Радыё Свабода. Вострая Брама

Харызма – што гэта такое? Добра гэта ці дрэнна? Ці добра для краіны, калі ёй кіруе харызматычны кіраўнік? Пра гэта ў сёньняшняй перадачы мы гаворым з рэдактарам часопіса “Партызан” мастаком Артурам Клінавым.

Харызма – гэта зварот да цёмнага боку чалавечай натуры, туды дзе хаваецца наша рудымэнтарная жывёльная сутнасьць. У зьвярыным сьвеце харызма вылучае важака ў воўчай зграі. У сьвеце чалавечых дачыненьняў харызматык прэтэндуе на ролю прарока ці нават Бога. Добра, калі ён паэт ці рок-музыка, а калі палітык? Калі ў краіне голад і вайна – тады харызматычны лідэр вядзе свой народ наперад і не дае яму ўпасьці ў адчай ды апусьціць рукі. Панікёраў расстрэльваюць. А калі ў краіне мір і ўсім хапае харчоў? Мір не зьмяняе сутнасьці харызматыка. Ён усё роўна кажа пра пагрозу вайны і голаду, пра вайсковую і харчовую бясьпеку. Тады нават сама нармальнасьць стабільнага жыцьця людзей і своечасовая выплата пэнсіяў падаюцца як стратэгічны курс. Але важна знайсьці, назваць і абясшкодзіць тых, хто гэтаму ўсяму пагражае. 

МУЗ

Калі харызматык зьяўляецца пасярод мірнага ды больш-менш забясьпечанага жыцьця, ён у сілу сваёй прыроды непазьбежна будзе сам ствараць атмасфэру небясьпекі і экстрыму. Ён ня можа кіравацца рацыянальным законам, бо яго вядзе не закон, а ягоны лёс, які па-над законам. І таму ён імкнецца падпарадкаваць усе іншыя законы, а найперш Канстытуцыю, свайму асабістаму лёсу. Пры гэтым ягоны лёс неадрыўны ад лёсу масаў. Масы добра адчуваюць гэта і дазваляюць харызматыку рабіць з сабою што заўгодна. Гісторыя ведае вялікае мноства такіх прыкладаў, якія проста паўтараюцца ў сёньняшняй Беларусі. Кажа мастак і рэдактар Артур Клінаў:

Артур Клінаў: Харызматык – гэта герой. Герой у міталягічным значэньні гэтага слова.

Кажуць, у беларускім грамадзтве няма асобаў, здольных канкураваць з прэзыдэнтам у харызматычнасьці. А калі іх няма, дык можа і патрэбы ў іх няма?

Я думаю, трэба пачаць з таго, што Беларусь на сёньня яшчэ не перажыла эпоху герояў. Кожны народ рана ці позна праходзіць гэтую эпоху. 

Вострая Брама

У нармальнай дэмакратычнай краіне герой на пасадзе кіраўніка краіны непатрэбны. Інакш ён адразу пачынае ламаць законы. Выходзіць, зьяўленьне ў Беларусі Лукашэнкі сьведчыць пра нашу ненармальнасьць?

Так, сьведчыць пра ненармальнасьць. У тым сэнсе, што Беларусь у сваім гістарычным цыкле краіна ўнікальная. Бо мы троху запазьняемся ў нейкіх гістарычных працэсах. Працэс фармаваньня нацыі ў Беларусі так і не закончыўся. Тое, што ў іншых краінах прайшлі сто-дзьвесьце гадоў таму, у нас адбываецца зараз. І кожная краіна рана ці позна праходзіла гэты пэрыяд гераізму і стварэньня гераічных мітаў. Такія этапы былі ў французаў, немцаў, палякаў. У нас гэты этап зараз працягваецца. Працягваецца ў наступны раз, бо мы ўжо праходзілі гэты этап – гераічную эпоху, але яна ня скончылася ніякім вынікам. І таму мы зноў вяртаемся да гэтага этапу, і мы мусім яго прайсьці. У гэты пэрыяд вельмі важнымі постацямі ў краіне робяцца міталягічныя фігуры. Іх можна параўнаць з героямі антычнай Грэцыі і г.д. І на гэтым этапе харызматыкі ці гераічныя постаці неабходныя, непазьбежныя, ад іх нікуды ня дзенесься.

