Радыё Свабода. Вострая Брама 
У сёньняшняй перадачы Зьміцер Бартосік размаўляе зь філёзафам Уладзімерам Мацкевічам пра тое, што такое “жыць лепей” па-беларуску. Беларуская мара сёньня і дваццаць гадоў таму.

Слухаючы перадвыбарчыя абяцаньні цяперашняй улады, лепей не задумляцца. Бо калі пачнеш разважаць, ад пасулаў не застаецца і сьляда. Да прыкладу, у якасьці заслугаў кіраўніка падаецца тое, што ў нас няма вайны і голаду, быццам бы яны нам пагражалі, што ў нас стабільнасьць, нібыта ў суседніх Польшчы і Літве ўсё ходзіць ходырам, што мы не ўступілі ў аб’яднаную Эўропу, быццам мы ня ведаем, што ў тых, хто туды ўступіў, жыцьцёвы ўзровень вышэйшы, што ў нас паўсюль пануе расейская мова, безь якой наша дзяржава загіне, быццам тыя ж Польшча і Літва загінулі ад таго, што гавораць па-свойму. Што да чысьціні гарадоў, пліткі на вуліцах, кальцавых дарог і жыльлёвага будаўніцтва, дык і гэтага ўсяго поўна ў тых краінах, у якіх няма такога ўдалага, як наш кіраўніка. Дык за што ж галасаваць? За нашу ўсходнеславянскую духоўнасьць і міжнародную ізаляцыю, у якой толькі і можа, аказваецца, захавацца гэтая самая духоўнасьць? Бо інакш давялося б хоць раз растлумачыць, што гэта такое і ці не аказалася б, што – нішто? За дзяржаўную манаполію ва ўсіх сфэрах жыцьця, што ўласна і стварае відмо стабільнасьці на знаёмы савецкі лад? За тое, што ад цябе, канкрэтнага чалавека, у тваёй краіне зноў нічога не залежыць? За што яшчэ? Ага, за матэрыяльны дабрабыт, які расьце на вачах. Праўда, ня так хутка, як у краінах аб’яднанай Эўропы, але ж расьце.

Рэч у тым, што славутае перадвыбарнае жаданьне насельніцтва “жыць лепей” у нас цалкам асацыюецца не з вайной і расейскай мовай ці там славянскай духоўнасьцю, а менавіта з матэрыяльным дабрабытам. Забягаючы наперад, скажу, што тут ня ўсё так проста, як здаецца на першы погляд і што ў сваіх уяўленьнях пра лепшае жыцьцё мы, беларусы, крыху адстаем ад так званых цывілізаваных краінаў, дзе ўжо прамінулі бум спажывецкага грамадзтва, да якога мы яшчэ толькі імкнемся.

МУЗ

Што гэта ўвогуле такое – жыць лепей? Замест ста даляраў атрымліваць 200? Перасесьці з жыгулёў на мэрсэдэс? Зьесьці на абед дзьве катлеты, а не адну, як раней? Пераехаць з двух пакояў у чатыры? Калі ўрад выканае свае абяцаньні, мы ўсё гэта атрымаем. Калі ласка. Аднак пэрпэтуум мобіле “жыць лепей” застанецца рухавіком і наступнай выбарчай кампаніі. І тады што? Замест 200 даляраў будзе 500, замест аднаго мэрсэдэса – два, тры катлеты на абед, шасьціпакаёвая кватэра... Але і за той выбарчай кампаніі прыйдзе наступная. Куды, скажыце, усё гэта дзяваць, як ня лопнуць ад катлет і як не загнуцца, метучы пыл у шасьці пакоях. Дык можа “жыць лепей” – гэта нешта іншае? 

Я зараз ежджу на “Волзе” ГАЗ-21”, 61-га году выпуску. Езджу, як на заежджаных калёсах. 

