Калі чалавек цьмяна ўяўляе сабе, хто ён такі ёсьць, ім ужо можна маніпуляваць, бо ён, такі чалавек, ня мае апірышча пад нагамі і гатовы павярнуцца ў той бок, куды павее вецер улады. Такі чалавек – нібы флюгер, на якім кожны чарговы самаўладца піша тое, што патрэбна яму. Беларуская гісторыя апошніх двухста гадоў – гэта ўнікальная ілюстрацыя такога флюгерызму. Варта было расейскай адміністрацыі ўсіх непісьменных сялян зарэгістраваць расейцамі і праваслаўнымі, як сяляне пачыналі за выкуп здраджваць карнікам паўстанцаў Каліноўскага, якія змагаліся за незалежнасьць. Варта было бальшавікам зрабіць беларусаў савецкімі людзьмі, як беларусы пачыналі кляйміць “ворагаў народа” – такіх самых беларусаў. Цяперашні правіцель называе беларусаў расейцамі са знакам якасьці, і флюгер паварочваецца ў бок пажыцьцёвага кіраваньня правіцеля. Вынікам падобнай маніпуляцыі ўжо сталі два папярэднія рэфэрэндумы, дзе беларус падтрымаў абсурдную з гледзішча здаровага розуму дыскрымінацыю роднае мовы і гісторыі. Ды й пытаньне новага рэфэрэндуму ў любой эўрапейскай краіне гучала б абсурдна: ці дазваляеце вы ўнесьці ў Канстытуцыю пажыцьцёвае прэзыдэнцтва? Варта толькі ўявіць сабе, якімі катаклізмамі абернецца гэты пункт гадоў празь пяцьдзесят, гэта значыць, для нашых дзяцей і ўнукаў.

У сёньняшняй перадачы мы гаворым пра эўрапейскасьць. Што гэта значыць -- быць эўрапейцам? Зьвязаныя з Эўропай геаграфічным становішчам і гістарычным лёсам, мы, сучасныя беларусы, сябе эўрапейцамі не ўсьведамляем. Чаму? Яшчэ гадоў 15 таму мы б адказалі – бо мы савецкія людзі. 10 гадоў таму гэты адказ зьмяніўся – бо мы славяне. Быццам славяне – не эўрапейцы. Наш флюгер круціцца ў розныя бакі пад ветрам чарговае прапаганды. У выніку мы ня ведаем, хто мы. Не зусім эўрапейцы і не зусім азіяты, не зусім беларусы і не зусім савецкія людзі... Хто мы?

Я згадваю самае першае сваё апытаньне, якое зрабіў яшчэ ў войску напрыканцы 70-х гадоў. Пытаньне так і гучала: хто ты? Кіргіз адказаў – кіргіз, латыш адказаў – латыш, расеец зьдзівіўся – як хто, чалавек, а беларус, не задумваючыся сказаў: сяржант.

Радыё Свабода. Вострая Брама. 

Што гэта значыць – быць эўрапейцам? – пыталіся мы ў людзей на менскай вуліцы, а адказ атрымлівалі на іншае пытаньне: чаму беларусы – не эўрапейцы?

Сапраўды, ідэя сёньняшняга апытаньня нарадзілася з відавочных рэчаў: мы жывем у цэнтры Эўропы, значыць, мы – эўрапейцы, і вось – што гэта для нас значыць? Аказалася, ня ўсё так проста. Зьміцер Бартосік:

Калі зь дзяржаўнага тэле- і радыёэтэру ў тысячны раз чую фразу “Беларусь – цэнтар Эўропы”, я ўжо не ўсьміхаюся і не крыўлюся. Бо, як вядома, ад празьмерна частага прагаворваньня словы часам губляюць свой сэнс. Нешта падобнае адбылася ў нас з Эўропай. Той самай Эўропай, куды, як калісьці здавалася многім, Беларусь вярталася. Дзе ёй належала быць паводле гістарычнага, палітычнага, эканамічнага і якога заўгодна права. 

“Эўропа” – слова прыгожае і прынаднае. Асабліва для тых, хто яе ніколі ня бачыў. Адно сьніў і марыў. У Эўропы быў шыкоўны баракальны фасад. Яна пахла моцнаю каваю. Ад яе веяла спакоем і дабрабытам. Яна была ў нашых марах настолькі непадобная да той краіны, у якой мы вырасьлі, што нават ня верылася, што Парыж бліжэйшы за Чалябінск, а Вільня -- за Гомель. 

Дзіўна, але той колішні Менск, без адзінага прыстойнага рэстарана, без усялякіх падсьветак і тратуарных плітачак, бяз Ратушы і бяз рэтушы, але пад бел-чырвона-белым сьцягам, быў для мяне больш эўрапейскім горадам за сёньняшні. Вылізаны, больш багаты, са стракатым натоўпам маладых людзей. Цікава, што для іх, больш абазнаных у Лёндане і Празе, чым у Маскве, ёсьць “Эўропа”? І што гэта такое для іх, “быць эўрапейцам”? Для апытаньня я выбраў месца на Круглай плошчы, непадалёк ад Лінгвістычнага Ўнівэрсытэту, каля “Евроаптеки”. 

галасы

Не забудуся рэакцыю майго расейскага сваяка, карэннага ніжагародца, які ў 93-м прыехаў да мяне ў госьці. Ён выбраўся ў самую савецкую і сацыялістычную з усіх савецкіх рэспублік. А пабачыў Мір, Нясьвіж, Слонім, Наваградак і Горадню. Эмацыйнай кульмінацыяй стала для яго грандыёзная Гарадзенская катэдра. Ён задзёр галаву перад гэтай езуіцкай спарудай, і з шырокай расейскай душы вырвалася адзінае. “Во где Европа-та…” І некалькі цюрскіх словаў у прыдачу. Не сумняюся, што для расейцаў Беларусь заўжды будзе Эўропаю. Хочам мы таго, ці не. Расея заўжды будзе для нас тым крывым люстэркам, у якім мы будзем выглядаць прыгажэйшымі, чым ёсьць на самой справе. 