Гэта значыць, яны прыходзяць на аб’ектыўнае запатрабаваньне, а менавіта на запатрабаваньне народу ці нейкай значнай часткі народу. Ня тое, што іх пасылаюць нябёсы ці нейкая іншая канцылярыя. Гэта ў душы ў людзей усё так складаецца, што вось гэты чалавек – герой. Быццам людзі ўсе разам надзяваюць аднолькавага колеру акуляры і сьвет становіцца для ўсіх сіні або зялёны.

Іншая справа, як у любой місіі, ёсьць герой пазытыўны, ёсьць негатыўны, ёсьць добры герой і ёсьць злы. Бо канструкцыя міта на гэтым пабудаваная. Ня могуць быць толькі добрыя ці толькі злыя героі. 

МУЗ

Мне думаецца, што харызма, як апэляцыя да цёмнага боку натуры, яна заўсёды адмоўная. Прынамсі, вынікі дзейнасьці харызматыка могуць быць станоўчыя толькі ў кнігах, а ў жыцьці так не бывае. Як мінімум таму, што харызматык заўсёды імкнецца зацяніць сабою Бога, ягоная энэргія ня боская, яна, па-кніжнаму кажучы, д’яблава. І калі Лукашэнка зьявіўся ў пэрыяд станаўленьня нацыі, дык лёгіка падказвае, што ён, калі ён станоўчы герой, мусіў бы спрыяць гэтаму станаўленьню. Але насамрэч мы бачым, што ён разбурае беларускую нацыю, ператвараючы яе ў насельніцтва, у паслухмяных правінцыялаў. І на месца нашае традыцыйнае мовы, гісторыі, культуры, узьдзябурвае нейкія містычныя і не зразумелыя розуму формулы ўсеславянскага адзінства, адмысловай духоўнасьці. Пры гэтым на ягоных дажынкавых канцэртах мы бачым катастрафічную адсутнасьць самага простага густу і прафэсіяналізму...

Безумоўна, гэта постаць якраз зь міталягічнага шэрагу. І ён безумоўна герой у гэтым міталягічным кантэксьце. Якога знаку – з плюсам, зь мінусам – гэта іншае пытаньне. Але тое, што ён уяўляе сабой постаць міталягічную, гэта так. Іншая справа, што міт мусіць мець героя пазытыўнага і нэгатыўнага. І вось з пазытыўным героем у нас якраз праблемы. Бо каб супрацьстаяць такой постаці, мусіць быць постаць раўнавартасная. І я баюся, што нармальны, інтэлігентны, добры чалавек, але бяз вось гэтай унутранай энэргетыкі героя, ня зможа супрацьстаяць такой постаці. Тут безумоўна патрэбны харызматык, які змог бы граць паводле тых жа правілаў гэтага міта. А харызматыка, гэтага пазытыўнага героя, на жаль, немагчыма сканструяваць з дапамогай паліттэхналёгіяў. Герой ня робіцца ў кабінэтах, ня робіцца мэдыямі, ён мусіць нарадзіцца.

У Расеі цяпер сустрэнеш мноства абвестак фірмаў, якія прапануюць разьвіць харызму. І расейскі прэзыдэнт, кадравы разьведчык, у якога кожнае слова прадуманае і ўзважанае ня сэрцам, а розумам, калі ён кажа “мачыць у сарцірах” ці “мухі і катлеты”, ён яўна карыстаецца парадамі паліттэхнолягаў, якія менавіта гэтымі дурацкімі фразамі надаюць ягонаму вобразу крыху харызматычнасьці. У Лукашэнкі, наадварот, такое проста само зьлятае зь языка і не вытыркаецца ў агульнай плыні гаворкі. Нават самыя відавочныя ўзаемавыключнасьці кшталту “праваслаўнага атэізму” ці “рынкавага сацыялізму” гучаць як адназначныя і ўсім зразумелыя. У Пуціна такое выразна ўмантаванае ў прадуманую прамову. Выходзіць, Пуцін – харызматык створаны.

Стварыць яго немагчыма. Яго можна, калі ён нарадзіўся, калі ён зьявіцца, яго можна выцягнуць, падтрымаць, раскруціць. Але калі яго няма, стварыць яго з паветра немагчыма. Ён мусіць нарадзіцца.

МУЗ

Але што тады рабіць нашым дэмакратычным сілам – сядзець і чакаць? Ці гадаваць уласнага харызматыка? Ці нейкім іншым чынам падымаць свой аўтарытэт?