(Бартосік: ) Не адчуваючы аніякага трымценьня ў душы. Што дзіўна. Бо менавіта гэтая мадэль была маёй колішняй марай. Калі мне было гадоў пяць-шэсьць. Уявіць жа пачуцьці таго, невядомага мне чалавека, які ў далёкім 61-м годзе сеў упершыню за гэты руль, мне, далібог, ня ўдасца ніколі. Бо тады куплялі не машыну-сродак перасоўваньня. Справа нават не ў самай прэстыжнай мадэлі. Бо 21-я Волга тады – гэта нават не Мэрсэдэс-600 сёньня. Гэта нават ня сымбаль грашовага посьпеху. Гэта тое, што нараджала пачуцьцё закадаванае двума словамі. “Радасьць жыцьця”. На сёньняшняй вуліцы маю машыну праводзяць доўгім позіркам тыя, каму за 60, і тыя, каму няма 20-ці. Для апошніх – гэта экзотыка. Для першых – мара, яка так і не збылася. Ці ўспамін аб мары. Карабель прывід, які хочацца праводзіць позіркам, сказаўшы “Да…”

Як хутка дэвальваваліся ўсе бяз выключэньня матэрыяльныя сымбалі савецкай эпохі. Усё, што зьвязана са словамі “прабіцца”, “дастаць” і “мест нет”. Сёньня гэта суцэльныя забытыя адрасы. Якім жалю вартым выглядае матэль “Інтурыст” на Варшаўскай трасе. Ужо няма швэйцараў ля ўваходу. Ужо ніхто вам ня скажа, што “мест нет”. У агромністай пустой залі, якая ня ведала рамонту ад 70-х гадоў, звычайна няма наведнікаў. Няма больш чэргаў перад рэстаранам “Папараць-кветка” на плошчы Незалежнасьці. Хоць кухня засталася ўсё тая ж. І кілбаскі па-магілёўску, і бульбянае пюрэ, і кампот і “са сьвежых фруктаў”…  

Я дзеля цікавасьці склаў сьпіс матэрыяльных радасьцяў жыцьця беларускага чалавека 70–х гадоў і сёньняшняга жыхара РБ. І вось якая атрымалася карціна. 

“Жыгулі” ўжо перасталі лічыцца аўтамабілем, іх замянілі патырманыя БМВ і Мэрсы. Ужо ніхто не памятае джынсаў “Мантана”, затое ўсе ведаюць, што такое “Хьюга Бос”. Мара атрымаць хрушчобу саступіла месца мары набыць кватэру ў цэнтры. І  не нашпігаваць яе здабытымі праз блат “сьценкай”, дыванамі ды крышталём, а зрабіць “эўрарамонт”. Цуд савецкай тэхнікі і галоўны экспанат інтр’еру, каляровы “Гарызонт”, здаў свае пазыцыі перад хатнім кінатэатрам. Ужо ня трэба здаваць мукулатуру, каб заставіць сваю “сьценку” тамамі Дзюма і Пікуля. Сёньня і “Майн Кампф” на паліцы нікога ня ўразіць. Перайшлі ў разрад мёртвых словаў такія паняцьці, як “дэфіцыт” і “самвыдат”. Адпачываць у Крым едуць, калі бракуе грошай на Італію. І без характарыстык ад партячэйкі і мясцквму. А гатэлі! Сяліся ў “Юбілейку” і “Планету”. Хоць жыві там. Без званка ад Івана Іванавіча. А кілбаса Московская ды з-пад прылаўка? А дублёначка ды праз знаёмства?..  

Ды ў нас больш чым палова людзей за апошні гады апынулася ў раі. Сваім раі, кілбасна-дублёначным. Але штосьці ня бачна “радасьці жыцьця” на тварах.  Паразважаць над гэтым парадоксам я запрасіў філёзафа Ўладзімера Мацкевіча. Месца мы выбралі больш чым прыдатнае для такіх настальгічных размоваў. “Кофейный бар”, што на Камсамольскай у Менску. Дзе чырвона-плюшавы інтэр’ер, дзякуй Богу, выстаяў перад часамі пераменаў. 