галасы

Адзін мой лёнданскі знаёмец, які нярэдка наяжджае ў Менск у кампаніі з ангельцамі, распавядаў мне пра іх рэакцыю на беларускую сталіцу. Увесь час авіяпералёту, казаў ён, брытанскія госьці звычайна даволі напружаныя, быццам ляцяць на Месяц. Па іх тварах ня цяжка здагадацца, якія краявіды малюе іх узбуджаная фантазія. Ня йначай, курныя хаты ў пяць паверхаў. Але як толькі машына з аэрапорту прыяжджае ў Менск, напругі як і не было. “Гэта – Эўропа”, – з палёгкай уздыхваюць брытанцы. “Ну, ня першаразрадная Эўропа, – дадаюць госьці, – але Эўропа без усялякіх сумневаў”. Штосьці мне замінае замілавацца такой ацэнкай з радасьцю папуаса. Бо чыстых вуліцаў, дарагіх рэстарацыяў і “Мэрсэдэсаў” хапае і ў Алма-Аце.

галасы   

“Каменны Лог”, памежны пункт на беларуска-літоўскай мяжы. За якім пачынаецца Літва. За якім паўгадзіны да Вільні. За якім рукой падаць да Прагі і Парыжу. Як гэта ні балюча ўсьведамляць, але “Каменны Лог” падзяляе не Літву і Беларусь. А Парыж і Кабул, Нью-Ёрк і Пхеньян, Лёндан і Маскву. Там – адзін сьвет, тут зусім іншы. І гаварыць пра гэта не абавязкова. Гэта чытаецца ў вачах тых, каго я апытваю.

галасы

Мне падабаецца тое, што мае суразмоўцы скептычна ставяцца да эўрапейскасьці сёньняшняй Беларусі. Значыць, гэтае слова для іх не згубіла свой сэнс. Абнадзейвае таксама той факт, што шмат для каго эўрапейскасьць атаясамліваецца з беларускасьцю. Упэўнены, для іхных бацькоў эўрапэйскасьць асцыявалася з рымамі-парыжамі, з далёкімі, ніколі ня бачанымі, плянэтамі. Значыцца, ёсьць надзея, што для ўнукаў маіх суразмоўцаў гэтае пытаньне страціць сэнс. Бо Беларусь ня будзе цэнтрам Эўропы. Яны будзе яе часткаю. 

Галасы

На пытаньне “Ці ў Эўропе я”, адказ мне далі два маладыя сяржанты міліцыі. Якія затрымалі мяне толькі за факт знаходжаньня на вуліцы з дыктафонам. Гартаючы старонкі майго пашпарту адзін зь іх спытаў: “Часта бываеце ў Эўропе?” “Ня так часта, як хацелася б”, -- адказаў я. 

Прызнаюся, асабіста мяне гэтае апытаньне зьдзівіла. Аказваецца, нас, беларусаў, нельга лічыць эўрапейцамі. Прынамсі, цалкам эўрапейцамі. Прынамсі, усіх беларусаў. І цяпер я разумею, чаму. Бо правядзі мы такое апытаньне ў суседніх Латвіі, Літве або Польшчы, адказ быў бы адназначным. Мы эўрапейцы, бо належым да Эўразьвязу. Тым часам Беларусь хоць і знаходзіцца ў цэнтры Эўропы, да Эўразьвязу не належыць. Гэта і не дазваляе нашым суграмадзянам называць сябе паўнавартаснымі эўрапецамі. Ці лепей ім ад гэтага жывецца – іншае пытаньне. Флюгерызм ніколі ў гісторыі не рабіў жыцьцё беларуса лепшым, больш забясьпечаным і годным. Бо флюгерызм – гэта наша хранічная хвароба, якую трэба было б лячыць, але гэта ў сваю чаргу нявыгадна нашым правіцелям. І той, хто прыходзіць у нас да самаўсьведамленьня – хто ён такі – робіць гэта насуперак волі начальства. Затое калі ўжо дайшоў, значыць вылекаваўся і адчуў цьвёрдую глебу пад уласнымі нагамі.

Ён усьвядоміў сябе беларусам, гэта значыць, перастаў быць флюгерам, перастаў круціцца і зьмяняць сваю самаідэнтыфікацыю ў залежнасьці ад прыхамаці кожнага новага начальніка. З гэтага моманту для такога чалавека ўсё ў гэтым сьвеце ўстала на месцы і таму ён ніколі ня скажа, што ён – не эўрапеец, нават калі ягоныя суграмадзяне будуць хорам паўтараць, што яны азіяты ці афрыканцы. Ён сапраўды жыве ў цэнтры Эўропы і адчувае гістарычнае і мэнтальнае адзінства з Эўропай. Бо ён знаёмы зь беларускай літаратурай, музыкай і мастацтвам – найбольш дакладнымі адбіткамі мэнталітэту нацыі – і ведае, што яны ад каранёў да кроны належаць да эўрапейскай, а не якойсьці іншай традыцыі. А самае галоўнае – у адрозьненьне ад флюгера, што падуладны павевам часу, наш усьвядомлены чалавек адчувае вечнасьць уласнага роду і ніколі не прамяняе шчасьце ўласных нашчадкаў на пажыцьцёвыя ўслады чарговага ўладалюбнага прэзыдэнта.