Гэта цяжкае пытаньне. Але я думаю, што ён народзіцца сам. Магчыма, ён ужо зьявіўся, але мы папросту гэтага яшчэ ня ведаем. Хаця ў прынцыпе, калі герой зьяўляецца, то, як ні дзіўна, гэта бачна. Увогуле герой – гэта мэдыюм. Мэдыюм мае каласальнае энэргетычнае поле і каласальную сувязь з тым народам, якога ён зьяўляецца выказьнікам і зь якога ён чэрпае сваю энэргію, тут узаемная сувязь. Так што калі герой зьявіцца, то я думаю, што мы яго заўважым адразу. Магчыма, што ён ужо ёсьць.

Вострая Брама

У савецкія часы у нас паўсюль і ва ўсім культываваўся матэрыялізм, а выйшла з гэтага, як бачым, суцэльная містыка. Ад матэрыялізму не засталося і сьледу. 

Сёлета на Тураўшчыне мне раскрылі адну з таямніц першага прэзыдэнта Рэспублікі Беларусі. Маўляў, чаму ён туды, на Тураўшчыну, абавязкова прыяжджае штогод – хоць афіцыйна, хоць неафіцыйна. Людзі кажуць, што прэзыдэнт ідзе не да іх, а ў тамтэйшыя дубровы і там просіць у дубоў сілы. А дубы, як выглядае, яму не адмаўляюць. Дубы наогул харызматычныя дрэвы. У гэтых мясьцінах яны растуць спрадвеку.  

Толькі я пра гэта прыгадаў, як радыё паведаміла, што Лукашэнка зноў адправіўся на Тураўшчыну. Пра дубы, натуральна, не паведамляюць. У нас непрынята казаць пра здароўе ці асабістае жыцьцё кіраўніка, які старанна ахоўвае сваю харызму як ад масавае вядомасьці, так і ад хцівага вока якога-небудзь канкурэнта ў сваім атачэньні. Таму ўсё, што вакол яго – падкрэсьлена нехарызматычнае, бязвольнае і паслухмянае. Альтэрнатывы Лукашэнку няма і няма адкуль узяцца.

І ўсё ж ці можа краіна вярнуцца на нармальны шлях разьвіцьця бяз гэтага альтэрнатыўнага героя? Калі ён – усяго толькі спараджэньне народных чаканьняў, дык можа быць, варта не высьпельваць гамонкулюса, а нейкім чынам уплываць на самыя гэтыя чаканьні? На тое, каб сярод народу большала рацыянальнага бачаньня і меней рабілася гэтай містыкі? Урэшце Лукашэнка шмат чаго робіць зусім рацыянальна для таго, каб трымаўся і павялічваўся ягоны містычны электарат. Ён перапісвае законы, ён забраў сабе ўсе электронныя СМІ, ён сочыць, каб краіна была дастаткова ізаляваная ад астатняга сьвету... 

Я думаю, што гэты этап мусіць быць і яго трэба прайсьці. Калі гэты этап будзе пройдзены, тады патрэба ў героях адпадзе. Будзе зусім іншая прастора, соцыюм будзе існаваць у іншым вымярэньні. Там, вось як напрыклад у нармальных цывілізаваных краінах, там гэтыя этапы даўно пройдзеныя і там папросту няма ні патрэбы ні фактуры для зьяўленьня і для ўвасабленьня гэтых вось мітаў і гэтай міталягічнай канструкцыі.

Можа быць, усё гэта ня так кепска ў тым сэнсе, што міталягічны этап нацыі – гэта сьведчаньне яе маладосьці. Іншая справа, што ў нас гэта такая маладосьць-старасьць, бо ў нас ужо былі гэтыя этапы, яны проста ні да чаго не прывялі і мы зноў мусім вярнуцца. Бо гісторыя мае сваю лёгіку і калі нешта не было даведзена да канца, мы мусім вярнуцца і зноў прайсьці гэты круг.

МУЗ

Я маю на ўвазе 19 ст. Калі ў Эўропе адбывалася станаўленьне нацыяў. У нас гэта было пачынаючы з Касьцюшкі, Каліноўскага. У гэты час у Эўропе адбываліся аналягічныя працэсы. Толькі ў нас гэта не прывяло да нейкага выніку. І таму мы мусім зноў прайсьці. Гэта, канечне, выглядае на нейкае зачараванае кола, але мы нікуды ад гэтага ня дзенемся. Калі гэты этап будзе закончаны, у нас ня будзе харызматыкаў. Адпадзе патрэба ў героях. І тады проста будуць нармальныя, інтэлігентныя, адукаваныя людзі прыходзіць да ўлады і там ужо будзе зусім іншая гульня.