Мацкевіч.

“Відавочна, што для кагосьці джынсы “Лэві Страўс”, а для кагосьці польская “Одра”, гэта таксама было адзнакай таго, да якога кола чалавек належыць. Таксама, як адпачынак на Чорным моры, які сярод колаў некаторых, ну, лічыўся нечым такім адсталым. Вось сапраўдныя людзі павінны былі езьдзіць у Карэлію на вазёры, напрыклад. А не на гэтыя папсовыя курорты. Хаця такіх ужо значных адрозьненьняў у сацыяльных колах не было. Таму што “жылішчный вопрос” аднолькава востра стаяў як для сялян, якія толькі-толькі пераехалі жыць у горад, так і для сталых гараджан. Калбаса таксама была дэфіцытам для ўсіх. І нават тыя, хто меў дачыненьне да яе распаўсюджаньня, таксама ганарыліся тым, што яна ў іх ёсьць заўсёды. Каштоўнасьці яны і ёсьць каштоўнасьці, матэрыяльныя. А вось калі мы падыходзім да некаторых, так бы мовіць, духоўных каштоўнасьцяў… Таму, што назваць такія доўгія-доўгія паліцы з макулатурнымі выданьнямі Дзюма духоўнымі каштоўнасьцямі, язык ня вельмі паварочваецца. Хоць нейкае дачыненьне да духоўнасьці гэта сапраўды мае. Я да сёньняшняга дня захаваў гэтую звычку – калі я трапляю ў нейкі незнаёмы дом, да людзей, у якіх я ніколі ня быў, першае, на што я зьвяртаю ўвагу, гэта кніжныя паліцы. І па наборы кніжак я мяркую аб тым, куды я трапіў, да каго я зайшоў. І тады, у 70-я гады гэта проста кідалася ў вочы. Калі ў Вас на паліцах стаіць Дзюма, відавочна, што Вы не інтэлігент. Ну, калі не Дзюма, дык той жа ж Пікуль. Усе яго, зрэшты, чыталі, але сярод пэўных колаў лічылася, што ўсё гэта, сёньняшнім языком кажучы, папса.”

Дарэчы, я таксама маю падобную звычку. І апошнія дзесяць гадоў шукаю ў незнаёмых кватэрах перш-наперш беларускія кнігі. Для мяне гэта важны паказьнік. Я сустракаў сярод нешматлікіх кніг жанчыны “нізкіх паводзін” кнігі Андрэя Федарэнкі, а часам ня бачыў ніводнага беларускага выданьня на высачэзных паліцах “мінской інтелігенцыі”. 

Мацкевіч.

“Як ні дзіўна, кватэра вызначала духоўнае жыцьцё, ці можа, маральны стан людзей. Таму, што за кватэру людзі былі гатовыя на шмат якія ўчынкі. І здрада, і хабарніцтва, і ўсё што заўгодна. Савецкі чалавек можа некалькі разоў браць шлюб, а кватэру ён атрымоўвае адзін раз у жыцьці. Людзі хутчэй разьвітваліся з жонкамі, мужамі, чым з квадратнымі мэтрамі.”

“Трэба сказаць, што 70-я гады, гэта быў час, калі савецкія людзі проста прызвычайваліся нават не да дабрабыту матэрыяльнага, а проста да нейкага нармальнага жыцьця. І калі ў той час узьнікалі дэфіцыты на пустым месцы, Яны ўзьнікалі таму, што людзі раней ня мелі патрэбы пэўнай, а потым яна ўзьнікала. Людзі, асабліва першае пакаленьне гараджанаў, якія ня ведалі, што такое рэстараны, кафэ, і ніколі туды не хадзілі. Пакуль хто-небудзь не запрашаў іх на нейкае сьвята, напрыклад, на вясельле. Пасьля вясельля на якім чалавек першы раз пабыў, ён ужо ведаў, што гэта такое. І таму на нейкае сьвята ён туды ішоў. А астатнія был такія ж. І таму на нейкае сьвята туды было не папасьць. У той жа ж час гэтыя кафэ былі ўдзень досыць пустыя, ці ў буднія дні. І можна было прыйсьці і на тры рублі добра і смачна паесьці. А калі даць яшчэ рубль, дык можна было і выпіць нешта такое. Прычым былі добрыя напоі. Тыя ж грузінскія віны я да сёньняшняга дня ўзгадваю з задавальненьнем. Рознае было ў 70-я гады…

