе бурыць... То прыехалі два габрэі, пэўна з-за мяжы. Вельмі старыя. І яны папрасілі экскаватаршчыка. "Вы нам прабіце ў гэтым месцы зямлю". Там, кажуць, падвалы сінагогі. Прайсьці праз катакомбы было ўжо немагчыма. І яны прасілі прабіць. "Вы нам толькі, калі пралезеце туды, дайце толькі кнігі. Старадаўнія манускрыпты. А астатняе можаце забраць сабе. Хопіць Вашым унукам. Што там было? І ён колькі ні біў, прабіў адно невялічкую дзірку. Не паддалося...

МУЗ

На Нямізе жыў лётчык, які пайшоў на таран. Я ня памятаю яго прозьвішча. Не магу сказаць дакладна. У яго, напэўна, на глебе... Гэтага тарану. У яго з галавой быў непарадак. Ён хадзіў у форме. Прычым форма ў яго была зборная. Ня лётная чыста. Фуражка ў яго была МГБшная. Пагоны я ўвогуле не памятаю, якія ў яго былі. І ён прыходзіў да Ўпраўленьня МГБ у дзень палучкі. Туды ж нельга было прайсьці бяз пропуску. Але яго ўсе ведалі, настолькі ён карыстаўся павагаю вялікаю. Усе афіцэры, што атрымлівалі зарплату, яму нейкую суму давалі. Ведаючы, што ўсё пойдзе на прапой. 

У нас па Нямізе хадзіла дачка Леніна. Яна была настаўніцай. Яе расстрэльвалі. Немцы. І яна ад гэтага кашмару звяр'яцела. Была вельмі чысьценька апранутая. Яна яшчэ была жывая ў 78-м годзе. Я зайшла тады ў кнігарню на Камсамольскай, і яна зайшла. Старэнькая, падыйшла да прадавачак і кажа: "Вы разумееце, я дачка Леніна, і мне ніхто ня хоча дапамагчы. Робяць рамонт людзям, а мне не паставяць бронзавыя краны. Ну, як дачцы Леніна, мне маглі б гэта зрабіць". У краме яе, пэўна, ведалі. Казалі: "Так. Вам трэба пайсьці ў домаўпраўленьне, і Вам, як дачцэ Леніна краны абавязаны паставіць”. І вось яна на вуліцу выходзіла, сама з сабою размаўляла. Спыніць цябе. "Вы ведаеце зь кім размаўляеце? Я дачка Леніна." Незнаёмцы абалдзевалі. А няміжцы ўсе яе ведалі... 

Будаўнікі абяцаюць парадаваць менчукоў і гасьцей сталіцы новым паркінгам у наступным годзе. Гледзячы на тэмпы будаўніцтва, паверыць у гэта няцяжка. На вялізнай эсплянадзе паўстануць муляжы старасьвецкіх дамкоў. Дакладней, іх фасады. Бо мэта гэтых дэкарацыяў – схаваць за стракатымі мурамі вялізны бэтонны шматузроўневы гараж. Дарэчы, месца Халоднай сінагогі будаўнікі абяцаюць не чапаць. 

Старыя няміжцы пакідалі свае старыя дамы з радасьцю. Іх можна было зразумець. Яны ехалі туды, дзе вада ў кране, а не ў калёнцы. Дзе цёплая прыбіральня ў хаце. Дзе зімою грэюць батарэі. Дзе больш жыльлёвай плошчы. Асноўная частка былых жыхароў Нямігі апынулася ў хрушчобах Курасоўшчыны. І па сёньняшніх часах гэта б нагадвала дэпартацыю. А тады… Тады ў мікрараён заходзілі дзікі і лосі з бліжэйшага лесу, каля дамоў расьлі грыбы і учорашняе жыцьцё на Нямізе шмат каму здавалася такім незваротна далёкім… 

Вострая Брама

Такім чынам, у Менску не назапашваецца памяць... Поўным кантрастам выглядаюць кавярні дзе-небудзь у старой Англіі, дзе царуе той самы дух, што і дзьвесьце гадоў таму або тыя ж крывыя віленскія вулкі, якія напаўняюць вас тым самым настроем, што перажывалі тут Скарына, Каліноўскі, Купала... Менскі дух сыходзіць у бясчасьсі. Чаму? Калі дапусьціць, што дагэтуль так было з-за войнаў ці з-за поўнае замены насельніцтва гораду, дык з аднаго боку, ці ня тое самае зазналі і іншыя эўрапейскія гарады, а зь іншага – вайна даўно стала гісторыяй, як становіцца гісторыяй і масавы наплыў у горад вяскоўцаў. Дык што ж адбываецца?

Артур Клінаў, архітэктар і мастак, рэдактар часопіса “Партызан” калісьці рабіў дыплёмны праект рэканструкцыі старога Менску, а апошні нумар ягонага часопісу цалкам прысьвечаны Менску, ягонаму спэцыфічнаму лёсу. Што адбываецца зь Менскам? 

Клінаў: Гэта нараджэньне. Нараджэньне мэгаполіса. Бо Менск за абсалютна кароткі тэрмін, за сто гадоў з горада стаў мэгаполісам. Дыстанцыя паміж мэгаполісам і горадам якасная калясальная. Мэгаполісы – гэта катлы цывілізацыі. Гэта лякаматывы, якія цягнуць за сабой увесь астатні цягнік. Тыя катлы, дзе варыцца варыва ўсіх сучасных цывілізацыйных працэсаў. І тое, што адбылося зь Менскам за апошнія сто гадоў – абсалютна ўнікальны тэрмін, бо вялікія эўрапейскія мэгаполісы нараджаліся стагодзьдзямі. У нас гэта адбылося так хутка, што інакш яно прайсьці і не магло. Традыцыя пойдзе далей, яна будзе закладацца, але такія зьмены ў працэсе гэтага нараджэньня, яны непазьбежныя. Гэта нараджэньне новай якаснай структуры. І тое, што Беларусь гэтую структуру нарадзіла – мэгаполіс – гэта супэрдобра, бо мэгаполіс – гэта вельмі дарагая штука, ня ўсе народы яе маюць, напрыклад, літоўцы ня маюць мэгаполіса. Уявіце сабе, што 2 мільёны чалавек сабраліся ў адным месцы. Якая канцэнтрацыя энэргетыкі. Нават калі гэтыя два мільёны – гэта балотныя беларускія людзі, усё адно працэс пойдзе. Нават у гэтай сытуацыі. Канечне, файна, каб у нас былі такія кавярні, як у Кембрыджы, якія сто-дзьвесьце-трыста гадоў трымаюць традыцыю. Але тут непазьбежныя ахвяры. Мукі родаў, нічога ня зробіш. Але вартасьць народжанага вартая тых ахвяраў, якія былі прынесеныя.