Значыць, ня мае асаблівага сэнсу ня толькі дакладнасьць у падліках галасоў на выбарах, але й рацыянальны выбар народа, бо народ сёньня выбірае ня розумам?

Сувязь героя з народам – яна настолькі нелягічная і пабудаваная на энэргетыцы. Народ адвчувае гэтую сувязь ня логікай, а нутром. І пакуль народ не адчуў іншае поле, іншую постаць, нічога тут ня зробіш.

Народ чуе ня тое, што герой гаворыць, а як ён гаворыць...

І гэта праблема, чаму Захад, напрыклад, ня можа ўпісаць Беларусь у свае схемы пабудовы дэмакратыі. Бо яны часам папросту не разумеюць, што ёсьць краіны ўнікальныя. Ёсьць краіны, якія разьвіваюцца па агульных схемах і там усё гэта спрацоўвае, а ёсьць краіны, дзе іншая рэальнасьць. І гэтая рэальнасьць завязаная не на лёгіцы, а на ірацыянальным. І тут мусіць быць іншая схема працы з такой краінай. І з такой сытуацыяй.

Захад хоча зрабіць жыцьцё прадказальным, зразумелым і кіраваным. Каб была відаць лёгіка падзеяў, каб прычыны прыводзілі да адэкватнага выніку. Каб у сьвеце панавалі не энэргетыка нашых сноў, што спараджаюць пачвараў не тэмпэратура крыві, не паэтыка жахлівых у сваёй прыгажосьці трагедыяў, а розум і воля чалавека. Захад хоча вынесьці ўрокі з усёй папярэдняй гісторыі, калі панаваньне харызматыка ў адзіным парыве падтрымваецца шчасьлівым народам, але сканчаецца заўсёды адным -- эксгумацыяй масавых пахаваньняў – што пасьля Сталіна, што пасьля Гітлера, што пасьля Мілошавіча, што пасьля Хусэйна... Народ пратэстуе і бароніць свайго героя. Народ кажа, што Захад занадта рацыяналістычны, каб зразумець асаблівасьці нашага гістарычнага шляху. Крывадушны Захад умешваецца ў нашы справы і разбурае нашу стабільнасьць, лезе са сваімі парадкамі і бясконца тыцкае пальцам у нашыя расстрэльныя яміны. Быццам незразумела, што будаўніцтва ўсеагульнага шчасьця ня можа абысьціся без ахвяраў. Спачатку герой перамагае сваіх супернікаў, пасьля – усіх астатніх, хто замінае нам стабільна галасаваць за героя. І нават калі сярод забітых апынаемся мы самі – гэта правільна, бо адпавядае жанру той п’есы, якая ставіцца на сцэне нашай краіны. Успомніце, як сталінскія маршалы, якім зачытвалі расстрэльны загад Сталіна і якіх ставілі да сьценкі, крычалі пры гэтым: Няхай жыве Сталін!

МУЗ

Я згадваю спагадлівы позірк майго сваяка – міліцыянта з крымінальнага вышуку ў беларускай правінцыі. Ясна, што Лукашэнка прыбраў Захаранку і Ганчара, і правільна зрабіў – казалі сваяковыя вусны. А вочы ягоныя казалі: наіўны ты інтэлігент, не разумееш, што калі змагаюцца такія героі, усе твае чыстаплюйскія ды гуманістычныя ацэнкі – недарэчы. І ён меў рацыю. Калі б на рэфэрэндум вынесьлі пытаньне – ці дазваляеце вы прэзыдэнту забіць сваіх палітычных апанэнтаў? – народ адказаў бы “так” не таму, што ён прагне чыёйсьці сьмерці, а таму, што такі жанр у нас цяпер, і законы гэтага жанру важнейшыя за ўсялякі іншы закон.

Вострая Брама

Між іншым, байкот цяперашніх выбараў – таксама ідэя, моцная менавіта ў плыні гераічнага эпасу. Мы можам пралічыць, што рэальна і сьвядома байкатуюць выбары сотня-другая чалавек. Пры гэтым усе ведаюць, што байкот можа быць эфэктыўны толькі тады, калі ён сапраўды масавы. А каб зрабіць яго масавым, трэба аб’яднаць вакол яго ўвесь дэмакратычны, незалежніцкі электарат – гэта значыць, усю беларускую апазыцыю – партыі, кааліцыі, рухі, у якіх задзейнічаны сотні і тысячы актывістаў па ўсёй Беларусі. І аб’яднаць іх рэальна, прынамсі, больш рэальна, чым правесьці байкот бяз іх. Аднак ініцыятар байкоту ад самага пачатку рашуча адмяжоўваецца ад усёй апазыцыі, ён ня толькі не перамаўляецца і не пераконвае іх, ён імкнецца ўсяляк зьняславіць ды зганьбіць іх, падносячы ідэю байкоту як нейкі чысты ідэал. Натуральна, пасьля ўсяго ён скажа, што меў рацыю, а ўсе астатнія – здраднікі. Гэткім чынам ініцыятар байкоту захавае свой гераічны шанец. 