 А я з задавальненьнем узгадваю цукровыя пеўнікі на палачках, якімі гандлявалі бабулькі. Яны і падумаць не маглі, што іхныя самаробныя цукеркі ёсьць правобразам сёньняшняга “Чупа-чупса”. Я, дарэчы, так і не пакарыстаўся ўсімі “радасьцямі жыцьця” 70-х. У мяне не было ні джынсаў “Мантана”, ні магнітафона “Весна”. Але гэта ніяк не ўплывала на радасьць жыць. Як мы слухалі заежджаныя, перапісаныя дзясяткі разоў запісы Высоцкага, дзе амаль немагчыма было разабраць словы! Для сёньняшняга падлетка мы выглядалі б вар’ятамі. А тады гэта было за шчасьце.

“Праўда, некаторыя рэчы цалкам зьніклі. Не як дэфіцыты, а як зьявы. Таму, што яны, як зьявы, магчымыя толькі ў таталітарным грамадстве. Той самы Высоцкі на касэтах… Уявіць сабе такое пры дэмакратыі, пры свабодзе слова, Інтэрнэту ўвогуле немагчыма. Немагчыма ўявіць сабе “саміздат”. Таму, што калі Вас не друкуюць, дык гэта значыць, што альбо ніхто ня хоча даваць грошы на гэта, альбо ніхто не захоча купляць. Таму, пашукайце грошы і надрукуецеся. Калі гэта будзе мець попыт, выдадзеце некалькі тыражоў. А так, тое, што было з Салжаніцыным, калі на адну ноч Вы бралі раздрукоўку, пяты экзэмпляр на друкарцы, якая была прыстасавана толькі для таго, каб браць тры экзэмпляры… І Вы сярод ночы, з лупай чыталі гэтыя неразборлівыя літары, потым ішлі на працу. І, дзякуй Богу, ніхто табе на працы… Сапраўды, працы не патрабавалася. Таму мы маглі спаць на працы, прачытаўшы за ноч палову “Архіпелага ГУЛаг”а.”

“Існавалі некалькі такіх разнастайных працаў, якія лічыліся добрымі. Па-першае, што было прадметам зьдзекаў і насьмешак усіх гумарыстаў, публіцыстаў – гэта гандаль. Уладкавацца кіраўніком крамы нейкай, ці там тавараведам на базу, ну гэта лічылася проста верхам у гандлі. Атрымаць дваранства, стаць пэрам у Англіі. Гэта сапраўды сьмешна, але шмат для каго гэта было марай такой. Другое. Чамусьці тады лічылася прэстыжным займацца навуковай працай. Вы траплялі ў нейкую лябараторыю, нейкі “НІІ”. Вы мелі назву “малодшы навуковы супрацоўнік”, нічога не рабілі, нічога не разумелі ў навуцы, але ж Вы мелі прэстыжную працу. Яшчэ адно было месца прэстыжнай працы – гэта “ВПК”, заводы, звычайна закрытыя, зь вельмі добрай сацыяльнай інфраструктурай. Там Вы мелі доступ да дэфіцытаў у завадскіх крамах, Вы мелі пуцёўку ў добры курорт, Вы мелі магчымасьць крэдыту. На гэты крэдыт пабудаваць кааператыўнае жыльлё, ці набыць машыну. Што яшчэ? Ну, я быў незнаёмы з такімі людзьмі, таму што паходзіў зь іншых колаў, але я ведаў пра іх існаваньне. Гэта людзі, якія мелі магчымасьць уладкавацца  на нейкія дыпляматычныя рэчы. Яны проста траплял ў ішую касту. Гэта нават не ангельскае расслаеньне грамадства, гэта кшталту індыйскай каставай сістэмы. Людзі, якія траплялі туды, яны проста станавілся іншымі. Для гэтага дастаткова было быць выкладчыкам расейскай мовы. Якога пасылалі, скажам, на Кубу выкладаць гэтую мову для дзяцей работнікаў амбасады. Вы траплялі ў іншы сьвет. Вы бачылі сьвет, вы мелі, як яны называліся, боны. Таму маглі набываць тавары ў “Бярозцы”. Такіх людзей было няшмат, пра іх ведалі, і калі-некалі іх бачылі. Менавіта ў іх куплялі гэтыя джынсы. А, яшчэ ж мы забыліся пра пласьцінкі! Гэта ж яшчэ быў які гандаль і якая каштоўнасьць! Калі Вы мелі “Таркуса” ці нейкую пласьцінку “Бітлз”. Па-першае яна каштаваць магла палову джынсаў, сто рублёў. Вы яе сябрам паказвалі, на тых прайгравальніках, якія стаялі ў дамах яе праігрываць немагчыма было. Яе запускалі адзін раз, для таго, каб перапісаць на бабіны магнітавонныя. Вельмі цікавае было жыцьцё.” 

Цікава, што адчуў бы чалавек 70-х, якога хаця б на пару гадзінаў, на машыне часу, перанесьлі на сёньняшні праспэкт Скарыны. Уявіць ягоны стан цяжка. Гэта ня быў бы “культурны шок”. Гэта была б страта прытомнасьці. Ад колькасьці заходніх аўто на вуліцы, ад разнастайнасьці таго, што можна зьесьці, ад  выгляду і выбару трантаў, якія можна набыць. Але ня толькі ад гэтага. Яшчэ ад таго, што людзі вакол, сярод гэтай фантастыкі, засталіся з тым жа выразам твару. Як у 1973-м.

“Я заўважыў напрыканцы 90-х гадоў такую рэч, якую тады няшмат хто заўважаў, мне здаецца. Што стан матэрыяльнага дабрабыту значна палепшыўся ў беларусаў. Але ж гэта не дастаўляе ім радасьці. Калі мы параўноўваем становішча 97-98-га гадоў з канцом 80-х гадоў, якія засталіся ў памяці, як верз дабрабыту. Не апошні, 89-ты, 90-ты, 91-шы год, час картачак і дэфіцытаў. Па матэрыяльным дабрабыце беларусы значна адарваліся ад таго часу. Дэфіцыт зьнік, картачак не было. Але ж колькасьць машынаў, колькасьць відэамагнітафонаў, колькасьць розных прыладаў бытавых павялічылася вельмі значна. Катэджы, праўда недабудаваныя, паўзьнікалі ва ўсіх гарадах, нават у малых, дзе ў іх ніякай патрэбы няма, таму, што любы дом і ёсьць катэдж. Значны такі скачок у дабрабыце, а радасьці няма. Таму я стаў думаць такім чынам, што… Ведаеце, дабрабыт, ён мае значэньне і каштоўнасьць ня сам па сабе. А толькі інгрыдыент дабрабыту, нейкая праізводная. Гэта значыць, як хутка зьмяняецца дабрабыт большасьці насельніцтва. І чаму пра брэжнеўскія часы, пра 70-я мы памятаем, як пра гады дастатку. Таму, што, сапраўды, гэта было пакаленьне, якое нарадзілася ў галечы пасьля вайны, і ўпершыню ў жыцьці, нават не ў сваім асабістым, а ў жыцьці сваіх сем’яў, яны бачылі пыласосы, лядоўні, магнітафоны, тэлевізары. Гэта ўсё было ўпершыню. Упершыню ў гісторыі. Гэта быў фантастычны рост дабрабыту. І вось з гэтай фантастыкі памяць так і застанецца пра гэтыя часы. А тое, што сёньня жыцьцё беларуса значна палепшылася ў параўнаньні з 80-мі, гэта ўжо нікога не цікавіць. У нас ёсьць шанец зараз навярнуцца сапраўды да каштоўнасьцяў. Перастаць дбаць пра каўбасу. Зараз час думаць аб нечым высокім, а мы прызвычаіліся разважаць пра матэрыяльнае. Што гэта база. Што гэта падмурак, на якім усё будуецца. 