І справа тут не ў амбіцыях безумоўна харызматычнага Зянона Пазьняка. Тут – канфлікт паміж рацыянальнай прафэсійнай палітыкай і гераічным эпасам, які паслугоўваецца ня лёгікай, а энэргетыкай, шукаючы свайго энэргетычнага водгуку ў народным сэрцы. Уласна канфлікт выяўляецца ў тым, што беларускае грамадзтва падзеленае на тых, хто ўяўляе краіну ў сучаснай эўрапейскай парадыгме, і тых, хто жыве ў ізаляваным казачным сьвеце накшталт сталінскага СССР ці гітлераўскай Нямеччыны. Паміж гэтымі падзеленымі часткамі адбываецца своеасаблівае перацягваньне каната. Гэтыя цягнуць у цывілізацыю, а гэтыя – у сьвет сваіх сноў.

МУЗ

Можа быць, беларускім апазыцыянэрам варта іншы раз адкладаць у бок падручнікі паліттэхналёгіяў і браць у рукі “Іліяду”?

Гэта было б вельмі карысна. У антычнай міталёгіі, і ўвогуле ў любой міталёгіі вельмі важнае значэньне мае паняцьце “лёс”. І лёс у свой час дае шанец герою нарадзіцца. Калі мы яшчэ ня бачым гэтага героя і пра яго ня ведаем, значыцца папросту яшчэ ня час. У свой час лёс дасьць яму шанец і ён зьявіцца. Я ў гэтым абсалютна ўпэўнены.

Такім чынам, у нас ёсьць два варыянты паводзінаў. Першы – гэта байкот – магутны сымбаль чаканьня пазытыўнага героя. Трэба толькі напусьціць на сябе чары і флюіды неўсьвядомленых матывацыяў гэтага казачнага сьвету, які так падобны на сон. Другі варыянт – ісьці за тым сьветам, які трывала супрацьпаставіў лёсу закон. Заняцца экзарцызмам, выгнаньнем харызмы. Бо адгукаецца на яе тая частка народнае душы, якую яшчэ нашаніўцы пачатку мінулага стагодзьдзя называлі цемнатой. Бо ёсьць прыклады, калі нацыі праходзілі гераічны этап свайго станаўленьня, не пакідаючы пасьля сябе расстрэльных ямінаў, гэта значыць, не праз харызму, а праз асьвету. Асьвета – найлепшы сродак ад цемнаты. Не дыдактыка, а менавіта асьвета. Тысячы прыгожых кніг, відэафільмаў, мастацкіх ды навуковых калектываў ды імпрэзаў, якія б прысьпешвалі працэс станаўленьня беларускае нацыі. Культура ўсіх узроўняў. 

Артур Клінаў казаў, што Захад ня мае ў нас посьпеху са сваімі схемамі дэмакратыі. Бо захад дапамагае паліттэхналёгіямі – кнігамі ды сэмінарамі, якія не асабліва запатрабаваныя і ня маюць выхаду на наша рэальнае жыцьцё. Яны мацуюць тую выспу скіраваных на прафэсійную палітыку людзей, але не ўплываюць на народ, які аказваецца пад поўным узьдзеяньнем апантанага папулізму харызматычнага героя. Пры гэтым агульная праблема – станаўленьне нацыі – застаецца ў падвешаным стане. 

Можа быць гэта і было б з боку Захаду зразуменьне нас з улікам усёй нашай спэцыфікі? Бо спрыяючы не рацыянальным паліттэхналёгіям, пасьля якіх нашы палітыкі часьцяком нагадваюць эмігрантаў ва ўласнай краіне, а культуры і асьвеце, можна было б адваёўваць у містычнага героя часткі ягонага электарату, а ўрэшце і цалкам перайсьці да нормаў прававое дзяржавы і каштоўнасьцяў дэмакратыі ды свабоды.