Трэба проста ўсьвядоміць, што матэрыяльнае – гэта матэрыяльнае. І яно павінна быць каштоўнасьцю толькі атды, калі сапраўды існуе пагроза. Голаду. Усе астатнія часы – гэта як паветра. А каштоўнымі павінны быць іншыя рэчы. Я ня буду нават казаць, духоўныя. Проста чаалвечыя. Каштоўнасьці ў сяброўстве. Каштоўнасьці ў добрых адносінах з суседзямі. Каштоўнасьці ў добрай, асэнсаванай працы. Ня той працы, на якой можна скрасьці, ці на якой можна нічога не рабіць. Ці якая небясьпечна для здароўя. Але ж тая, якая надае сэнс жыцьцю. Калі вы радуецеся, што на гэтай працы Вы робіце нешта і атрымліваеце асалоду. Гэта каштоўнасьць ведаў. Пра сябе, пра сваю краіну, пра сваю гісторыю, пра сваіх бацькоў, пра сваіх нашчадкаў. Каштоўнасьць вольнага часу, у якім Вы ня будзеце складаць бібліятэку з мукулатурных выданьняў. А будзеце мець, можа, тры кніжкі ў хаце, але ж будзеце іх чытаць. Нават адну. Біблію, якую дзьве тысячы гадоў людзі чытаюць…”

Мне згадваецца дылема пачатку 90-х: каўбаса ці мова. Маўляў, “ад вашэй мовы калбасы большэ не будзет”. А сапраўды, “калбасы стала большэ”. Пры гэтым, як ні круці, паболела і мовы.

Вострая Брама

Уладзімер Мацкевіч заўважыў, што калі дабрабыт у грамадзтве робіцца такім жа незаўважным, як паветра, якім мы дыхаем, дак галасаваць за дабрабыт – тое самае, што галасаваць за паветра. Іншымі словамі, цяперашні кіраўнік краіны і заклікае захаваць яму ўладу, бо інакш ня будзе чым дыхаць. Але мы проста нармальна жывем у дастаткова разьвітай краіне, дзе няма патрэбы па старой звычцы палохаць людзей вайной і голадам. За гэтымі фантомамі, што прывандравалі да нас зь першых пасьляваенных пяцігодак, у ценю застаюцца сапраўдныя праблемы краіны, якія, у сваю чаргу, падаюцца няважнымі. Няважныя наступствы Чарнобыля, няважнае пашырэньне сярод моладзі наркаманіі, няважны глыбокі, нават у параўнаньні з савецкім часам, заняпад нацыянальнае культуры на дзяржаўным узроўні. Няважна, што выехаць за межы краіны за Лукашэнкам стала цяжэй. Няважна, што дэмакратычныя свабоды ў Беларусі апынуліся пад прэсам. Пра гэта прадстаўнікі рэжыму ў сваіх выбарчых абяцаньнях ня скажуць нічога. Яны будуць зноў і зноў эксплюатаваць галоўнае сваё апірышча, а менавіта тое, што вялікая частка беларусаў па-старому разважае пра лепшае жыцьцё толькі як пра матэрыяльны дабрабыт, чысьціню гарадоў і мірнае неба над галавою.